Nhân loại: Một lịch sử đầy hy vọng
Tên gốc: De meeste mensen deugen
Rutger Bregman cho rằng con người, sâu xa bên trong, tử tế hơn những gì người hoài nghi vẫn tin, và nhiều câu chuyện nổi tiếng được dùng để chứng minh con người ích kỷ và tàn nhẫn thật ra là sai hoặc dễ gây hiểu lầm.
Giới thiệu
Nhân loại: Một lịch sử đầy hy vọng do Rutger Bregman, một nhà sử học và nhà văn người Hà Lan, xuất bản năm 2019 bằng tiếng Hà Lan, và bản tiếng Anh ra mắt năm 2020. Bregman cho rằng từ lâu, trong triết học, khoa học lẫn báo chí, người ta vẫn tin con người vốn ích kỷ, và nền văn minh chỉ là một lớp mỏng phủ lên bản tính hung bạo. Ông cố chứng minh rằng cách nhìn này là sai. Ông xem xét lại những câu chuyện và thí nghiệm quen thuộc, như các vụ đắm tàu, những nghiên cứu tâm lý và các cuộc chiến tranh, và lập luận rằng nếu nhìn kỹ, con người thường hợp tác và tử tế. Sau đó, ông gợi ý một cách nhìn đầy hy vọng có thể thay đổi các thể chế ra sao.
Tóm tắt đầy đủ
1. Thuyết lớp vỏ mỏng
Ý chính: Bregman mô tả quan niệm, xuất hiện trong tác phẩm của những nhà tư tưởng như Hobbes và trong các tiểu thuyết như Lord of the Flies, cho rằng con người vốn ích kỷ và chỉ có những quy tắc nghiêm khắc mới giữ được chúng ta trong khuôn phép. Ông gọi đó là “thuyết lớp vỏ mỏng” (veneer theory), vì thuyết này nói rằng nền văn minh chỉ là một lớp sơn mỏng phủ lên bản tính hoang dã. Ông cho rằng quan niệm này phổ biến và có hại, vì nó ảnh hưởng đến cách chúng ta thiết kế trường học, công ty và chính quyền.
Trong cuộc sống: Nếu bạn cho rằng người ta sẽ gian lận, bạn có thể dựng nên một hệ thống kiểm tra liên miên khiến những người trung thực cảm thấy mình bị nghi ngờ.
2. Một câu chuyện có thật trên hòn đảo
Ý chính: Để phản bác bức tranh trong Lord of the Flies, Bregman kể về một sự việc năm 1965, khi sáu cậu bé người Tonga mắc kẹt trên một hòn đảo nhỏ tên là ‘Ata sau một trận bão. Theo bản kể mà ông tìm được, các cậu đã hợp tác với nhau, chia việc, trồng một mảnh vườn và giữ lửa cháy suốt nhiều tháng, cho đến khi một ngư dân kiêm thuyền trưởng người Úc là Peter Warner tìm thấy các cậu sau khoảng mười lăm tháng. Ông nói câu chuyện có thật này trái ngược hoàn toàn với cuốn tiểu thuyết.
Trong cuộc sống: Khi một nhóm cùng làm việc để đáp ứng nhu cầu chung, họ thường làm tốt hơn nhóm chỉ biết đấu đá nhau.
3. Thảm họa làm lộ ra điều tốt nhất
Ý chính: Tác giả xem xét điều thực sự xảy ra trong các thảm họa, như những cuộc ném bom trong Chiến tranh thế giới thứ hai và cuộc sơ tán Trung tâm Thương mại Thế giới ngày 11 tháng 9. Ông nói hoảng loạn và ích kỷ ít phổ biến hơn ta nghĩ, con người thường giúp đỡ nhau, và những câu chuyện về cảnh hỗn loạn thường bắt nguồn từ các bản tin phóng đại. Ông cho rằng “mặt tốt” của bản chất con người thể hiện rõ trong lúc khủng hoảng.
Trong cuộc sống: Sau một cơn bão, hàng xóm thường hỏi thăm nhau và chia sẻ thức ăn mà không cần ai nhờ.
4. Những thí nghiệm không như vẻ ngoài
Ý chính: Bregman quay lại với một số nghiên cứu tâm lý nổi tiếng. Ông lập luận rằng thí nghiệm nhà tù Stanford (Stanford prison experiment), vốn có vẻ cho thấy người bình thường trở nên tàn nhẫn khi có quyền lực, đã bị người tổ chức định hướng, vì theo Bregman, người này đã chỉ cho các cai ngục cách cư xử, và ông đặt câu hỏi về những bài học người ta rút ra từ thí nghiệm ấy. Ông cũng xem xét lại câu chuyện về Kitty Genovese, một phụ nữ ở New York mà vụ giết hại cô bị cho là đã được hàng chục người chứng kiến làm ngơ, và thấy rằng sự thật khác với truyền thuyết. Ông cũng đặt dấu hỏi về cách người ta thường diễn giải các thí nghiệm về sự vâng lời của Milgram, dù điều đó không có nghĩa là sự vâng lời chưa bao giờ gây hại.
Trong cuộc sống: Một câu chuyện được lặp lại trong nhiều sách giáo khoa vẫn có thể có vấn đề, nên hãy hỏi xem nó đã được kiểm chứng kỹ đến đâu.
5. Sống sót nhờ sự thân thiện
Ý chính: Vì sao con người hợp tác giỏi đến thế? Bregman dẫn các nghiên cứu về quá trình tiến hóa của loài người và gợi ý rằng sự thân thiện, cùng khả năng học hỏi từ người khác, đã cho chúng ta một lợi thế. Ông nhắc đến một thí nghiệm trong đó những con cáo được lai tạo qua nhiều thế hệ để thân thiện đã trở nên giống chó hơn, kể cả về thay đổi trên cơ thể. Ông lập luận rằng chúng ta là loài linh trưởng “thân thiện nhất”, và đặc điểm này đã giúp con người lan rộng khắp nơi.
Trong cuộc sống: Một nhóm mà các thành viên chia sẻ dụng cụ và thông tin thường làm tốt hơn một nhóm gồm những cá nhân đơn độc.
6. Cách xây dựng dựa trên lòng tin
Ý chính: Ở phần cuối, Bregman gợi ý rằng nếu tin phần lớn mọi người là tử tế, chúng ta có thể thiết kế các thể chế dựa trên lòng tin. Ông nêu những ví dụ như Buurtzorg, một tổ chức chăm sóc sức khỏe tại nhà của Hà Lan với các nhóm tự quản lý, những trường học và sân chơi cho trẻ em được tự do, và những nhà tù ở Na Uy đối xử nhân đạo với tù nhân. Ông cũng khuyên mọi người nên tử tế, chủ động tin người khác trước, và thận trọng với tin tức, vốn có xu hướng làm nổi bật những điều tồi tệ nhất.
Trong cuộc sống: Một giáo viên tin tưởng học sinh tự làm việc thường thấy các em nỗ lực để xứng đáng với niềm tin đó.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Humankind đã trở thành sách bán chạy quốc tế và gây ra một cuộc tranh luận sôi nổi. Đóng góp chính của sách là thách thức một giả định phổ biến rằng con người về cơ bản là ích kỷ và nguy hiểm, và đặt câu hỏi điều gì sẽ thay đổi nếu chúng ta tin điều ngược lại. Sách dùng những câu chuyện và nghiên cứu được nhiều người biết đến, nên lập luận dễ tiếp cận. Cuốn sách được khen vì sự lạc quan và vì dám đặt nghi vấn với những niềm tin được trân trọng, và đã ảnh hưởng đến các cuộc thảo luận về giáo dục, việc làm và công lý. Dù người đọc có chấp nhận mọi luận điểm của sách hay không, nó vẫn khuyến khích họ suy nghĩ về hệ quả của những gì ta tin về bản chất con người.
Những ý chính
- Con người thường tử tế. Sự hợp tác phổ biến hơn ta tưởng.
- Thói hoài nghi có hệ quả. Điều ta tin về người khác định hình các thể chế của chúng ta.
- Hãy kiểm chứng những câu chuyện nổi tiếng. Một số nghiên cứu và câu chuyện quen thuộc có sai sót.
- Sự thân thiện giúp chúng ta sống sót. Hợp tác là một lợi thế trong tiến hóa.
- Lòng tin có thể được đưa vào thiết kế. Trường học và nơi làm việc có thể được xây dựng trên nền tảng đó.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách mời bạn bắt đầu từ lòng tin, và tò mò về nhận định rằng phần lớn mọi người chỉ nghĩ cho bản thân. Khi đọc tin tức, hãy nhớ rằng báo chí thường làm nổi bật những sự kiện kịch tính, còn những hành động tử tế ít được đưa tin hơn. Hãy cố cư xử theo cách khơi dậy điều tốt nhất ở người khác, bằng cách tôn trọng và giao trách nhiệm cho họ. Đồng thời, hãy thận trọng, vì tin người không có nghĩa là làm ngơ trước những mối nguy hiểm hay hành vi sai trái có thật. Hãy tự đòi hỏi bằng chứng cho những nhận định về bản chất con người.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số học giả cho rằng Bregman chọn lọc, chỉ lấy bằng chứng ủng hộ quan điểm của mình và gạt bỏ các nghiên cứu cho thấy sự tàn nhẫn, và những cách diễn giải lại các thí nghiệm tâm lý của ông có thể đi quá xa. Các nhà nhân học và sử học đã tranh luận về nhận định của ông rằng các xã hội loài người thuở sơ khai sống hòa bình, một số người cho rằng bằng chứng về bạo lực thời tiền sử mạnh hơn mức ông thừa nhận. Giới phê bình cũng chỉ ra rằng các cuộc chiến tranh và diệt chủng cho thấy con người có thể cực kỳ tàn nhẫn khi hoàn cảnh cho phép. Bregman thừa nhận cái ác, nhưng cho rằng nó là ngoại lệ, và ông cũng thừa nhận rằng lòng trung thành với nhóm và sự hợp tác có thể góp phần tạo ra thái độ thù địch với người ngoài. Tốt nhất nên xem cuốn sách là một lập luận táo bạo và là lời mời tranh luận.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả thích các ý tưởng lớn và những câu chuyện bất ngờ về con người và xã hội, và đang tìm một cách nhìn đầy hy vọng. Sách dễ đọc và khiến người ta suy nghĩ. Ai muốn có cái nhìn cân bằng về các nghiên cứu về bạo lực và hợp tác nên đọc thêm các tác giả khác.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Sapiens: Lược sử loài người
Yuval Noah Harari
Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.
🏛️ Lịch sửNhững thiên thần tốt hơn trong bản chất con người
Steven Pinker
Steven Pinker lập luận, với một khối lượng dữ liệu lớn, rằng bạo lực đã giảm đi trong tiến trình dài của lịch sử, và đây là một trong những diễn biến quan trọng nhất nhưng ít được đánh giá đúng mức, được giải thích bởi những thay đổi trong thể chế, văn hóa và những xung lực tốt đẹp hơn của chúng ta.
🔬 Khoa họcSự thật về thế giới
Hans Rosling with Ola Rosling and Anna Rosling Ronnlund
Hans Rosling cho thấy thế giới tốt đẹp hơn phần lớn mọi người nghĩ, và mười bản năng có sẵn trong ta, như nỗi sợ, thói đổ lỗi và thói quen chia thế giới thành hai phía, làm méo cách ta nhìn thế giới nhưng có thể được kiềm chế bằng một tư duy dựa trên sự thật.
🔬 Khoa học21 bài học cho thế kỷ 21
Yuval Noah Harari
Nhà sử học Yuval Noah Harari xem xét những thách thức lớn nhất mà nhân loại đang đối mặt, từ trí tuệ nhân tạo và tin giả đến chủ nghĩa dân tộc, tôn giáo và ý nghĩa cuộc sống, rồi hỏi làm thế nào ta có thể suy nghĩ sáng suốt và giữ được sự tỉnh táo trong một thế giới đổi thay nhanh chóng.
🏛️ Lịch sửBình minh của vạn vật
David Graeber and David Wengrow
Nhà nhân học David Graeber và nhà khảo cổ học David Wengrow cho rằng câu chuyện quen thuộc về lịch sử loài người, trong đó những nhóm nhỏ bình đẳng dần dần biến thành các nhà nước lớn bất bình đẳng, là sai, và các xã hội thuở đầu đã thử nghiệm rất nhiều cách sống khác nhau.
🏛️ Lịch sửSúng, Vi trùng và Thép
Jared Diamond
Một số xã hội trở thành kẻ chinh phục các xã hội khác không phải vì con người ở đó thông minh hơn hay giỏi hơn, mà vì địa lý đã cho họ lợi thế xuất phát về nông nghiệp, vật nuôi, vi trùng và công nghệ.
🏛️ Lịch sửMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.