Homo Deus: Lược sử tương lai
Tên gốc: הומו דאוס
Khi đã cơ bản kiềm chế được nạn đói, dịch bệnh và chiến tranh, nhân loại có thể bắt đầu hướng tới sự bất tử, hạnh phúc và những quyền năng như thần thánh, và các công nghệ mới cùng niềm tin dựa trên dữ liệu có thể thay đổi ý nghĩa của việc làm người.
Giới thiệu
Yuval Noah Harari là cuốn tiếp nối Sapiens của nhà sử học người Israel Yuval Noah Harari. Sách xuất bản lần đầu bằng tiếng Hebrew năm 2015 và có bản tiếng Anh năm 2016. Nếu Sapiens nhìn lại quá khứ của loài người, thì cuốn này nhìn về phía trước. Harari cho rằng trong phần lớn lịch sử, kẻ thù lớn của nhân loại là nạn đói, dịch bệnh và chiến tranh, nhưng gần đây chúng đã trở thành những vấn đề mà ta phần lớn có thể kiểm soát được, thay vì những tai họa không thể tránh. Vậy tiếp theo con người sẽ theo đuổi điều gì? Ông cho rằng ta sẽ tìm cách vượt qua cái chết, tăng thêm hạnh phúc và nâng cấp bản thân thành thứ gì đó gần với các vị thần, nhờ công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo.
Tóm tắt đầy đủ
1. Chương trình nghị sự mới của loài người
Ý chính: Harari mở đầu bằng nhận xét rằng, lần đầu tiên trong lịch sử, số người chết vì ăn quá nhiều nhiều hơn số người chết vì ăn quá ít, và số người chết vì già nhiều hơn số người chết vì bệnh truyền nhiễm hay bạo lực. Nạn đói, dịch bệnh và chiến tranh vẫn còn, nhưng giờ đây chúng chủ yếu do thất bại về chính trị chứ không phải do những sức mạnh ngoài tầm kiểm soát của con người. Sau khi đã thu hẹp những mối đe dọa xa xưa này, nhân loại chuyển sang những mục tiêu mới: bất tử (immortality), hạnh phúc viên mãn (bliss) và thần thánh hóa (divinity), tức là nâng cấp con người thành những sinh thể có năng lực như thần.
Trong cuộc sống: Vắc-xin, nông nghiệp tốt hơn và các thỏa thuận quốc tế đã góp phần giảm bớt số người chết vì bệnh tật, đói kém và chiến tranh so với những thế kỷ trước.
2. Con người đã thống trị thế giới như thế nào
Ý chính: Harari quay lại câu chuyện về sự trỗi dậy của loài người, lập luận rằng sức mạnh của ta đến từ khả năng hợp tác với số lượng lớn nhờ cùng tin vào những câu chuyện chung, như tôn giáo, quốc gia và tiền tệ. Những thực tại “liên chủ quan” (intersubjective) như vậy không tồn tại sẵn trong tự nhiên mà tồn tại vì có nhiều người cùng tin vào chúng. Ông cũng bàn về cách con người đối xử với các loài vật khác, đặc biệt trong chăn nuôi công nghiệp, và nêu ra những câu hỏi về nỗi đau của chúng cũng như việc ta tự cho mình là đặc biệt.
Trong cuộc sống: Tờ một đô-la có giá trị chỉ vì hàng triệu người cùng đồng ý rằng nó có giá trị.
3. Tia sáng của con người và bài toán ý thức
Ý chính: Harari bàn về điều làm con người khác biệt và liệu ta có linh hồn hay ý chí tự do hay không. Ông lập luận rằng khoa học hiện đại không tìm thấy bằng chứng nào cho một linh hồn bất tử, và khi hiểu biết về bộ não ngày càng nhiều, ý niệm về một “cái tôi” độc lập đưa ra những lựa chọn tự do càng trở nên yếu đi. Ông lưu ý rằng khoa học có thể giải thích trí thông minh và hành vi, nhưng vẫn khó giải thích được ý thức (consciousness), tức là trải nghiệm cảm nhận bên trong.
Trong cuộc sống: Những thí nghiệm cho thấy hoạt động của não có thể bắt đầu trước khi ta nhận ra mình đã quyết định khiến một số người nghi ngờ mức độ tự do trong các lựa chọn của mình.
4. Câu chuyện về chủ nghĩa nhân văn
Ý chính: Harari cho rằng trong thời hiện đại, hệ niềm tin thống trị là chủ nghĩa nhân văn (humanism), cho rằng cảm xúc và trải nghiệm của con người là nguồn gốc của ý nghĩa và thẩm quyền. Cử tri nên là người quyết định trong các cuộc bầu cử, trên thị trường thì khách hàng luôn đúng, và mỗi cá nhân nên “nghe theo trái tim”. Điều này thay thế ý niệm tôn giáo xưa rằng ý nghĩa đến từ các vị thần hay kinh sách thiêng liêng. Ông cho thấy chủ nghĩa nhân văn đã định hình chính trị, kinh tế và nghệ thuật, và cũng đã châm ngòi cho những cuộc chiến giữa các quan niệm nhân văn khác nhau.
Trong cuộc sống: Ta được bảo hãy sống thật với chính mình và lắng nghe cảm xúc của mình, điều mà ở một ngôi làng thời trung cổ nghe sẽ rất lạ lùng.
5. Thách thức của công nghệ đối với chủ nghĩa nhân văn
Ý chính: Harari cho rằng công nghệ mới có thể làm lung lay chủ nghĩa nhân văn. Nếu các thuật toán hiểu ta hơn chính ta hiểu mình, vì chúng có thể phân tích dữ liệu về cơ thể, thói quen và lựa chọn của ta, thì chúng có thể quyết định thay ta, từ việc xem gì cho đến kết hôn với ai. Ông cũng cảnh báo rằng tự động hóa có thể tạo ra một “tầng lớp vô dụng” (useless class) gồm những người mà công việc của họ không còn được cần đến, và việc nâng cấp con người bằng kỹ thuật sinh học và các thiết bị cấy ghép có thể chia nhân loại thành những nhóm bất bình đẳng.
Trong cuộc sống: Các ứng dụng gợi ý nên đọc, mua hay xem gì đã và đang dẫn dắt hàng triệu quyết định.
6. Chủ nghĩa dữ liệu: một tôn giáo mới?
Ý chính: Những chương cuối giới thiệu chủ nghĩa dữ liệu (Dataism), một niềm tin có thể đang hình thành, cho rằng vũ trụ là một dòng chảy dữ liệu và giá trị cao nhất là sự lưu thông tự do của thông tin. Theo chủ nghĩa dữ liệu, con người chỉ là những bộ xử lý nhỏ bé trong một mạng lưới rộng lớn, và ta có thể bị thay thế bởi những hệ thống hiệu quả hơn. Harari không nói rằng điều này sẽ xảy ra, mà trình bày nó như một khả năng. Ông kết thúc bằng những câu hỏi: Sinh vật có chỉ là thuật toán không? Trí thông minh có tách rời khỏi ý thức không? Xã hội sẽ ra sao khi các hệ thống hiểu ta hơn chính ta hiểu mình?
Trong cuộc sống: Khi chia sẻ vị trí, nhịp tim và lịch sử tìm kiếm của mình với các thiết bị, ta đang cung cấp chính loại dữ liệu mà một hệ thống như vậy sẽ dùng.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Yuval Noah Harari là sách bán chạy quốc tế và góp phần củng cố danh tiếng của Harari như một nhà tư tưởng hàng đầu của công chúng về dòng chảy dài của lịch sử và tương lai của công nghệ. Sách đã đưa những cuộc tranh luận quan trọng về trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và quyền riêng tư dữ liệu đến với hàng triệu độc giả ngoài giới đại học.
Cuốn sách đặt ra những câu hỏi lớn vẫn còn được bàn đến ngày nay: ta muốn trở thành gì, ta nên làm gì với những công nghệ mạnh mẽ, và ai nên kiểm soát chúng. Những ý tưởng của sách về dữ liệu, tự động hóa và giới hạn của phán đoán con người đã được trích dẫn trong các cuộc tranh luận về mạng xã hội, quyền riêng tư và tác động của trí tuệ nhân tạo lên việc làm, nên sách vẫn còn giá trị lâu sau năm nó được viết.
Những ý chính
- Những tai họa cũ đã được kiềm chế. Nạn đói, bệnh tật và chiến tranh nay phần lớn có thể kiểm soát.
- Những mục tiêu mới xuất hiện. Bất tử, hạnh phúc và nâng cấp bản thân có thể là điều tiếp theo.
- Những câu chuyện chung gắn kết xã hội. Niềm tin định hình thế giới của ta.
- Thuật toán có thể sánh với phán đoán của ta. Dữ liệu có thể định hình lại thẩm quyền.
- Tương lai còn để ngỏ. Những lựa chọn của ta về công nghệ có ý nghĩa quan trọng.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách khuyến khích ta nghĩ về những niềm tin mà ta mặc nhiên chấp nhận. Nhiều ý tưởng nghe có vẻ tự nhiên, như tầm quan trọng của sự lựa chọn cá nhân, thật ra là sản phẩm của lịch sử và có thể thay đổi.
Sách cũng cho ta lý do để đặt những câu hỏi khó về công nghệ. Trước khi đón nhận một công cụ mới, ta có thể hỏi ai kiểm soát dữ liệu, ai được lợi và hệ thống này phục vụ những giá trị nào.
Cuối cùng, sách nhắc ta tiếp tục nghĩ về tương lai bằng cả sự tò mò lẫn sự thận trọng. Harari đưa ra những khả năng chứ không phải những dự đoán, và kết quả phụ thuộc vào việc con người chọn làm gì.
Phê bình và góc nhìn khác
Các nhà phê bình cho rằng Harari đưa ra những nhận định rộng lớn với bằng chứng hạn chế, và đôi khi phóng đại việc ta đã tiến gần đến sự bất tử hay đến những thuật toán hiểu ta hơn chính ta hiểu mình. Các nhà khoa học và sử học cũng thách thức một số phát biểu của ông là quá đơn giản hóa, chẳng hạn những phát biểu về ý thức, ý chí tự do và hành vi của động vật.
Những người khác cho rằng bức tranh của ông về chủ nghĩa nhân văn và chủ nghĩa dữ liệu hơi giống một thí nghiệm tư duy, và cuốn sách trộn lẫn sự thật với suy đoán. Một số độc giả còn thấy giọng văn xa cách với nỗi đau của con người và cuốn sách quá bi quan. Dẫu vậy, nhiều người đánh giá cao nó vì đã khơi mào những cuộc trò chuyện và vì lối viết dễ đọc, gây kích thích.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này phù hợp với thanh thiếu niên và người lớn thích những ý tưởng lớn về lịch sử, khoa học và tương lai. Sách đọc dễ, dù các nhận định khá táo bạo và đáng để ta đặt câu hỏi. Độc giả mới làm quen với Harari có thể bắt đầu với Sapiens, tuy cuốn này cũng có thể đọc độc lập.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Sapiens: Lược sử loài người
Yuval Noah Harari
Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.
🏛️ Lịch sử21 bài học cho thế kỷ 21
Yuval Noah Harari
Nhà sử học Yuval Noah Harari xem xét những thách thức lớn nhất mà nhân loại đang đối mặt, từ trí tuệ nhân tạo và tin giả đến chủ nghĩa dân tộc, tôn giáo và ý nghĩa cuộc sống, rồi hỏi làm thế nào ta có thể suy nghĩ sáng suốt và giữ được sự tỉnh táo trong một thế giới đổi thay nhanh chóng.
🏛️ Lịch sửSự sống 3.0
Max Tegmark
Nhà vật lý Max Tegmark tìm hiểu điều gì sẽ xảy ra khi trí tuệ nhân tạo ngang bằng rồi vượt qua trí tuệ con người, vạch ra một loạt tương lai có thể xảy ra, và lập luận rằng ngay từ bây giờ chúng ta nên suy nghĩ cẩn thận xem mình muốn tương lai nào.
🔬 Khoa họcSúng, Vi trùng và Thép
Jared Diamond
Một số xã hội trở thành kẻ chinh phục các xã hội khác không phải vì con người ở đó thông minh hơn hay giỏi hơn, mà vì địa lý đã cho họ lợi thế xuất phát về nông nghiệp, vật nuôi, vi trùng và công nghệ.
🏛️ Lịch sửLịch sử
Herodotus
Herodotus, người thường được gọi là cha đẻ của ngành sử học, kể lại việc người Hy Lạp và người Ba Tư đi đến xung đột và đánh nhau trong những cuộc chiến lớn đầu thế kỷ thứ năm trước Công nguyên như thế nào, kèm theo những đoạn lạc đề dài, đầy màu sắc về đất đai, phong tục và truyền thuyết của thế giới mà người xưa biết đến.
🏛️ Lịch sửLịch sử chiến tranh Peloponnese
Thucydides
Thucydides, một tướng lĩnh Athens trở thành sử gia, ghi lại cuộc chiến dài giữa Athens và Sparta vào thế kỷ thứ năm trước Công nguyên và dùng nó để nghiên cứu về quyền lực, nỗi sợ, chính trị và cách bản tính con người hành xử khi khủng hoảng.
🏛️ Lịch sửMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.