Một lý thuyết về công lý

Tên gốc: A Theory of Justice

Từ 13 tuổiđọc 6 phúttriết học chính trịđạo đức họclý thuyết xã hội
Tìm mua sách ↓

John Rawls lập luận rằng những luật lệ công bằng nhất cho một xã hội là những luật lệ mà ta sẽ chọn khi chưa biết mình đứng ở đâu trong xã hội ấy: mọi người có các quyền tự do cơ bản như nhau, và sự bất bình đẳng chỉ được chấp nhận khi nó giúp ích cho những người thiệt thòi nhất.

Giới thiệu

Một lý thuyết về công lý được John Rawls, một nhà triết học người Mỹ ở Đại học Harvard, xuất bản năm 1971. Nó được coi rộng rãi là một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất của triết học chính trị thế kỷ hai mươi. Rawls muốn đưa ra một lựa chọn thay thế cho chủ nghĩa vị lợi (utilitarianism), quan điểm cho rằng xã hội tốt nhất là xã hội tạo ra tổng hạnh phúc lớn nhất, và theo ông, quan điểm đó có thể biện minh cho việc hy sinh quyền của một số người vì lợi ích của những người khác. Dựa vào truyền thống khế ước xã hội, ông đề xuất một thí nghiệm tư duy để tìm ra các nguyên tắc công bằng. Cuốn sách dài và chi tiết, nhưng những ý chính của nó có thể nói ra một cách đơn giản.

Tóm tắt đầy đủ

1. Công lý như sự công bằng

Ý chính: Rawls mở đầu bằng việc nói rằng công lý là đức tính hàng đầu của các thiết chế xã hội, cũng như chân lý là đức tính hàng đầu của các hệ thống tư tưởng. Một xã hội là công bằng nếu cấu trúc cơ bản của nó, gồm luật pháp, nền kinh tế và các thiết chế, được tổ chức theo những điều kiện mà những con người tự do và bình đẳng có thể đồng ý. Ông gọi quan điểm này là “công lý như sự công bằng” (justice as fairness). Mục tiêu là tìm ra những nguyên tắc mà mọi người đều có thể chấp nhận, và không phụ thuộc vào may rủi hay những lợi thế đặc biệt.

Trong cuộc sống: Khi bạn bè chia nhau một chiếc bánh pizza, cách chia công bằng nhất là để người cắt bánh nhận miếng cuối cùng.

2. Vị thế ban đầu và bức màn che giấu thân phận

Ý chính: Để tìm ra những nguyên tắc công bằng, Rawls hình dung một tình huống giả định gọi là vị thế ban đầu (original position), trong đó mọi người chọn luật lệ cho xã hội sau một bức màn che giấu thân phận (veil of ignorance). Họ không biết giai cấp, chủng tộc, giới tính, khả năng, tài năng của mình, thậm chí cả quan niệm của mình về cuộc sống tốt đẹp. Những người trong vị thế ban đầu vẫn có lý trí và vẫn muốn điều tốt nhất cho bản thân. Điều họ thiếu là hiểu biết về hoàn cảnh của chính mình, nên ai cũng sẽ muốn những luật lệ công bằng với tất cả mọi người, và không thiên vị nhóm nào cụ thể.

Trong cuộc sống: Nếu bạn phải thiết kế luật chơi cho một trò chơi mà không biết mình sẽ là người chơi nào, bạn sẽ tránh những lợi thế bất công.

3. Nguyên tắc thứ nhất: tự do bình đẳng

Ý chính: Theo Rawls, những người trong vị thế ban đầu trước hết sẽ chọn rằng mọi người đều có các quyền tự do cơ bản như nhau, chẳng hạn tự do ngôn luận, tự do lương tâm và tự do lập hội, quyền bầu cử, quyền nắm giữ chức vụ và quyền được pháp luật đối xử công bằng. Những quyền tự do này được ưu tiên và không thể đem đổi lấy lợi ích kinh tế. Vì không ai biết liệu mình có thuộc nhóm thiểu số hay không, ai cũng muốn quyền của mình được bảo đảm.

Trong cuộc sống: Bạn sẽ không chấp nhận một quy tắc cho phép đa số bịt miệng thiểu số nếu bạn có thể thuộc về nhóm thiểu số ấy.

4. Nguyên tắc thứ hai: cơ hội công bằng và nguyên tắc khác biệt

Ý chính: Nguyên tắc thứ hai gồm hai phần. Thứ nhất, các vị trí quyền lực và đặc quyền phải mở cho tất cả mọi người, trong điều kiện bình đẳng cơ hội một cách công bằng. Thứ hai, những bất bình đẳng về xã hội và kinh tế chỉ chấp nhận được nếu chúng đem lại lợi ích lớn nhất cho những thành viên thiệt thòi nhất của xã hội. Điều này được gọi là nguyên tắc khác biệt (difference principle). Rawls sắp xếp các nguyên tắc theo thứ tự: các quyền tự do cơ bản đứng đầu, và cơ hội bình đẳng công bằng đứng trước nguyên tắc khác biệt. Nó không đòi hỏi bình đẳng tuyệt đối, mà cho phép những phần thưởng như lương cao hơn nếu chúng cải thiện hoàn cảnh của những người thiệt thòi nhất, chẳng hạn bằng cách khuyến khích làm việc hiệu quả.

Trong cuộc sống: Một bác sĩ có thể được trả lương cao hơn một nhân viên văn phòng, nếu hệ thống tạo ra những động lực giúp mọi người, kể cả người nghèo, được chăm sóc tốt.

5. Vì sao không chọn chủ nghĩa vị lợi

Ý chính: Rawls lập luận rằng những người trong vị thế ban đầu sẽ bác bỏ chủ nghĩa vị lợi, vì nó có thể cho phép xâm phạm quyền của một số người nếu việc đó làm tăng tổng phúc lợi. Ai cũng sợ mình có thể là người bị hy sinh. Họ cũng sẽ chọn cách đề phòng kết cục tồi tệ nhất, một lối suy luận mà Rawls gắn với quy tắc gọi là maximin (tối đa hóa mức thấp nhất) và bênh vực trong những điều kiện đặc biệt của vị thế ban đầu, nên họ sẽ thích một xã hội mà ngay cả những người thiệt thòi nhất cũng có cuộc sống tốt nhất có thể. Bằng cách này, Rawls cố chứng tỏ rằng các nguyên tắc của ông hợp lý hơn những lựa chọn khác.

Trong cuộc sống: Hầu hết mọi người sẽ không đồng ý với một quy tắc có thể đẩy mình vào hoàn cảnh bất lợi nghiêm trọng, kể cả khi nó tạo ra nhiều của cải hơn về tổng thể.

6. Sự ổn định và xã hội công bằng

Ý chính: Ở các chương sau, Rawls bàn về việc một xã hội công bằng có thể ổn định ra sao, khi công dân hình thành ý thức về công lý và ủng hộ các thiết chế của mình. Ông bàn về lúc nào thì bất tuân dân sự (civil disobedience) có thể được biện minh trong một xã hội gần như công bằng nhưng vẫn có những bất công nghiêm trọng, và về cách sắp xếp các thiết chế để phục vụ nguyên tắc khác biệt. Ông cũng xem xét tâm lý đạo đức, tức là cách con người đi đến chỗ muốn sống công bằng. Ông nhắm đến việc cho thấy một xã hội công bằng cũng sẽ là một xã hội mà con người sẵn lòng hợp tác.

Trong cuộc sống: Một cộng đồng đối xử công bằng với các thành viên thường giành được lòng trung thành và sự nỗ lực của họ.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Một lý thuyết về công lý đã làm sống lại triết học chính trị trong thế giới nói tiếng Anh và đặt ra khuôn khổ tranh luận trong nhiều thập kỷ. Những ý tưởng của nó, bức màn che giấu thân phận và nguyên tắc khác biệt, được biết đến rộng rãi bên ngoài triết học, và đã ảnh hưởng đến các cuộc thảo luận về luật pháp, kinh tế và chính sách công. Các triết gia như Robert Nozick, người bênh vực một quan điểm tự do cá nhân hơn, cùng những người theo chủ nghĩa cộng đồng và các nhà nữ quyền, những người phê phán các giả định của nó, đã đáp lại Rawls, và nhờ vậy cuốn sách tạo ra một kho tài liệu phong phú. Nó cũng đưa ra một cách nghĩ về sự công bằng mà nhiều người bình thường thấy hợp trực giác: hãy hỏi mình sẽ chọn gì nếu không biết mình đứng ở đâu.

Những ý chính

  • Luật lệ công bằng là những luật lệ ta sẽ chọn khi không thiên vị. Bức màn che giấu thân phận loại bỏ tư lợi.
  • Các quyền tự do cơ bản đứng hàng đầu. Quyền bình đẳng không thể đem đổi lấy lợi ích kinh tế.
  • Cơ hội phải công bằng. Các vị trí phải mở cho tất cả mọi người.
  • Bất bình đẳng cần có lý do chính đáng. Nó phải đem lại lợi ích cho những người thiệt thòi nhất.
  • Công lý là nền tảng của xã hội. Các thiết chế phải công bằng thì mới chính đáng.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể dùng bức màn che giấu thân phận như một công cụ trong suy nghĩ đạo đức hằng ngày. Khi đánh giá một quy định ở trường hay ở chỗ làm, hãy hỏi liệu nó có còn công bằng không nếu bạn không biết mình sẽ là người được lợi hay người chịu thiệt. Hãy nghĩ về vai trò của may mắn trong những lợi thế của chính mình, như gia đình và tài năng bạn sinh ra đã có. Hãy ủng hộ những chính sách và việc làm bảo vệ các quyền tự do cơ bản và trao cơ hội cho tất cả mọi người. Và hãy sẵn lòng lắng nghe những người đưa ra các quan niệm khác về công lý.

Phê bình và góc nhìn khác

Những người theo chủ nghĩa tự do cá nhân như Robert Nozick lập luận rằng nguyên tắc khác biệt xâm phạm quyền sở hữu của cá nhân, và coi tài năng của con người như tài sản chung. Những người theo chủ nghĩa cộng đồng cho rằng bức tranh Rawls vẽ ra, trong đó con người chọn mà không biết các giá trị của chính mình, là phi thực tế và bỏ qua vai trò của cộng đồng và truyền thống. Các triết gia nữ quyền chỉ ra rằng lý thuyết này bỏ quên công lý bên trong gia đình. Những người khác đặt câu hỏi liệu những người trong vị thế ban đầu có thật sự thận trọng đến vậy không, và có người nói rằng nó chỉ áp dụng cho một xã hội, chứ không cho công lý toàn cầu. Rawls đã sửa lại một số ý tưởng của mình trong các tác phẩm sau.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho sinh viên và độc giả của triết học, luật, chính trị và kinh tế. Sách rất dài và mang tính chuyên môn, nên nhiều người đọc một số chương chọn lọc hoặc một bản tóm tắt. Ai muốn nắm ý cốt lõi có thể đọc các chương đầu về vị thế ban đầu và hai nguyên tắc.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Khế ước xã hội (sách)

Jean-Jacques Rousseau

Rousseau hỏi làm thế nào con người có thể sống cùng nhau dưới luật pháp mà vẫn tự do, và lập luận rằng một chính quyền chính đáng dựa trên một thỏa thuận, trong đó công dân chỉ tuân theo "ý chí chung" (general will) mà chính họ cùng tạo nên.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Leviathan

Thomas Hobbes

Thomas Hobbes lập luận rằng nếu không có một chính quyền mạnh, con người sẽ sống trong nỗi sợ và xung đột triền miên, và vì thế họ nên thỏa thuận từ bỏ một phần tự do của mình cho một quyền lực tối cao giữ gìn hòa bình.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Cộng hòa

Plato

Qua nhân vật Socrates, Plato đặt câu hỏi công lý là gì và hình dung ra một thành bang lý tưởng, lập luận rằng một con người công chính và một nhà nước công chính đều được cai quản bởi trí tuệ, với lý trí dẫn dắt toàn bộ.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Phát triển là tự do

Amartya Sen

Amartya Sen cho rằng không nên đánh giá sự phát triển chỉ bằng thu nhập quốc dân, mà bằng những quyền tự do thực sự mà con người có để sống cuộc đời mình thấy đáng giá, chẳng hạn được khỏe mạnh, được học hành và được tham gia vào đời sống chung.

💰 Tiền bạc & kinh tế

Đường về nô lệ

Friedrich A. Hayek

Friedrich Hayek lập luận rằng khi chính phủ cố hoạch định toàn bộ nền kinh tế từ trung tâm, họ buộc phải dần dần hạn chế tự do cá nhân và tự do chính trị, và con đường ấy dẫn đến một chế độ độc tài mà không ai có ý định xây nên.

💰 Tiền bạc & kinh tế

Binh pháp Tôn Tử

Tôn Tử

Chiến thắng lớn nhất là chiến thắng giành được mà không cần đánh, nhờ lập kế hoạch cẩn thận, hiểu rõ cả mình lẫn đối phương, và biết dùng mưu mẹo, sự linh hoạt và thời điểm.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →