Học cách lạc quan
Tên gốc: Learned Optimism
Nhà tâm lý học Martin Seligman cho thấy cách ta tự giải thích những điều xấu xảy ra, một cách lạc quan hay bi quan, định hình sức khỏe, thành công và hạnh phúc của ta, và những người bi quan có thể học cách nghĩ giống người lạc quan hơn nhờ một kỹ năng tự phản biện những ý nghĩ của mình.
Giới thiệu
Learned Optimism: How to Change Your Mind and Your Life ra mắt năm 1991 (bản quyền năm 1990), của Martin Seligman, giáo sư tâm lý học tại Đại học Pennsylvania, người về sau được biết đến như một trong những người sáng lập ngành tâm lý học tích cực. Cuốn sách dựa trên nhiều thập kỷ nghiên cứu về một hiện tượng mà ông bắt đầu nghiên cứu từ cuối những năm 1960, gọi là sự bất lực học được (learned helplessness). Ông đã quan sát thấy những con vật bị sốc điện không thể tránh được về sau đã bỏ cuộc không cố thoát, ngay cả khi chúng có thể. Ông nhận ra rằng con người có thể học cách cảm thấy bất lực, và ngược lại, có thể học cách lạc quan. Cuốn sách kết hợp nghiên cứu với các bài tập thực hành, và có kèm một bài kiểm tra.
Tóm tắt đầy đủ
1. Từ bất lực học được đến lạc quan học được
Ý chính: Seligman kể lại cách ông và các đồng nghiệp phát hiện ra rằng những con chó từng chịu những cú sốc điện không thể tránh về sau đã không cố thoát khi chúng có thể, điều mà ông gọi là bất lực học được. Ông phát hiện rằng con người phản ứng theo những cách tương tự với những điều xấu không thể kiểm soát, và nhiều trường hợp trầm cảm giống như vậy. Nhưng không phải ai cũng bỏ cuộc: một số người, khoảng một phần ba trong các thí nghiệm, đã chống lại sự bất lực. Ông nhận ra sự khác biệt nằm ở cách họ giải thích những thất bại. Điều này đưa ông đến việc nghiên cứu sự lạc quan và bi quan.
Trong cuộc sống: Một học sinh trượt bài kiểm tra nhiều lần có thể quyết định rằng cố gắng cũng vô ích.
2. Lối giải thích: ba chữ P
Ý chính: Khái niệm then chốt là lối giải thích (explanatory style), tức là cách ta quen tự giải thích các sự việc. Người bi quan thường coi những điều xấu là vĩnh viễn (nguyên nhân sẽ kéo dài mãi mãi), lan rộng (nó ảnh hưởng đến mọi thứ) và mang tính cá nhân (đó là lỗi của tôi). Người lạc quan coi chúng là tạm thời, cụ thể và do bên ngoài. Với những điều tốt, mô hình này đảo ngược. Seligman gọi đây là ba chiều, tính vĩnh viễn (permanence), tính lan rộng (pervasiveness) và tính cá nhân hóa (personalization). Một lối giải thích bi quan khiến con người dễ bị trầm cảm và bỏ cuộc hơn.
Trong cuộc sống: Sau một điểm kém, người lạc quan nghĩ “mình làm bài này tệ”, còn người bi quan nghĩ “mình đúng là ngu”.
3. Vì sao lạc quan quan trọng
Ý chính: Tác giả trình bày các nghiên cứu cho thấy người lạc quan thường làm tốt hơn trong nhiều lĩnh vực. Họ thành công hơn ở trường học, thể thao và công việc, chẳng hạn những nhân viên bảo hiểm do một công ty lớn tuyển dụng có điểm lạc quan cao rồi bán được nhiều hơn những nhân viên được chọn chỉ dựa trên kỹ năng, và ông nói người lạc quan có sức khỏe thể chất tốt hơn và thậm chí có thể sống lâu hơn. Lạc quan không phải là bảo đảm, và có những trường hợp cái nhìn thực tế hữu ích hơn, nhưng xét trung bình, nó gắn với sự bền bỉ và khả năng phục hồi lớn hơn. Ông cũng bàn về tác động của nó đối với trầm cảm.
Trong cuộc sống: Một người tin rằng nỗ lực sẽ được đền đáp thường tiếp tục cố gắng.
4. Đo lối giải thích của bạn
Ý chính: Seligman đưa vào một bảng câu hỏi, một bài kiểm tra về lối giải thích, mà độc giả có thể làm, gồm một loạt sự việc giả định, tốt và xấu, và các lựa chọn về cách họ sẽ giải thích chúng. Cách chấm điểm cho thấy bạn nghiêng về lạc quan hay bi quan. Ông nói nếu bạn là người bi quan thì điều này không cố định, và bạn có thể học một cách nghĩ mới, giống như bạn học một kỹ năng. Bài kiểm tra giúp bạn nhìn ra những thói quen của mình, và cung cấp một mốc khởi điểm.
Trong cuộc sống: Nhận ra rằng bạn hay nói “luôn luôn” và “không bao giờ” về những vấn đề của mình sẽ cho thấy một thói quen bi quan.
5. Cách thay đổi: phương pháp ABCDE
Ý chính: Phần cốt lõi thực tế của cuốn sách là một phương pháp phản biện những ý nghĩ bi quan, dựa trên liệu pháp nhận thức. Nó gồm năm bước, ABCDE: Biến cố bất lợi (Adversity) đã xảy ra, Niềm tin (Beliefs) của bạn về nó, Hệ quả (Consequences) của những niềm tin đó, Phản biện (Disputation), tức là bạn tranh luận lại những niềm tin ấy bằng bằng chứng, những cách giải thích khác, các hệ quả và tính hữu ích, và Tiếp thêm năng lượng (Energization) có được từ việc phản biện thành công. Ông gợi ý hãy coi giọng nói bi quan như một người chỉ trích đến từ bên ngoài, và đáp lại nó như bạn sẽ đáp lại một đối thủ buộc tội bạn bất công.
Trong cuộc sống: Nếu bạn nghĩ “mình là kẻ thất bại”, bạn có thể liệt kê những bằng chứng chống lại điều đó, và nghĩ ra một cách giải thích chính xác hơn.
6. Lạc quan ở trẻ em, trong công việc và cuộc sống, và lạc quan linh hoạt
Ý chính: Ở những chương sau, Seligman bàn về cách nuôi dạy những đứa trẻ lạc quan, bằng cách làm gương về lối nghĩ lạc quan và dạy chúng phản biện, và cách các công ty có thể tuyển chọn và đào tạo nhân viên. Ông lưu ý rằng lạc quan không phải lúc nào cũng đúng: trong những tình huống thực sự nguy hiểm, hoặc khi cái giá của thất bại cao, một cái nhìn thực tế mới là quan trọng. Ông gợi ý “lạc quan linh hoạt” (flexible optimism), dùng sự lạc quan khi nó giúp ích, và sự thực tế khi cần. Mục đích là một cuộc sống bền bỉ và nhiều hy vọng hơn, không phải phủ nhận thực tại.
Trong cuộc sống: Một phi công nên thực tế về rủi ro, trong khi vẫn lạc quan về việc học hỏi.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Học cách lạc quan là một cuốn sách bán chạy và là một nền tảng của tâm lý học tích cực, lĩnh vực mà Seligman về sau thúc đẩy rộng rãi, và ông giữ chức chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (American Psychological Association) năm 1998. Nó cho thấy thái độ có thể đo lường và thay đổi, và ảnh hưởng đến giáo dục, kinh doanh và huấn luyện. Phương pháp ABCDE dựa trên liệu pháp nhận thức, đặc biệt là công trình của Albert Ellis và Aaron Beck. Cuốn sách mang đến cho độc giả ý tưởng đầy hy vọng rằng họ không bị mắc kẹt với tính khí của mình, và rằng thói quen suy nghĩ có thể được rèn luyện, được hỗ trợ bởi nhiều thập kỷ nghiên cứu, và nó cho nhiều giáo viên, phụ huynh và nhà quản lý một cách thực tế để nói về khả năng phục hồi.
Những ý chính
- Cách giải thích quan trọng. Cách bạn giải thích sự việc định hình tâm trạng và hành vi của bạn.
- Ba chữ P định nghĩa sự bi quan. Vĩnh viễn, lan rộng và mang tính cá nhân.
- Lạc quan có lợi ích. Nó gắn với thành công, sức khỏe và khả năng phục hồi.
- Bạn có thể học nó. Hãy phản biện những ý nghĩ bi quan bằng bằng chứng.
- Hãy linh hoạt. Hãy dùng sự thực tế khi mức độ rủi ro cao.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể thử phương pháp ABCDE khi cảm thấy nản lòng: viết ra điều đã xảy ra, điều bạn tự nói với mình, nó khiến bạn cảm thấy thế nào, rồi tranh luận lại với ý nghĩ đó, bằng bằng chứng và những cách giải thích khác. Hãy để ý những từ “luôn luôn” và “không bao giờ”, và thay chúng bằng những từ chính xác hơn. Hãy dạy trẻ em, bằng tấm gương của mình, giải thích những thất bại là tạm thời và cụ thể. Đừng ép mình vui vẻ, và hãy trung thực về những vấn đề có thật. Nếu bạn buồn kéo dài, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn, vì đây là một kỹ năng chứ không phải một phương thuốc chữa trầm cảm nặng.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà phê bình nói rằng bằng chứng cho thấy lạc quan gây ra thành công và sức khỏe còn lẫn lộn, và các nghiên cứu cho thấy tương quan nhiều hơn là quan hệ nhân quả. Những người khác lưu ý rằng sự lạc quan quá mức có thể dẫn đến liều lĩnh và lập kế hoạch kém, và rằng “bi quan phòng thủ” (defensive pessimism) có thể là một chiến lược hữu ích với một số người. Nghiên cứu sau này về các thí nghiệm bất lực học được đã được điều chỉnh, và cho thấy thụ động là mặc định, còn kiểm soát là một phản ứng học được. Một số người nói rằng cách tiếp cận này có thể đặt quá nhiều trách nhiệm lên cá nhân về tâm trạng của họ, bỏ qua các nguyên nhân xã hội của nỗi khổ. Seligman đã viết thêm về những điểm này.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả quan tâm đến tâm lý học và muốn có những công cụ thực tế để chống lại suy nghĩ tiêu cực. Sách rõ ràng, và có kèm bài tập. Những người bị trầm cảm cũng nên tìm sự giúp đỡ chuyên môn, và có thể muốn đọc Feeling Good của David Burns.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Đừng để trầm cảm tấn công bạn
David D. Burns
Bác sĩ tâm thần David Burns đưa liệu pháp nhận thức đến với công chúng, dạy rằng trầm cảm và lo âu bị thúc đẩy bởi những suy nghĩ méo mó, và chỉ cho người đọc cách nhận ra và thách thức chúng để cảm thấy khá hơn.
🧩 Tâm trí & tâm lý họcTâm lý học thành công
Carol S. Dweck
Nhà tâm lý học Carol Dweck cho thấy những người tin rằng năng lực có thể phát triển, tức là có tư duy phát triển (growth mindset), học hỏi tốt hơn, đối mặt với thất bại tốt hơn và đạt được nhiều hơn những người tin rằng tài năng là cố định.
🌱 Phát triển bản thânVững tâm bền chí
Angela Duckworth
Nhà tâm lý học Angela Duckworth lập luận rằng thành công không chỉ phụ thuộc vào tài năng mà còn vào "grit", sự kết hợp giữa đam mê và lòng kiên trì lâu dài, và chỉ ra cách con người có thể vun đắp phẩm chất này ở bản thân và ở người khác.
🌱 Phát triển bản thânGiải mã hạnh phúc
Jonathan Haidt
Nhà tâm lý học Jonathan Haidt đem mười ý tưởng cổ xưa về hạnh phúc và đức hạnh ra thử với khoa học hiện đại, và kết luận rằng hạnh phúc không chỉ đến từ bên trong, cũng không chỉ đến từ bên ngoài, mà đến từ khoảng giữa: từ việc sắp xếp đúng các mối quan hệ giữa bản thân, người khác, công việc và một điều gì đó lớn lao hơn.
🧩 Tâm trí & tâm lý họcSức mạnh của tư duy tích cực
Norman Vincent Peale
Mục sư Norman Vincent Peale dạy rằng đức tin, thái độ tràn đầy hy vọng cùng việc thực hành suy nghĩ tích cực và cầu nguyện có thể giúp con người vượt qua sợ hãi, lo âu và thất bại, để sống tự tin và hiệu quả hơn.
🌱 Phát triển bản thânThay đổi tí hon, hiệu quả bất ngờ
James Clear
Những thay đổi lớn trong cuộc sống không đến từ những bước nhảy vọt khổng lồ mà từ những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày, và bạn có thể xây dựng thói quen tốt (cũng như bỏ thói quen xấu) bằng cách thiết kế cuộc sống sao cho những lựa chọn đúng trở nên rõ ràng, hấp dẫn, dễ làm và mang lại sự hài lòng.
🌱 Phát triển bản thânMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.