Sapiens: Lược sử loài người

Tên gốc: קיצור תולדות האנושות

Từ 13 tuổiđọc 7 phútnhân họcnhững ý tưởng lớn
Tìm mua sách ↓

Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.

Giới thiệu

Sapiens kể toàn bộ câu chuyện về loài người trong một cuốn sách, từ thời chúng ta còn là một loài vật không đáng kể ở châu Phi cho đến ngày nay, khi chúng ta nắm trong tay sức mạnh của các vị thần. Nhà sử học người Israel Yuval Noah Harari sắp xếp lịch sử này xoay quanh ba cuộc cách mạng lớn: Cách mạng Nhận thức (Cognitive Revolution), khi con người bắt đầu suy nghĩ và trò chuyện theo những cách mới; Cách mạng Nông nghiệp (Agricultural Revolution), khi chúng ta trở thành nông dân; và Cách mạng Khoa học (Scientific Revolution), cuộc cách mạng đã tạo ra thế giới hiện đại. Trên đường đi, ông đặt ra những câu hỏi lớn, đầy thách thức. Vì sao chúng ta trở nên quyền lực đến thế? Nghề nông có làm chúng ta hạnh phúc hơn không? Tiền và nhân quyền có thật không? Chúng ta sẽ đi về đâu tiếp theo? Được xuất bản lần đầu bằng tiếng Hebrew rồi được dịch ra hàng chục ngôn ngữ, cuốn sách đã trở thành một hiện tượng bán chạy trên toàn thế giới.

Tóm tắt đầy đủ

1. Chúng ta từng chỉ là một trong nhiều loài người

Ý chính: Khoảng 100.000 năm trước, có nhiều loài người cùng sống trên trái đất, trong đó có người Neanderthal ở châu Âu và các loài khác ở châu Á. Homo sapiens chỉ là một trong số đó, sống ở Đông Phi. Ngày nay chúng ta là loài người duy nhất còn lại. Harari giải thích rằng loài của chúng ta đã lan ra khắp thế giới và các loài người khác đã biến mất, một phần do cạnh tranh và bạo lực, một phần do lai giống, vì nhiều người ngày nay mang một chút DNA của người Neanderthal.

Trong cuộc sống: Thật lạ khi hình dung, nhưng việc chúng ta là loài người duy nhất là điều bất thường trong lịch sử, hơi giống một gia đình mà mọi người anh em họ đều đã biến mất và chỉ còn lại một nhánh.

2. Siêu năng lực của chúng ta là tin vào những câu chuyện

Ý chính: Khoảng 70.000 năm trước, theo Harari, Sapiens trải qua một cuộc Cách mạng Nhận thức. Ngôn ngữ của chúng ta trở nên đủ linh hoạt để buôn chuyện, điều giúp các nhóm nhỏ gắn bó với nhau, và, quan trọng hơn cả, để nói về những thứ không tồn tại về mặt vật chất: các linh hồn, quốc gia, luật pháp. Những điều hư cấu chung này, hay “trật tự tưởng tượng” (imagined orders), cho phép số lượng người xa lạ rất lớn hợp tác với nhau. Tinh tinh chỉ có thể làm việc cùng nhau trong nhóm vài chục con; con người có thể hợp tác với nhau với hàng triệu người vì cùng tin vào những câu chuyện giống nhau.

Ví dụ trong sách: Harari lấy hãng xe Peugeot làm ví dụ. Bạn có thể chạm vào những chiếc xe và nhà máy của hãng, nhưng bản thân Peugeot là một thực thể hư cấu về mặt pháp lý, chỉ tồn tại vì mọi người đồng ý rằng nó tồn tại. Nếu mọi nhà máy bị thiêu rụi, công ty vẫn có thể còn đó.

Trong cuộc sống: Một tờ tiền chỉ là một mảnh giấy, vậy mà những người xa lạ ở phía bên kia thế giới vẫn chấp nhận nó, vì ai cũng tin vào cùng một câu chuyện về giá trị của nó.

3. Con người luôn làm thay đổi hành tinh

Ý chính: Rất lâu trước khi có các thành phố, con người đã định hình lại thiên nhiên. Khi Sapiens đặt chân đến châu Úc và châu Mỹ, nhiều loài thú lớn, như thú có túi khổng lồ và voi ma mút, biến mất ngay sau đó. Harari lập luận rằng con người là nguyên nhân chính, khiến loài của chúng ta trở thành một trong những loài gây chết chóc nhiều nhất trong lịch sử sự sống.

Trong cuộc sống: Những mối lo ngày nay về việc các loài bị tuyệt chủng không phải là điều mới. Chúng tiếp nối một mô hình đã bắt đầu từ hàng chục nghìn năm trước, chỉ có điều bây giờ nó diễn ra nhanh hơn và trên quy mô toàn cầu.

4. Nghề nông là một cái bẫy

Ý chính: Khoảng 12.000 năm trước, con người bắt đầu làm nông. Chúng ta thường coi đây là tiến bộ, nhưng Harari gọi Cách mạng Nông nghiệp là một cái bẫy. Nông dân làm việc nhiều giờ hơn những người săn bắt hái lượm, ăn uống kém đa dạng hơn, mắc bệnh nhiều hơn và phải đối mặt với nạn đói khi mùa màng thất bát. Nghề nông cho phép nhiều người hơn rất nhiều sống sót, nhưng không làm cuộc sống của một người trung bình tốt hơn. Theo một nghĩa nào đó, lúa mì đã thuần hóa con người chứ không phải ngược lại: chúng ta dành cả ngày để chăm sóc nó.

Ví dụ trong sách: Harari mô tả rằng từng bước nhỏ tiến tới nghề nông đều có vẻ hợp lý vào thời điểm đó. Một khi dân số tăng lên thì không thể quay lại nữa, vì đất đai không còn đủ nuôi tất cả mọi người bằng săn bắt và hái lượm.

Trong cuộc sống: Nhiều “nâng cấp” vận hành theo cách tương tự. Mức lương cao hơn có thể đi kèm giờ làm dài hơn, chi phí nhiều hơn và căng thẳng hơn, và một khi lối sống của ta phụ thuộc vào nó, việc lùi lại trở nên khó khăn.

5. Tiền, đế chế và tôn giáo đã thống nhất thế giới

Ý chính: Qua hàng nghìn năm, ba lực lượng đã kéo con người vào một nền văn minh toàn cầu duy nhất. Tiền là hệ thống niềm tin phổ quát nhất từng được tạo ra: những người không chung ngôn ngữ hay tôn giáo vẫn sẽ buôn bán với nhau. Các đế chế gộp nhiều dân tộc khác nhau dưới một quyền cai trị, thường bằng bạo lực, nhưng cũng lan truyền luật pháp, ngôn ngữ và ý tưởng. Các tôn giáo phổ quát dạy rằng những chân lý như nhau áp dụng cho mọi người, ở mọi nơi.

Trong cuộc sống: Bạn có thể mua một chiếc điện thoại được thiết kế ở một nước, sản xuất ở nước khác và bán ở nước thứ ba, rồi thanh toán bằng thẻ. Điều đó chỉ có thể xảy ra vì hàng tỷ người tin vào cùng những câu chuyện về tài chính.

6. Khoa học bắt đầu khi chúng ta thừa nhận mình không biết

Ý chính: Khoảng 500 năm trước, Cách mạng Khoa học bắt đầu. Ý tưởng mới then chốt của nó là thừa nhận rằng chúng ta không biết hết mọi thứ, nên phải tìm hiểu, kiểm chứng và thu thập tri thức mới. Tinh thần này kết hợp với các đế chế châu Âu và với chủ nghĩa tư bản, vốn dựa trên tín dụng, tức niềm tin rằng tương lai sẽ tốt đẹp hơn. Chính phủ và doanh nghiệp tài trợ cho khoa học vì nó hứa hẹn quyền lực và lợi nhuận mới, và vòng tuần hoàn này đã làm thay đổi thế giới.

Ví dụ trong sách: Harari nhắc đến những tấm bản đồ thế giới thời xưa, nơi các vùng chưa biết được lấp đầy bằng quái vật tưởng tượng. Về sau, bản đồ châu Âu bắt đầu để trống những khoảng trắng, công khai thừa nhận điều chưa biết, và sự thừa nhận ấy đã mời gọi người ta đi khám phá.

