Socrates tự bào chữa

Tên gốc: Απολογία Σωκράτους

Từ 13 tuổiđọc 6 phúttriết họctác phẩm kinh điểnvăn học Hy Lạp cổ đại
Lưu ý nội dung bản án tử hình và những bàn luận về cái chết
Tìm mua sách ↓

Bản ghi lại của Plato về bài phát biểu Socrates đọc khi bị đưa ra xét xử ở Athens năm 399 TCN cho thấy một triết gia không chịu thôi đặt câu hỏi, dù điều đó phải trả giá bằng mạng sống.

Giới thiệu

Apology là một tác phẩm ngắn của triết gia Plato, trong đó ông ghi lại, theo cách của riêng mình, bài bào chữa của người thầy Socrates tại phiên tòa xét xử thầy. Trong tiếng Hy Lạp, từ apologia có nghĩa là lời bào chữa, chứ không phải lời bày tỏ sự hối tiếc. Socrates, một cụ già người Athens nổi tiếng vì hay hỏi người khác về công lý và điều thiện, bị buộc tội không tin vào các vị thần của thành bang, đưa vào những vị thần mới, và làm hư hỏng giới trẻ. Một bồi thẩm đoàn gồm vài trăm công dân quyết định số phận của ông. Plato có mặt tại phiên tòa. Tác phẩm là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất trong lịch sử triết học.

Tóm tắt đầy đủ

1. Một lời bào chữa mộc mạc

Ý chính: Socrates mở đầu bằng việc nói rằng những người tố cáo ông đã nói khéo đến mức ông suýt quên mất mình là ai. Ông nói rằng ông sẽ nói sự thật bằng những lời giản dị, như ông vẫn thường làm ở chợ, chứ không dùng lối nói bóng bẩy của những nhà hùng biện chuyên nghiệp. Ông thừa nhận rằng nhiều năm nay ông đã bị buộc đủ thứ tội, và những lời đồn cũ ấy, trong đó có chuyện ông là một kẻ khôn khéo chuyên nghiên cứu bầu trời và biến lập luận yếu hơn thành có vẻ mạnh hơn, khó đáp lại hơn những lời buộc tội mới.

Trong cuộc sống: Những lời đồn đeo bám một người từ lâu có thể khó đối phó hơn một lời buộc tội đơn lẻ.

2. Lời sấm và hành trình đi tìm trí tuệ

Ý chính: Socrates giải thích danh tiếng của mình bắt nguồn từ đâu. Một người bạn của ông từng hỏi đền thờ sấm ở Delphi xem có ai khôn ngoan hơn Socrates không, và lời sấm đáp rằng không có ai. Bối rối, Socrates lên đường kiểm chứng điều này bằng cách chất vấn những người nổi tiếng là khôn ngoan: các chính khách, nhà thơ và thợ thủ công. Ông thấy họ tưởng mình biết những điều mà thật ra họ không biết. Ông kết luận rằng ông chỉ khôn hơn ở một điểm nhỏ: ông không cho rằng mình biết điều mình không biết. Điều này không giống với việc tuyên bố rằng mình chẳng biết gì cả.

Trong cuộc sống: Một người thừa nhận mình không biết điều gì đó thường có điều kiện học hỏi tốt hơn người giả vờ.

3. Đáp lại những lời buộc tội

Ý chính: Socrates sau đó trả lời lời buộc tội làm hư hỏng giới trẻ. Ông chất vấn người tố cáo chính của mình, Meletus, và chỉ ra rằng những lời khẳng định của Meletus rối rắm và mâu thuẫn. Ông lập luận rằng không ai cố ý làm cho những người sống quanh mình trở nên tệ hơn, vì như vậy sẽ hại chính mình, nên nếu ông có làm hại họ thì đó là vô ý, và điều cần làm là sửa dạy chứ không phải trừng phạt. Ông cũng phủ nhận mình là người vô thần, và nói rằng ông theo một dấu hiệu thiêng liêng đã dẫn đường cho ông từ thuở nhỏ.

Trong cuộc sống: Yêu cầu một người giải thích chính xác điều họ muốn nói có thể làm lộ ra rằng lời buộc tội của họ không đứng vững.

4. Con mòng và bổn phận đặt câu hỏi

Ý chính: Socrates nói rằng ông không thể từ bỏ triết học, ngay cả khi họ đề nghị thả ông với điều kiện đó. Ông tin rằng thần linh đã giao cho ông nhiệm vụ thúc giục đồng bào quan tâm đến trí tuệ và đến tình trạng tâm hồn mình, thay vì quan tâm đến tiền bạc và danh tiếng. Ông tự ví mình như một con mòng (gadfly), loài côn trùng đốt một con ngựa to lớn và uể oải để giữ cho nó tỉnh táo. Ông nói rằng nếu họ giết ông, sẽ không dễ tìm được một người khác như vậy. Ông cũng nói rằng một cuộc sống thiếu kiểu đặt câu hỏi này thì không đáng sống đối với một con người.

Trong cuộc sống: Một người bạn hay hỏi những câu khó chịu có thể làm bạn phiền, nhưng cũng có thể giúp bạn suy nghĩ rõ ràng hơn.

5. Phán quyết và mức hình phạt

Ý chính: Bồi thẩm đoàn tuyên Socrates có tội, với một cách biệt phiếu hẹp. Theo tục lệ, ông được phép đề nghị một mức hình phạt, trong khi bên công tố đã yêu cầu án tử hình. Đầu tiên ông nói, nửa đùa nhưng có ý nghiêm túc, rằng ông xứng đáng được ăn miễn phí bằng tiền công, như một ân nhân của thành bang. Sau đó ông đề nghị một khoản phạt nhỏ, và cuối cùng, với việc các bạn bè trong đó có Plato bảo lãnh số tiền, một khoản phạt lớn hơn là ba mươi mina. Rồi bồi thẩm đoàn bỏ phiếu cho án tử hình.

Trong cuộc sống: Không tỏ ra sợ hãi trước những người xét xử mình có thể bị coi là kiêu ngạo, nhưng cũng có thể phản ánh niềm tin vững chắc.

6. Đối diện với cái chết

Ý chính: Trong những lời cuối cùng, Socrates nói với những người đã bỏ phiếu kết án ông và với những người đã bỏ phiếu tha bổng. Ông nói cái chết hoặc là một giấc ngủ không mộng mị, hoặc là một chuyến đi đến một nơi khác, nơi ông có thể gặp những nhân vật vĩ đại của quá khứ và tiếp tục việc chất vấn của mình. Dù thế nào, ông nói, đó cũng không phải điều đáng sợ, và một người tốt không thể thật sự bị tổn hại. Ông nhờ các bạn mình, khi các con trai ông lớn lên, hãy khiển trách chúng như ông từng khiển trách người khác, nếu chúng có vẻ quan tâm đến của cải hơn đức hạnh.

Trong cuộc sống: Một người đã sống theo nguyên tắc của mình có thể đối diện với cuối đời bằng sự bình thản.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Apology là một trong những văn bản nền tảng của triết học phương Tây. Tác phẩm đưa ra hình ảnh Socrates như mẫu mực của người làm triết học: người đi theo lý trí, chất vấn những giả định và đặt chân lý lên trên sự an toàn. Tác phẩm đã truyền cảm hứng cho các nhà tư tưởng, những người cải cách và những người bình thường từng đứng lên vì nguyên tắc trước áp lực. Nó cũng là một văn bản trung tâm về tự do ngôn luận và mối quan hệ giữa cá nhân với nhà nước. Nhiều độc giả thấy trong phiên tòa của Socrates một lời cảnh báo về cách xã hội đối xử với những người thách thức nó. Đây vẫn là một trong những tác phẩm dễ tiếp cận và xúc động nhất của triết học cổ đại.

Những ý chính

  • Trí tuệ bắt đầu từ việc biết giới hạn của mình. Socrates chỉ nhận mình biết rằng ông không biết.
  • Hãy đặt câu hỏi về mọi thứ. Xem xét các ý tưởng là một bổn phận, không phải một mối nguy.
  • Chính trực quan trọng hơn an toàn. Ông không chịu thôi làm triết học để tự cứu mình.
  • Nhà nước có thể sai. Quyền lực không bảo đảm công lý.
  • Không cần sợ cái chết. Một cuộc đời tốt đẹp giúp ta chuẩn bị đối diện với nó.

Bài học có thể rút ra

Hãy thử tập thói quen của Socrates: hỏi một từ thật sự có nghĩa là gì, và bằng chứng nào ủng hộ một niềm tin, kể cả niềm tin của chính bạn. Hãy sẵn sàng nói “tôi không biết”, và học hỏi từ người khác. Hãy nghĩ xem bạn sẽ không chịu từ bỏ điều gì để đổi lấy sự an toàn hay sự chấp thuận. Hãy lắng nghe những người thách thức bạn, và xem xét liệu họ có thể đang đóng vai một con mòng đối với bạn hay không. Đồng thời, cũng nên lưu ý rằng Socrates bị kết án bởi một bồi thẩm đoàn dân chủ, điều này mời gọi ta nghĩ về giới hạn của nguyên tắc đa số và tầm quan trọng của việc bảo vệ những người bất đồng chính kiến.

Phê bình và góc nhìn khác

Các học giả chỉ ra rằng Apology là phiên bản của Plato, và có thể không phải một bản ghi chính xác, nên khó tách Socrates có thật trong lịch sử ra khỏi bức chân dung do Plato vẽ. Những người khác nói rằng thái độ của Socrates tại phiên tòa, vốn khiến một số bồi thẩm viên thấy kiêu ngạo, có thể đã góp phần vào bản án, và rằng cách đặt câu hỏi của ông có thể làm lung lay những niềm tin của cộng đồng. Một số độc giả hiện đại cho rằng Athens có lý do để lo ngại sau một giai đoạn hỗn loạn chính trị liên quan đến những học trò cũ của Socrates. Những người khác coi ông là một vị tử đạo cho tự do tư tưởng. Cuộc tranh luận ấy là một phần sức hấp dẫn lâu bền của tác phẩm.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho bất kỳ ai muốn có một lời giới thiệu dễ tiếp cận và bổ ích về triết học. Sách ngắn và sinh động, có thể đọc trong một giờ. Ai muốn đi sâu hơn có thể đọc những cuộc đối thoại liên quan, kể về những ngày trước và sau phiên tòa.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Cộng hòa

Plato

Qua nhân vật Socrates, Plato đặt câu hỏi công lý là gì và hình dung ra một thành bang lý tưởng, lập luận rằng một con người công chính và một nhà nước công chính đều được cai quản bởi trí tuệ, với lý trí dẫn dắt toàn bộ.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Suy tưởng

Marcus Aurelius

Cuốn sổ tay riêng của một hoàng đế La Mã, trong đó ông mỗi ngày tự nhắc mình chấp nhận những điều không thể kiểm soát, hành xử công bằng và tử tế, và nhớ rằng đời người ngắn ngủi.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Cẩm nang Epictetus

Epictetus

Epictetus, một cựu nô lệ trở thành thầy dạy triết học Khắc kỷ, đưa ra một cuốn cẩm nang ngắn gồm những lời khuyên để giữ được sự bình tĩnh và tự do bằng cách tập trung vào những gì ta có thể kiểm soát, và chấp nhận những gì ta không thể.

🕊️ Triết học & tôn giáo

De Brevitate Vitae

Seneca

Nhà triết học Khắc kỷ La Mã Seneca lập luận rằng đời người không ngắn mà bị phung phí, và ta có thể có rất nhiều thời gian nếu dùng nó cho những điều thật sự quan trọng, thay vì lãng phí vào bận rộn, lo lắng và những thứ gây xao nhãng.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Quân Vương

Niccolo Machiavelli

Một nhà ngoại giao thời Phục hưng khuyên các nhà cai trị hãy đánh giá hành động của mình bằng kết quả chứ không phải bằng đạo đức, và cho rằng một nhà lãnh đạo thành công đôi khi phải mưu mẹo và tàn nhẫn để giành và giữ quyền lực.

⚖️ Chính trị & xã hội

Binh pháp Tôn Tử

Tôn Tử

Chiến thắng lớn nhất là chiến thắng giành được mà không cần đánh, nhờ lập kế hoạch cẩn thận, hiểu rõ cả mình lẫn đối phương, và biết dùng mưu mẹo, sự linh hoạt và thời điểm.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →