Tiểu luận
Tên gốc: Essais
Michel de Montaigne khai sinh ra thể loại tiểu luận cá nhân khi khám phá, bằng giọng văn tò mò và chân thật, mọi thứ từ tình bạn, cái chết cho đến những người ăn thịt người và loài mèo, với mục đích hiểu chính mình và hiểu thân phận con người.
Giới thiệu
Bộ Tiểu luận là của Michel de Montaigne, một nhà quý tộc người Pháp, từng làm quan tòa, năm 1571 ông lui về điền trang của gia đình gần Bordeaux để đọc, nghĩ và viết. Hai quyển đầu ra mắt năm 1580, quyển thứ ba xuất hiện năm 1588, và ông tiếp tục sửa chữa cho đến khi qua đời năm 1592. Từ essai trong tiếng Pháp có nghĩa là một lần thử, một nỗ lực, và Montaigne thử suy nghĩ về từng đề tài bằng những đoạn trích từ các tác giả cổ đại, những câu chuyện và suy ngẫm của riêng ông. Ông viết trong thời kỳ các cuộc chiến tranh tôn giáo ở Pháp, và các quyển sách cho thấy một trí óc coi trọng sự khoan dung, sự hoài nghi và sự điều độ.
Tóm tắt đầy đủ
1. Viết về chính mình
Ý chính: Montaigne nói thẳng rằng đề tài của cuốn sách chính là bản thân ông, và ông đang vẽ chân dung mình với tất cả khuyết điểm, để gia đình và bạn bè có thể hiểu ông sau khi ông mất. Ông tin rằng mỗi người đều mang trong mình toàn bộ hình hài của thân phận con người, vì vậy khi nghiên cứu bản thân một cách trung thực, ông có thể hiểu được người khác. Đây là một ý tưởng mới vào thời đó, và nó cho các bài tiểu luận một giọng điệu riêng tư, gần gũi.
Trong cuộc sống: Viết nhật ký có thể cho ta thấy tâm trạng và quan điểm của mình thay đổi ra sao.
2. Hoài nghi và giới hạn của hiểu biết
Ý chính: Trong bài tiểu luận dài nhất của mình, “Apology for Raymond Sebond” (Lời biện hộ cho Raymond Sebond), bài bênh vực một cuốn sách của nhà thần học người Tây Ban Nha Raymond Sebond, Montaigne bảo vệ chủ nghĩa hoài nghi (skepticism). Ông chỉ ra rằng lý trí con người yếu ớt, giác quan đánh lừa ta, các chuyên gia bất đồng với nhau, và người ở những nền văn hóa khác nhau tin những điều khác nhau. Châm ngôn của ông, bằng tiếng Pháp, là “Tôi biết gì?”. Ông không kết luận rằng không thể biết được gì, mà rằng ta nên khiêm tốn về ý kiến của mình và tránh thái độ cuồng tín.
Trong cuộc sống: Nhớ lại mình đã sai bao nhiêu lần có thể khiến bạn kiên nhẫn hơn với người khác.
3. Về những người ăn thịt người và về tập tục
Ý chính: Montaigne suy ngẫm về những tường thuật về các dân tộc ở Brazil, những người mà người châu Âu gọi là man rợ. Ông nói rằng ta gọi là dã man bất cứ điều gì không phải tập tục của mình, và rằng người châu Âu thời ông, những người đã tra tấn và thiêu sống người khác vì tôn giáo, về một số mặt còn tàn ác hơn những người mà họ gọi là ăn thịt người. Ông kết luận rằng ở những dân tộc ấy không có gì là dã man, trừ việc mỗi người đều gọi là dã man bất cứ điều gì không phải thông lệ của chính mình.
Trong cuộc sống: Thói quen có thể khiến ta thấy tập tục của mình là tự nhiên còn tập tục của người khác là kỳ lạ.
