Những thiên thần tốt hơn trong bản chất con người
Tên gốc: The Better Angels of Our Nature
Steven Pinker lập luận, với một khối lượng dữ liệu lớn, rằng bạo lực đã giảm đi trong tiến trình dài của lịch sử, và đây là một trong những diễn biến quan trọng nhất nhưng ít được đánh giá đúng mức, được giải thích bởi những thay đổi trong thể chế, văn hóa và những xung lực tốt đẹp hơn của chúng ta.
Giới thiệu
The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined ra mắt năm 2011, do Steven Pinker, một nhà tâm lý học của Harvard, viết. Tên sách lấy từ một câu trong bài diễn văn nhậm chức đầu tiên của Abraham Lincoln. Với khoảng tám trăm trang, cuốn sách tập hợp bằng chứng từ khảo cổ học, lịch sử và thống kê, về các chủ đề từ chiến tranh thời tiền sử đến tội phạm hiện đại. Pinker nói rằng, dù tin tức nghe có vẻ đầy bạo lực, khả năng một cá nhân chết vì bạo lực thấp hơn nhiều so với trước kia. Sau đó ông tìm hiểu các nguyên nhân, trong những “con quỷ bên trong” và “thiên thần tốt đẹp hơn” của bản tính con người.
Tóm tắt đầy đủ
1. Một thời tiền sử đầy bạo lực
Ý chính: Pinker bắt đầu với bằng chứng về các xã hội loài người sớm nhất, cho thấy một tỷ lệ lớn người trong các nhóm săn bắt hái lượm và các xã hội nông nghiệp sơ khai đã chết trong chiến tranh và các mối thù truyền kiếp, nhiều hơn hẳn so với thế kỷ hai mươi khi tính theo tỷ lệ dân số. Ông dẫn ra những bộ xương mang dấu vết bạo lực và các nghiên cứu về những xã hội quy mô nhỏ. Điều này làm lung lay quan niệm về mẫu người “man rợ cao quý” (noble savage) sống hòa bình. Ông nói rằng trạng thái tự nhiên thường rất tàn bạo.
Trong cuộc sống: Khi chưa có cảnh sát và tòa án, tranh chấp thường được giải quyết bằng trả thù.
2. Quá trình bình định
Ý chính: Theo ông, đợt giảm lớn đầu tiên đến cùng với sự xuất hiện của các nhà nước và chính quyền nắm độc quyền sử dụng bạo lực, và khoảng năm nghìn năm trước, các bộ lạc bắt đầu được các chính quyền cai quản. Pinker lập luận rằng những chính quyền độc quyền sử dụng vũ lực đã chấm dứt phần lớn các cuộc đột kích và mối thù truyền kiếp trong đời sống bộ lạc, vì người ta không còn phải tự mình trả thù cho những điều sai trái nữa.
Trong cuộc sống: Khi bạn có thể đến gặp một thẩm phán, bạn không cần giải quyết mọi chuyện bằng một trận đánh nhau.
3. Quá trình khai hóa và cuộc cách mạng nhân đạo
Ý chính: Đợt giảm thứ hai, Quá trình khai hóa (Civilizing Process), bắt đầu từ cuối thời Trung Cổ. Pinker mô tả tỷ lệ giết người ở châu Âu giảm mạnh, mà ông gắn với ý tưởng của nhà xã hội học Norbert Elias rằng khi các nhà nước, tòa án và thương mại lớn mạnh, con người học được cách tự kiềm chế, cư xử lịch sự và đồng cảm. Đợt thứ ba, vào thời Khai sáng, chứng kiến việc xóa bỏ những tập tục như tra tấn theo phán quyết của tòa, hình phạt tàn nhẫn, chế độ nô lệ, đấu tay đôi và những vụ giết người do mê tín như săn phù thủy, nhờ sự lan rộng của việc biết chữ, lý trí và ý thức về nhân loại chung.
Trong cuộc sống: Các vụ hành quyết công khai, từng là một hình thức giải trí, nay khiến hầu hết mọi người thấy khiếp sợ.
4. Thời kỳ hòa bình dài và nền hòa bình mới
Ý chính: Ở thế kỷ hai mươi, bất chấp hai cuộc thế chiến, Pinker lập luận rằng các cuộc chiến lớn giữa các cường quốc đã trở nên hiếm kể từ năm 1945, một giai đoạn mà ông gọi là Thời kỳ hòa bình dài (Long Peace), và rằng từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, số cuộc chiến tranh và số người chết trong chiến tranh đã giảm, tức Nền hòa bình mới (New Peace). Ông cho rằng điều này một phần là nhờ sự răn đe hạt nhân, thương mại, dân chủ và các tổ chức quốc tế. Ông thừa nhận rằng dữ liệu về chiến tranh còn nhiều nhiễu, và một cuộc chiến lớn có thể thay đổi bức tranh.
Trong cuộc sống: Các nước buôn bán nhiều với nhau thì có nhiều thứ để mất hơn khi xảy ra chiến tranh.
5. Các cuộc cách mạng về quyền
Ý chính: Pinker mô tả các phong trào đòi quyền dân sự, quyền phụ nữ, quyền của người đồng tính, quyền trẻ em và phúc lợi động vật kể từ giữa thế kỷ hai mươi. Ông nói rằng thái độ đã thay đổi, và bạo lực nhằm vào các nhóm thiểu số, phụ nữ và trẻ em, dù vẫn là một vấn đề, đã giảm ở nhiều nước. Ông liên hệ điều này với vòng tròn đồng cảm đang mở rộng, và với ý thức ngày càng tăng rằng bạo lực là một vấn đề cần giải quyết, chứ không phải một phần của cuộc sống.
Trong cuộc sống: Hình phạt thể xác ở trường học, từng phổ biến, nay bị cấm ở nhiều nước.
6. Những con quỷ bên trong và những thiên thần tốt đẹp hơn
Ý chính: Ở nửa sau, Pinker chuyển sang tâm lý học. