Lược sử thời gian

Tên gốc: A Brief History of Time

Từ 13 tuổiđọc 8 phútvật lývũ trụ học
Tìm mua sách ↓

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

Giới thiệu

Lược sử thời gian là nỗ lực của Stephen Hawking nhằm giải thích những câu hỏi lớn nhất của khoa học cho độc giả bình thường: Vũ trụ từ đâu mà có? Nó có một khởi đầu không, và rồi sẽ có kết thúc không? Lỗ đen là gì? Vì sao thời gian chỉ trôi về phía trước chứ không trôi ngược? Hawking, một nhà vật lý ở Cambridge đã sống hàng chục năm với bệnh thần kinh vận động ALS, dẫn người đọc đi từ những quan niệm cổ xưa về vũ trụ, qua Newton và Einstein, đến những vấn đề mới nhất của vật lý hiện đại, bao gồm cả những khám phá của chính ông. Theo lời chính ông, ông chỉ đưa vào một phương trình duy nhất, E = mc² nổi tiếng của Einstein, và dựa vào những lời giải thích rõ ràng cùng các sơ đồ thay cho công thức. Cuốn sách trở thành một trong những cuốn sách khoa học bán chạy nhất mọi thời đại.

Tóm tắt đầy đủ

1. Bức tranh của chúng ta về vũ trụ đã thay đổi

Ý chính: Ngày xưa, người ta tin Trái Đất là trung tâm của mọi thứ. Qua nhiều thế kỷ, các nhà tư tưởng như Copernicus, Galileo và Kepler đã chứng minh rằng Trái Đất quay quanh Mặt Trời, và Isaac Newton giải thích chuyển động của các hành tinh bằng định luật hấp dẫn của ông. Hawking giải thích rằng một lý thuyết khoa học là một mô hình mô tả những gì quan sát được và đưa ra những dự đoán có thể kiểm chứng. Không bao giờ có thể chứng minh hoàn toàn một lý thuyết là đúng, nhưng chỉ cần một quan sát đi ngược lại cũng đủ để bác bỏ nó.

Ví dụ trong sách: Hawking mở đầu bằng câu chuyện về một nhà khoa học giảng bài công khai về thiên văn học. Sau buổi giảng, một bà cụ khăng khăng rằng thế giới thật ra là một cái đĩa phẳng nằm trên lưng một con rùa khổng lồ. Khi được hỏi con rùa đứng trên cái gì, bà đáp rằng dưới đó toàn là rùa chồng lên nhau mãi xuống dưới. Hawking dùng câu chuyện này để hỏi điều gì khiến bức tranh hiện đại của chúng ta tốt hơn.

Trong cuộc sống: Dự báo thời tiết cũng là các mô hình. Chúng không hoàn hảo, nhưng ngày càng tốt hơn khi các nhà khoa học đối chiếu chúng với những gì thực sự xảy ra.

2. Không gian và thời gian gắn liền với nhau

Ý chính: Thuyết tương đối của Einstein đã thay đổi hiểu biết của chúng ta về không gian và thời gian. Tốc độ ánh sáng trong chân không là như nhau đối với những người quan sát chuyển động đều so với nhau, điều đó có nghĩa là thời gian có thể trôi với tốc độ khác nhau đối với những người đang chuyển động so với nhau. Không gian và thời gian đan quyện vào nhau thành “không-thời gian” (spacetime), và những vật có khối lượng lớn như Mặt Trời làm nó cong đi, đó chính là điều chúng ta cảm nhận như lực hấp dẫn. Ánh sáng đi qua gần một ngôi sao cũng đi theo đường cong này.

Trong cuộc sống: Các vệ tinh GPS dẫn đường cho bản đồ trên điện thoại phải hiệu chỉnh theo thuyết tương đối. Đồng hồ trên vệ tinh chạy lệch đôi chút so với đồng hồ dưới mặt đất, và nếu không hiệu chỉnh, bản đồ sẽ nhanh chóng sai lệch.

3. Vũ trụ đang giãn nở

Ý chính: Vào những năm 1920, nhà thiên văn Edwin Hubble phát hiện rằng các thiên hà ở xa đang rời xa chúng ta, và càng ở xa thì chúng chuyển động càng nhanh. Điều này có nghĩa là vũ trụ đang giãn nở. Nếu tua ngược cuốn phim, mọi thứ hẳn từng bị nén chặt vào nhau trong một trạng thái cực nóng và đặc: vụ nổ Big Bang. Hawking và Roger Penrose đã chứng minh bằng toán học rằng, nếu thuyết của Einstein đúng, vũ trụ hẳn đã bắt đầu từ một “điểm kỳ dị” (singularity), tức một điểm mà tại đó các định luật vật lý không còn đúng nữa.

Trong cuộc sống: Hãy tưởng tượng những chấm vẽ trên một quả bóng bay. Khi bạn thổi phồng nó lên, mỗi chấm đều rời xa mọi chấm khác, và không chấm nào nằm ở trung tâm. Đó là một hình ảnh đơn giản về cách các thiên hà tách xa nhau.

4. Thế giới kỳ lạ của vật lý lượng tử

Ý chính: Ở quy mô nguyên tử và hạt, tự nhiên cư xử rất khác. Nguyên lý bất định (uncertainty principle) nói rằng chúng ta không bao giờ có thể biết đồng thời cả vị trí chính xác và tốc độ chính xác của một hạt. Các hạt cũng cư xử như sóng. Hawking giải thích bốn lực cơ bản của tự nhiên: hấp dẫn, điện từ, cùng lực hạt nhân mạnh và lực hạt nhân yếu. Các nhà vật lý đã cố gắng hợp nhất những lực này thành một lý thuyết duy nhất, nhưng việc kết hợp lực hấp dẫn với vật lý lượng tử vẫn là bài toán lớn nhất chưa có lời giải.

Trong cuộc sống: Vật lý lượng tử nghe có vẻ trừu tượng, nhưng nó là nền tảng của chip máy tính, tia laser và màn hình điện thoại của chúng ta.

5. Lỗ đen không hoàn toàn đen

Ý chính: Khi một ngôi sao có khối lượng rất lớn sụp đổ, nó có thể tạo thành một lỗ đen, một vùng mà lực hấp dẫn mạnh đến mức không gì thoát ra được, kể cả ánh sáng. Ranh giới của nó được gọi là chân trời sự kiện (event horizon). Khám phá nổi tiếng nhất của Hawking là: nhờ các hiệu ứng lượng tử, lỗ đen hẳn phải phát ra bức xạ một cách chậm rãi, ngày nay gọi là bức xạ Hawking (Hawking radiation). Điều này có nghĩa là lỗ đen có thể dần mất năng lượng và, qua những khoảng thời gian cực kỳ dài, có thể cuối cùng sẽ bốc hơi hết.

Trong cuộc sống: Lỗ đen không còn chỉ là lý thuyết. Năm 2019, các nhà thiên văn đã công bố bức ảnh đầu tiên về bóng của một lỗ đen, do một mạng lưới kính thiên văn trên khắp thế giới chụp được.

6. Vì sao thời gian trôi về phía trước

Ý chính: Các định luật vật lý phần lớn hoạt động như nhau dù thời gian chạy tới hay lùi, vậy tại sao chúng ta nhớ quá khứ mà không nhớ tương lai? Hawking mô tả ba “mũi tên thời gian” (arrows of time): chiều mà sự hỗn loạn tăng lên, chiều mà chúng ta ghi nhớ, và chiều mà vũ trụ giãn nở. Ông lập luận rằng cả ba đều chỉ cùng một hướng, và điều này liên quan đến những điều kiện để sự sống thông minh có thể tồn tại.

Trong cuộc sống: Một chiếc cốc vỡ không bao giờ tự nhảy lại thành nguyên vẹn. Mọi thứ có xu hướng đi từ trật tự đến hỗn loạn, và đó là lý do phòng ngủ của bạn bừa bộn trừ khi bạn dọn dẹp.

7. Cuộc tìm kiếm một lý thuyết của vạn vật

Ý chính: Hawking mô tả ý tưởng “không biên” (no-boundary) của chính ông, phát triển cùng James Hartle: vũ trụ có thể hữu hạn về thời gian nhưng lại không có rìa hay điểm xuất phát nào, giống như bề mặt Trái Đất hữu hạn nhưng không có rìa. Trong ấn bản cập nhật, ông còn bàn về hố giun (wormholes) và khả năng du hành thời gian, bên cạnh lý thuyết dây (string theory), và kết thúc bằng hy vọng tìm ra một lý thuyết hoàn chỉnh giải thích mọi thứ, tức “lý thuyết của vạn vật” (theory of everything). Ông viết rằng nếu tìm được, đó sẽ là chiến thắng tối thượng của lý trí con người, cho phép mọi người cùng tham gia bàn luận về lý do vũ trụ tồn tại.

Trong cuộc sống: Các nhà khoa học tại những thí nghiệm khổng lồ, như Máy gia tốc hạt lớn (Large Hadron Collider) gần Geneva, vẫn đang tìm manh mối về lý thuyết mà Hawking hằng mong đợi.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Lược sử thời gian đã trở thành một hiện tượng xuất bản. Sách nằm trên các bảng xếp hạng bán chạy suốt nhiều năm, bán được hàng triệu bản và được dịch ra hàng chục thứ tiếng. Nó đưa vũ trụ học và lỗ đen thành đề tài trò chuyện của đông đảo công chúng, và biến Hawking thành một trong những nhà khoa học nổi tiếng nhất thế giới, biểu tượng của sự tò mò và nghị lực dù mang khuyết tật nặng.

Cuốn sách truyền cảm hứng cho một làn sóng sách khoa học phổ thông và khuyến khích nhiều bạn trẻ theo học vật lý. Nó cho thấy khoa học khó vẫn có thể được chia sẻ với công chúng, và góp phần đưa những ý tưởng như Big Bang, lỗ đen và cuộc tìm kiếm “lý thuyết của vạn vật” vào văn hóa chung. Về sau Hawking còn viết những phiên bản đơn giản hơn, trong đó có A Briefer History of Time.

Những ý chính

  • Vũ trụ bắt đầu từ một trạng thái nóng và đặc. Bằng chứng cho thấy có Big Bang và sự giãn nở từ trạng thái sơ khai đó, trong khi Hawking đặt câu hỏi liệu bản thân thời gian có cần một điểm khởi đầu rõ ràng hay không.
  • Không gian và thời gian có thể uốn cong. Lực hấp dẫn là sự uốn cong của không-thời gian do khối lượng và năng lượng gây ra.
  • Lỗ đen phát ra bức xạ. Các hiệu ứng lượng tử khiến chúng mất năng lượng một cách chậm rãi.
  • Vật lý vẫn chưa hoàn chỉnh. Kết hợp lực hấp dẫn với lý thuyết lượng tử vẫn là một thách thức bỏ ngỏ.
  • Khoa học là một cuộc phiêu lưu của con người. Các lý thuyết là những mô hình mà chúng ta liên tục kiểm tra và cải tiến.

Bài học có thể rút ra

Cuốn sách của Hawking khuyến khích chúng ta tiếp tục đặt những câu hỏi lớn. Tự hỏi mọi thứ từ đâu mà có không chỉ là việc của các nhà khoa học; sự tò mò là điều ai cũng có thể rèn luyện, dù bằng cách đọc sách, ngắm sao hay đến thăm một bảo tàng khoa học.

Cuốn sách cũng dạy cách khoa học vận hành: các ý tưởng được kiểm nghiệm, và những nhà khoa học giỏi thay đổi quan điểm khi bằng chứng đòi hỏi. Chính Hawking cũng điều chỉnh một số quan điểm của mình trong sự nghiệp. Trong đời sống, sẵn sàng cập nhật niềm tin khi biết thêm điều mới là dấu hiệu của sức mạnh, không phải của sự yếu đuối.

Cuối cùng, cuộc đời Hawking cho thấy trở ngại không nhất thiết ngăn ta đóng góp cho thế giới. Ông tiếp tục làm việc và giao tiếp suốt nhiều thập kỷ nhờ một chiếc máy tính phát giọng nói.

Phê bình và góc nhìn khác

Cuốn sách nổi tiếng là được rất nhiều người mua nhưng không đọc hết. Dù Hawking đã cố gắng, các chương sau về vật lý lượng tử, thời gian ảo và đề xuất không biên vẫn khó đối với độc giả phổ thông. Một số nhà phê bình cho rằng các lời giải thích quá ngắn so với những ý tưởng phức tạp như vậy.

Một phần khoa học trong sách cũng đã cũ. Từ năm 1988, những khám phá như sự giãn nở ngày càng nhanh của vũ trụ và năng lượng tối (dark energy) đã làm thay đổi vũ trụ học, và quan điểm của chính Hawking về những chủ đề như thông tin trong lỗ đen cũng thay đổi theo thời gian. Một số độc giả còn thấy những đoạn kết nhắc đến việc biết được “trí óc của Chúa” gây khó hiểu, vì về sau Hawking đã nói rõ ông không tin vào một đấng sáng tạo. Các ấn bản cập nhật và những cuốn sách sau này của ông giải quyết một phần những điểm này.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này lý tưởng cho các bạn tuổi thiếu niên và người lớn tò mò muốn hiểu vật lý hiện đại mà không cần đến phương trình. Độc giả mới làm quen với khoa học có thể thấy một vài chỗ khá khó và nên bắt đầu với A Briefer History of Time hoặc Astrophysics for People in a Hurry. Những người yêu vật lý sẽ thích được nghe các ý tưởng từ chính một trong những nhà khoa học đã tạo nên chúng.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Vũ trụ

Carl Sagan

Carl Sagan đưa người đọc vào một hành trình từ Trái Đất đến tận rìa vũ trụ, hòa quyện thiên văn học, lịch sử và triết học để cho thấy nhân loại đã dần hiểu về vũ trụ và vị trí của mình trong đó như thế nào.

🔬 Khoa học

Vũ trụ thanh lịch

Brian Greene

Nhà vật lý Brian Greene giải thích bằng ngôn ngữ giản dị cách lý thuyết dây tìm cách thống nhất thuyết tương đối của Einstein với cơ học lượng tử, bằng việc hình dung những thành phần nhỏ nhất của tự nhiên là những sợi dây rung nhỏ xíu trong một vũ trụ có thêm các chiều không gian.

🔬 Khoa học

Trả lời ngắn gọn cho những câu hỏi lớn

Stephen Hawking

Nhà vật lý Stephen Hawking, trong một cuốn sách ra mắt sau khi ông mất, được tập hợp từ các bài giảng và bài viết của ông, đưa ra những câu trả lời ngắn gọn cho mười câu hỏi lớn nhất mà con người thường đặt ra, từ nguồn gốc của vũ trụ đến tương lai của nhân loại.

🔬 Khoa học

Bảy bài học ngắn về vật lý

Carlo Rovelli

Nhà vật lý người Ý Carlo Rovelli đưa ra bảy bài học ngắn, đầy chất thơ, về những ý tưởng lớn nhất của vật lý hiện đại, từ thuyết tương đối của Einstein đến lý thuyết lượng tử, cấu trúc của vũ trụ, các hạt, lực hấp dẫn, nhiệt và thời gian, cùng vị trí của chúng ta trong tất cả những điều ấy.

🔬 Khoa học

Vật lý thiên văn cho người vội vã

Neil deGrasse Tyson

Nhà vật lý thiên văn Neil deGrasse Tyson dẫn người đọc đi một vòng nhanh và thân thiện qua những ý tưởng lớn nhất của thiên văn học hiện đại, từ Vụ Nổ Lớn đến vật chất tối và việc tìm kiếm những thế giới khác, trong một cuốn sách ngắn mà chỉ vài giờ là đọc xong.

🔬 Khoa học

Nguồn gốc các loài

Charles Darwin

Mọi sinh vật đều có quan hệ họ hàng với nhau và đã thay đổi dần dần qua những khoảng thời gian vô cùng dài, do chọn lọc tự nhiên (natural selection) tạo nên, tức là quá trình trong đó những cá thể thích nghi tốt hơn với môi trường sẽ sống sót và truyền các đặc điểm của mình lại.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →