Phải trái đúng sai
Tên gốc: Justice: What's the Right Thing to Do?
Qua những câu đố đời thường sinh động, Michael Sandel giới thiệu các câu trả lời triết học chính cho câu hỏi "Đâu là điều đúng đắn nên làm?" và cho thấy chúng được áp dụng vào các cuộc tranh luận đạo đức và chính trị hằng ngày như thế nào.
Giới thiệu
Phải trái đúng sai do Michael Sandel, một nhà triết học chính trị ở Đại học Harvard, viết và xuất bản năm 2009. Sách ra đời từ khóa học nổi tiếng của ông ở Harvard, cũng mang tên Justice, từng thu hút hàng nghìn sinh viên và được đưa lên mạng thành các bài giảng miễn phí. Mỗi chương, Sandel mở đầu bằng một tình huống khó xử cụ thể, chẳng hạn một chiếc xe điện mất kiểm soát, việc tăng giá sau một trận bão hay việc trả tiền cho trẻ em để các em đọc sách, rồi dùng nó để khám phá tư tưởng của các bậc đại tư tưởng. Ông xem xét ba cách tiếp cận chính đối với công lý: tăng phúc lợi chung, tôn trọng tự do và nuôi dưỡng đức hạnh. Cuốn sách được viết cho độc giả phổ thông và khuyến khích họ tự suy nghĩ.
Tóm tắt đầy đủ
1. Làm điều đúng đắn: những tình huống khó xử
Ý chính: Sandel mở đầu bằng những câu đố đạo đức. Trong một câu đố, một chiếc xe điện đang lao về phía năm công nhân, và người lái có thể bẻ nó sang đường nhánh, nơi nó sẽ giết một người. Nhiều người nói rằng bẻ lái là đúng. Nhưng nếu cách duy nhất để cứu năm người là đẩy một người đàn ông to lớn từ trên cầu xuống, thì đa số nói không, dù con số vẫn như cũ. Những tình huống này cho thấy trực giác đạo đức của ta không hề đơn giản, và để quyết định, ta thường phải suy xét đến các nguyên tắc. Ông cũng chỉ ra rằng các câu hỏi đạo đức thường gắn với chính trị.
Trong cuộc sống: Những lựa chọn về cách phân bổ nguồn lực khan hiếm, như giường bệnh, cũng làm nảy sinh sự giằng co tương tự giữa con số và quyền của từng người.
2. Tối đa hóa phúc lợi: chủ nghĩa vị lợi
Ý chính: Cách tiếp cận đầu tiên, chủ nghĩa vị lợi (utilitarianism), gắn với Jeremy Bentham và John Stuart Mill, cho rằng hành động đúng là hành động mang lại hạnh phúc lớn nhất cho nhiều người nhất. Nó có sức hấp dẫn nhờ sự đơn giản và việc đối xử bình đẳng với mọi người. Nhưng Sandel nêu ra những phản đối: nó có thể biện minh cho việc làm hại một nhóm thiểu số để mang lợi cho đa số, và nó giả định rằng mọi giá trị đều có thể đo trên cùng một thang. Mill đã cố đáp lại bằng cách phân biệt những thú vui cao với những thú vui thấp.
Trong cuộc sống: Một chính sách mang lại lợi ích cho đa số nhưng gây hại nghiêm trọng cho một số ít người làm cho vấn đề này hiện rõ.
3. Tôn trọng tự do: chủ nghĩa tự do cá nhân và thị trường
Ý chính: Cách tiếp cận thứ hai là chủ nghĩa tự do cá nhân (libertarianism), do những nhà tư tưởng như Robert Nozick đại diện, họ cho rằng công lý nghĩa là tôn trọng quyền cá nhân, nhất là quyền sở hữu tài sản và quyền tự do lựa chọn. Theo quan điểm này, đánh thuế người giàu để giúp người nghèo là một dạng lao động cưỡng bức. Sandel xem xét những trường hợp như bán nội tạng, trả tiền thuê người đi lính thay trong chiến tranh và thuê người mang thai hộ, để xem tự do thị trường có thể va chạm ở đâu với những lo ngại đạo đức về sự công bằng và sự cưỡng ép.
Trong cuộc sống: Những cuộc tranh luận về việc có nên để giá tăng trong lúc khẩn cấp, chẳng hạn sau một trận bão, cho thấy xung đột giữa quyền tự do mua bán và sự công bằng.
4. Kant và Rawls: tự do và công bằng
Ý chính: Tiếp theo, Sandel bàn về Immanuel Kant, người cho rằng đạo đức là chuyện bổn phận và việc luôn đối xử với con người như một mục đích tự thân, không bao giờ chỉ như một phương tiện, và rằng hành động phải theo những nguyên tắc có thể áp dụng cho mọi người. Rồi ông chuyển sang John Rawls, người đề xuất rằng những nguyên tắc công bằng là những nguyên tắc ta sẽ chọn khi đứng sau “tấm màn vô minh” (veil of ignorance), tức khi chưa biết vị trí của mình trong xã hội. Nhiều khả năng mọi người sẽ chọn những quyền tự do cơ bản bình đẳng và sắp xếp những bất bình đẳng sao cho giúp ích cho những người thiệt thòi nhất. Những ý tưởng này ủng hộ quan điểm cho rằng công lý là chuyện các quy tắc công bằng, mà chính ta là người chọn.
Trong cuộc sống: Nếu bạn phải soạn nội quy trường học mà không biết mình sẽ là vận động viên nổi bật hay học sinh mới, nhiều khả năng bạn sẽ soạn ra những quy định công bằng hơn.
5. Công trạng, cộng đồng và lợi ích chung
Ý chính: Sandel sau đó xem xét những lập luận cho rằng công lý gồm việc tôn vinh con người theo điều họ xứng đáng được hưởng và theo vai trò của họ trong cộng đồng. Ông dựa vào Aristotle, người cho rằng công lý là trao cho mỗi người điều phù hợp với đức tính của họ và với mục đích của các hoạt động xã hội, và dựa vào những nhà tư tưởng “cộng đồng” (communitarian) hiện đại, họ nói rằng ta được định hình bởi các mối quan hệ và nghĩa vụ của mình. Những câu hỏi về các chính sách ưu tiên (affirmative action), nghĩa vụ quân sự và những lời xin lỗi công khai cho các sai trái trong quá khứ cho thấy những ý tưởng này được áp dụng ra sao. Sandel gợi ý rằng một xã hội công bằng phải tranh luận về cuộc sống tốt đẹp, thay vì đứng trung lập.
Trong cuộc sống: Những tranh luận về việc ai nên có một chỗ ở trường đại học liên quan đến các quan niệm về công trạng, sự công bằng và mục đích của giáo dục.
6. Hướng tới một nền chính trị vì lợi ích chung
Ý chính: Ở chương cuối, Sandel lập luận rằng một nền dân chủ lành mạnh cần có một đời sống công cộng chung, trong đó công dân tranh luận cởi mở về các câu hỏi đạo đức và chính trị, kể cả những câu hỏi về lợi ích chung, thay vì né tránh chúng. Ông cho rằng bỏ qua những câu hỏi ấy sẽ để lại một khoảng trống bị lấp đầy bởi những quan điểm hẹp hòi hoặc thiếu khoan dung. Ông không đưa ra câu trả lời cuối cùng về điều công lý đòi hỏi, nhưng thúc giục độc giả tham gia tranh luận bằng lý lẽ và sẵn sàng xem xét lại quan điểm của mình.
Trong cuộc sống: Trò chuyện với những người bất đồng, một cách bình tĩnh và với những câu hỏi thật lòng, là một cách thiết thực để áp dụng ý tưởng của ông.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Justice là một cuốn sách bán chạy quốc tế, và các bài giảng miễn phí ở Harvard đã được hàng triệu người trên khắp thế giới xem, kể cả ở những quốc gia nơi tranh luận công khai bị hạn chế. Cuốn sách đã góp phần đưa triết học đạo đức đến với công chúng và được dùng trong lớp học, nhóm thảo luận và nơi làm việc.
Nó cũng ảnh hưởng đến cuộc trò chuyện công khai về thị trường, sự công bằng và vai trò của đạo đức trong chính trị. Sandel tiếp tục với những cuốn như What Money Can’t Buy và The Tyranny of Merit, theo đuổi việc tìm hiểu giá trị định hình xã hội như thế nào. Nhiều giáo viên dùng những tình huống khó xử ở phần mở đầu sách vào buổi đầu tiên của lớp đạo đức, vì chúng cuốn hút cả những học sinh nghĩ rằng triết học là môn khô khan.
Những ý chính
- Câu hỏi đạo đức có ở khắp nơi. Chính trị hằng ngày luôn dính đến đạo đức.
- Ba cách tiếp cận. Phúc lợi, tự do và đức hạnh, mỗi thứ đều cho ta một góc nhìn đáng giá.
- Không có lý thuyết nào hoàn hảo. Mỗi lý thuyết có điểm mạnh và điểm yếu.
- Trực giác cần được xem xét kỹ. Hãy đối chiếu chúng với các nguyên tắc.
- Tranh luận là điều lành mạnh. Nền dân chủ cần thảo luận cởi mở về lợi ích chung.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách dạy ta kiểm tra niềm tin của mình bằng cách xem xét những tình huống khó. Khi nhận ra các phản ứng của mình mâu thuẫn nhau, ta có thể khám phá những nguyên tắc nào ta thật sự theo và chúng có nhất quán với nhau không.
Nó cũng cho thấy cách bất đồng một cách tôn trọng. Phương pháp lên lớp của Sandel là đặt câu hỏi, lắng nghe các quan điểm khác nhau và thúc đẩy mọi người đưa ra lý lẽ, đó là một hình mẫu cho những cuộc trò chuyện giữa bạn bè và giữa các công dân với nhau.
Cuối cùng, nó nhắc rằng công lý không chỉ là chuyện của thẩm phán và chính trị gia. Cách ta đối xử với người khác, chia sẻ tài nguyên và nói về cộng đồng của mình đều là một phần của việc sống công bằng.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà phê bình cho rằng bản khảo sát của Sandel quá đơn giản hóa, và trình bày các nhà tư tưởng lớn qua những bản tóm tắt ngắn có thể làm sai lệch ý tưởng của họ. Những người khác lập luận rằng ông nghiêng về quan điểm cộng đồng mà không nói rõ điều đó, hoặc ông tránh cam kết vào một lý thuyết cuối cùng. Những người bênh vực chủ nghĩa vị lợi và chủ nghĩa tự do cá nhân nói rằng những phản đối của ông chưa nắm hết được phiên bản tốt nhất của các lý thuyết này.
Một số độc giả cũng thấy rằng việc sách tập trung vào các ví dụ của nước Mỹ làm giới hạn phạm vi tiếp cận của nó. Hơn nữa, cuốn sách ít chú ý đến công lý toàn cầu hay những vấn đề như biến đổi khí hậu. Dù vậy, nhiều người vẫn đánh giá cao nó như một cuốn dẫn nhập dễ tiếp cận và gợi nhiều suy nghĩ.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách phù hợp với thanh thiếu niên và người lớn thích tranh luận về các câu hỏi đạo đức. Sách không đòi hỏi kiến thức nền về triết học và các ví dụ rất cuốn hút. Đây là một cuốn sách hay cho lớp học, gia đình hoặc nhóm thảo luận.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Cộng hòa
Plato
Qua nhân vật Socrates, Plato đặt câu hỏi công lý là gì và hình dung ra một thành bang lý tưởng, lập luận rằng một con người công chính và một nhà nước công chính đều được cai quản bởi trí tuệ, với lý trí dẫn dắt toàn bộ.
🕊️ Triết học & tôn giáoĐạo đức học Nicomachean
Aristotle
Aristotle lập luận rằng cuộc sống tốt đẹp nhất của con người là một cuộc sống trọn vẹn, đạt được bằng cách xây dựng phẩm chất tốt qua thói quen, tìm mức vừa phải giữa các thái cực, vận dụng sự khôn ngoan thực tiễn và vun đắp tình bạn.
🕊️ Triết học & tôn giáoBàn về tự do
John Stuart Mill
John Stuart Mill lập luận rằng xã hội chỉ được hạn chế tự do của một người để ngăn chặn tác hại gây ra cho người khác, và rằng tự do tư tưởng, tự do ngôn luận cùng cá tính riêng đều có lợi cho tất cả mọi người.
🕊️ Triết học & tôn giáoBinh pháp Tôn Tử
Tôn Tử
Chiến thắng lớn nhất là chiến thắng giành được mà không cần đánh, nhờ lập kế hoạch cẩn thận, hiểu rõ cả mình lẫn đối phương, và biết dùng mưu mẹo, sự linh hoạt và thời điểm.
🕊️ Triết học & tôn giáoSuy tưởng
Marcus Aurelius
Cuốn sổ tay riêng của một hoàng đế La Mã, trong đó ông mỗi ngày tự nhắc mình chấp nhận những điều không thể kiểm soát, hành xử công bằng và tử tế, và nhớ rằng đời người ngắn ngủi.
🕊️ Triết học & tôn giáoĐạo đức kinh
Lão Tử
Sự khôn ngoan sâu sắc nhất là sống hài hòa với Đạo (Tao), con đường tự nhiên của vũ trụ, bằng cách sống khiêm tốn, hiền hòa, giản dị và hành động mà không gượng ép.
🕊️ Triết học & tôn giáoMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.