4. Tình bạn và nỗi mất mát
Ý chính: Một bài tiểu luận viết về người bạn thân của ông, Etienne de La Boetie, đã mất khi còn trẻ, và về loại tình bạn hiếm có khi hai tâm hồn hòa làm một. Montaigne nói rằng ông không thể giải thích đầy đủ vì sao hai người yêu quý nhau, ngoài việc đó là mối gắn bó giữa chính hai con người ấy. Nỗi mất mát này định hình những trang viết sau này của ông, và cả cảm nhận của ông về giá trị của tình bạn. Ông so sánh tình bạn với hôn nhân và với các mối quan hệ khác, những thứ ông đánh giá thấp hơn.
Trong cuộc sống: Một người bạn hiểu mình mà không cần giải thích dài dòng là một món quà hiếm có.
5. Cái chết và sống cho tốt
Ý chính: Montaigne bàn về cái chết rất dài, và nói rằng triết học là học cách chết. Sau một tai nạn cưỡi ngựa, trong đó con ngựa của một kỵ sĩ khác lao vào ông và những người đi cùng ông tưởng ông đã chết, ông thấy trải nghiệm suýt chết ấy nhẹ nhàng chứ không đáng sợ, và hy vọng cái chết thật cũng sẽ như thế. Ông kết luận rằng ta không nên sợ cái chết, mà nên sống tốt và đón nhận mọi việc khi chúng đến. Ông cũng nhấn mạnh việc sống trong hiện tại và tận hưởng những niềm vui giản dị.
Trong cuộc sống: Nhớ rằng đời người có hạn có thể giúp bạn biết quý từng ngày.
6. Sự điều độ, thiên nhiên và đời sống thường ngày
Ý chính: Trong các bài tiểu luận ở cả ba quyển, ông viết về đời sống hằng ngày: cơ thể, hôn nhân, giáo dục, du hành, niềm vui của chuyện trò và tầm quan trọng của việc tận hưởng sự tồn tại của mình. Ông khuyên nên điều độ và sống thuận theo tự nhiên, chứ không cố sống theo một bộ quy tắc cứng nhắc, nhân tạo. Trong bài “Of Solitude” (Về sự cô độc), ông nói rằng điều lớn lao nhất là biết thuộc về chính mình. Ông cũng có óc hài hước và lòng yêu động vật: trong “Apology”, ông tự hỏi liệu con mèo của mình có thấy ông thú vị như ông thấy nó không.
Trong cuộc sống: Thưởng thức một bữa ăn, một cuộc đi dạo hay một buổi trò chuyện cùng bạn bè là một phần của cuộc sống tốt đẹp, chứ không phải một sự xao nhãng.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Bộ Tiểu luận của Montaigne đã tạo ra một hình thức văn học mới, là tiểu luận, và tác động sâu sắc đến các nhà văn từ Shakespeare và Bacon đến Emerson, Nietzsche và Virginia Woolf. Sự thẳng thắn về bản thân, lòng tò mò và tinh thần hoài nghi của ông đã góp phần định hình ý thức hiện đại về cá nhân. Những suy ngẫm của ông về sự khác biệt văn hóa, sự khoan dung và giới hạn của hiểu biết vẫn còn mới mẻ. Các bài tiểu luận cũng là nguồn tư liệu phong phú về tư tưởng thời Phục Hưng và trí tuệ cổ đại, vì ông trích dẫn thoải mái từ các tác giả Hy Lạp và La Mã. Độc giả qua nhiều thế kỷ đã tìm thấy ở ông một người bạn nói chuyện trực tiếp với mình.
Những ý chính
- Hãy hiểu chính mình. Tự quan sát mình một cách trung thực là con đường để hiểu người khác.
- Hoài nghi là lành mạnh. Hãy khiêm tốn về những điều bạn nghĩ là mình biết.
- Tập quán định hình phán đoán. Những nền văn hóa khác có thể bớt lạ hơn vẻ ngoài của chúng.
- Tình bạn là điều quý giá. Tình bạn sâu đậm là một trong những niềm vui lớn của đời người.
- Hãy đối diện cái chết một cách bình thản. Một cuộc sống tốt chuẩn bị cho ta đến lúc kết thúc.
Bài học có thể rút ra
Hãy thử viết một bài tiểu luận ngắn về điều bạn quan tâm, đừng lo phải hoàn hảo, và xem bạn khám phá ra điều gì. Hãy tập nói “Tôi không chắc” khi bạn thật sự không chắc, và lắng nghe những người có quan điểm khác. Khi gặp một tập tục lạ, hãy hỏi xem có những lý do nào đằng sau nó. Hãy dành thời gian trò chuyện với một người bạn, và trân trọng điều đó. Hãy sống điều độ và tận hưởng những niềm vui bình dị của cuộc sống. Mỗi lần đọc một chút Montaigne là cách tốt để biến việc đọc thành thói quen.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số độc giả thấy các bài tiểu luận dài dòng, lan man và đầy những đoạn trích từ các tác giả cổ đại khó theo dõi. Giới phê bình chỉ ra rằng chủ nghĩa hoài nghi của Montaigne có thể dẫn đến những kết luận bảo thủ, như chấp nhận luật pháp và tập tục hiện hành, vì ông nghi ngờ rằng ta có thể thay đổi mọi thứ theo hướng tốt hơn. Quan điểm của ông về phụ nữ và về địa vị xã hội phản ánh thời đại của ông, và một số tường thuật của ông về các dân tộc khác dựa trên những nguồn gián tiếp và thiên lệch. Người khác lại cho rằng việc ông tập trung vào bản thân bị giới hạn trong góc nhìn của một người giàu có. Dù vậy, tinh thần nhân văn của ông vẫn được ngưỡng mộ rộng rãi.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho độc giả yêu lối viết suy ngẫm và thích đọc lướt ngẫu nhiên từng đoạn. Tốt nhất là đọc theo các phần chọn lọc, vì toàn bộ tác phẩm rất dài. Những ai thích một lập luận có hệ thống sẽ thấy nó lan man, nhưng nhiều độc giả rất thích bầu bạn cùng tác giả.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Sự tự lực và các tiểu luận khác
Ralph Waldo Emerson
Trong một loạt tiểu luận góp phần định hình tư tưởng Mỹ, Ralph Waldo Emerson kêu gọi người đọc tin vào trí óc của chính mình, chống lại sự răm rắp chạy theo số đông và tìm thấy mối liên hệ tinh thần với thiên nhiên và vũ trụ.
🕊️ Triết học & tôn giáoSuy tưởng
Marcus Aurelius
Cuốn sổ tay riêng của một hoàng đế La Mã, trong đó ông mỗi ngày tự nhắc mình chấp nhận những điều không thể kiểm soát, hành xử công bằng và tử tế, và nhớ rằng đời người ngắn ngủi.
🕊️ Triết học & tôn giáoTự thú
Augustine of Hippo
Augustine, một giám mục ở vùng Bắc Phi thời La Mã, kể lại tuổi trẻ bất an và quá trình trở lại với Kitô giáo của mình, trong một lời cầu nguyện dài gửi lên Thiên Chúa, đồng thời cũng là một cuộc tìm hiểu sâu về trí nhớ, thời gian và trái tim con người.
🕊️ Triết học & tôn giáoDe Brevitate Vitae
Seneca
Nhà triết học Khắc kỷ La Mã Seneca lập luận rằng đời người không ngắn mà bị phung phí, và ta có thể có rất nhiều thời gian nếu dùng nó cho những điều thật sự quan trọng, thay vì lãng phí vào bận rộn, lo lắng và những thứ gây xao nhãng.
🕊️ Triết học & tôn giáoThư gửi một nhà thơ trẻ
Rainer Maria Rilke
Trong một loạt thư gửi một chàng trai trẻ mới tập làm thơ, nhà thơ lớn người Áo Rilke, người viết bằng tiếng Đức, đưa ra những lời khuyên về sự cô độc, lòng kiên nhẫn, tình yêu và đời sống nội tâm của người làm nghệ thuật.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoBinh pháp Tôn Tử
Tôn Tử
Chiến thắng lớn nhất là chiến thắng giành được mà không cần đánh, nhờ lập kế hoạch cẩn thận, hiểu rõ cả mình lẫn đối phương, và biết dùng mưu mẹo, sự linh hoạt và thời điểm.
🕊️ Triết học & tôn giáoMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.