Trong cuộc sống: Những học sinh và nhà khoa học giỏi nhất không phải là những người đã biết hết mọi thứ, mà là những người vui vẻ nói “tôi chưa chắc, hãy cùng tìm hiểu”.

7. Chúng ta có hạnh phúc hơn không?

Ý chính: Dù có những tiến bộ to lớn, Harari đặt câu hỏi liệu con người ngày nay có hạnh phúc hơn tổ tiên hay không. Hạnh phúc dường như phụ thuộc vào kỳ vọng và quá trình sinh hóa trong cơ thể nhiều hơn là vào sự giàu có. Ông cũng chỉ ra nỗi đau khổ khổng lồ mà chúng ta đã gây ra cho vật nuôi trong nông trại. Cuối cùng, ông nhìn về phía trước: với kỹ thuật di truyền và trí tuệ nhân tạo, Sapiens có thể sớm tự thiết kế lại mình và bị thay thế bởi một thứ mới. Câu hỏi lớn trở thành không phải chúng ta có thể làm gì, mà là chúng ta muốn trở thành gì.

Trong cuộc sống: Khi chiếc điện thoại mới nhất ra mắt, ta thấy phấn khích trong vài tuần, rồi nó trở nên bình thường. Kỳ vọng của ta tăng lên để theo kịp bất cứ thứ gì ta có.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Sapiens là một trong những cuốn sách phi hư cấu được đọc rộng rãi nhất của thế kỷ hai mươi mốt. Sách đã được dịch ra hàng chục ngôn ngữ và được các nhà lãnh đạo, doanh nhân và giáo viên trên khắp thế giới giới thiệu. Nó đã đưa “lịch sử lớn” (big history), tức việc nghiên cứu câu chuyện loài người ở quy mô rộng nhất, đến với độc giả phổ thông.

Ý tưởng trung tâm của cuốn sách, rằng những câu chuyện chung gắn kết xã hội với nhau, đã cho độc giả một cách mới để nghĩ về tiền, quốc gia, tôn giáo và công ty. Nó khuyến khích mọi người nhìn thế giới như một thứ do con người xây dựng và vì thế con người có thể thay đổi. Cuốn sách cũng đưa Harari trở thành một trong những nhà tư tưởng công chúng có ảnh hưởng nhất thời đại, tiếp theo là Homo Deus và 21 Lessons for the 21st Century.

Những ý chính

  • Những câu chuyện chung làm cho sự hợp tác trở nên khả thi. Quốc gia, tiền tệ và công ty là những điều hư cấu vận hành được vì chúng ta cùng tin vào chúng.
  • Tiến bộ không phải lúc nào cũng là cải thiện. Nghề nông làm tăng số người nhưng thường khiến cuộc sống của từng cá nhân khó khăn hơn.
  • Con người là một lực lượng làm thay đổi thế giới. Chúng ta đã định hình lại các hệ sinh thái từ thời tiền sử.
  • Thừa nhận sự thiếu hiểu biết thúc đẩy khám phá. Khoa học và sự tăng trưởng hiện đại bắt đầu từ lòng dũng cảm nói “chúng ta không biết”.
  • Tương lai của loài chúng ta còn bỏ ngỏ. Công nghệ có thể cho phép con người tự thiết kế lại mình.

Bài học có thể rút ra

Sapiens mời chúng ta nhìn những điều quen thuộc bằng con mắt mới. Nhiều thứ ta coi là tự nhiên hay vĩnh cửu (biên giới, tiền tệ, quy tắc xã hội) đều là phát minh của con người. Nhìn chúng như những câu chuyện không có nghĩa là chúng giả dối hay vô giá trị, mà có nghĩa là chúng có thể bị đặt câu hỏi và được cải thiện.

Sách cũng dạy ta khiêm tốn khi nói về tiến bộ. Trước khi hoan nghênh mọi công nghệ hay thay đổi lối sống mới, hãy hỏi liệu nó có thật sự khiến cuộc sống tốt hơn, hay chỉ lớn hơn và bận rộn hơn.

Cuối cùng, cuốn sách nhắc nhở rằng những lựa chọn của chúng ta có ý nghĩa lớn đến mức nào. Tổ tiên chúng ta đã thay đổi hành tinh mà không hiểu mình đang làm gì. Chúng ta có tri thức mà họ thiếu, điều đó đặt lên chúng ta trách nhiệm lớn hơn đối với động vật, môi trường và các thế hệ tương lai.

Phê bình và góc nhìn khác

Nhiều nhà sử học và nhà khoa học khen cách kể chuyện của Harari nhưng chê những khái quát hóa của ông. Họ cho rằng ông trình bày những ý tưởng mang tính suy đoán như thể chúng là sự thật đã được xác lập, đặc biệt về cách con người thời tiền sử sống và cảm nhận, và đôi khi bỏ qua những bằng chứng làm phức tạp câu chuyện gọn gàng của ông. Các nhà nhân học phản bác ý kiến cho rằng nghề nông đơn giản chỉ là một cái bẫy, và The Dawn of Everything của David Graeber và David Wengrow đưa ra một cách kể rất khác về các xã hội sơ khai.

Những người khác cảm thấy việc gọi tôn giáo, nhân quyền và quốc gia đều là “hư cấu” đã san phẳng những khác biệt quan trọng giữa chúng. Một số độc giả cũng nhận xét rằng cuốn sách mạnh về các chủ đề lớn hơn là về chi tiết của từng khu vực hay thời kỳ cụ thể. Tuy vậy, ngay cả những người phê bình cũng thường đồng ý rằng đây là một cuốn nhập môn khơi gợi suy nghĩ, khiến mọi người quan tâm đến lịch sử.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này lý tưởng cho các bạn trẻ và người lớn tò mò, những người muốn có bức tranh toàn cảnh về lịch sử loài người trong một cuốn sách dễ đọc. Những độc giả thích tranh luận về xã hội, công nghệ và tương lai sẽ rất mê nó. Những ai thích lịch sử học thuật cẩn trọng, chi tiết có thể thấy nó quá bao quát.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Homo Deus: Lược sử tương lai

Yuval Noah Harari

Khi đã cơ bản kiềm chế được nạn đói, dịch bệnh và chiến tranh, nhân loại có thể bắt đầu hướng tới sự bất tử, hạnh phúc và những quyền năng như thần thánh, và các công nghệ mới cùng niềm tin dựa trên dữ liệu có thể thay đổi ý nghĩa của việc làm người.

🏛️ Lịch sử

Súng, Vi trùng và Thép

Jared Diamond

Một số xã hội trở thành kẻ chinh phục các xã hội khác không phải vì con người ở đó thông minh hơn hay giỏi hơn, mà vì địa lý đã cho họ lợi thế xuất phát về nông nghiệp, vật nuôi, vi trùng và công nghệ.

🏛️ Lịch sử

Lược sử vạn vật

Bill Bryson

Bill Bryson muốn hiểu bằng cách nào chúng ta biết được những điều ta biết về vũ trụ, Trái Đất và sự sống, và ông kể câu chuyện ấy qua những con người kỳ lạ, tài giỏi và đôi khi kém may mắn đã tìm ra chúng.

🏛️ Lịch sử

Bình minh của vạn vật

David Graeber and David Wengrow

Nhà nhân học David Graeber và nhà khảo cổ học David Wengrow cho rằng câu chuyện quen thuộc về lịch sử loài người, trong đó những nhóm nhỏ bình đẳng dần dần biến thành các nhà nước lớn bất bình đẳng, là sai, và các xã hội thuở đầu đã thử nghiệm rất nhiều cách sống khác nhau.

🏛️ Lịch sử

Nhân loại: Một lịch sử đầy hy vọng

Rutger Bregman

Rutger Bregman cho rằng con người, sâu xa bên trong, tử tế hơn những gì người hoài nghi vẫn tin, và nhiều câu chuyện nổi tiếng được dùng để chứng minh con người ích kỷ và tàn nhẫn thật ra là sai hoặc dễ gây hiểu lầm.

🏛️ Lịch sử

Lịch sử

Herodotus

Herodotus, người thường được gọi là cha đẻ của ngành sử học, kể lại việc người Hy Lạp và người Ba Tư đi đến xung đột và đánh nhau trong những cuộc chiến lớn đầu thế kỷ thứ năm trước Công nguyên như thế nào, kèm theo những đoạn lạc đề dài, đầy màu sắc về đất đai, phong tục và truyền thuyết của thế giới mà người xưa biết đến.

🏛️ Lịch sử

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →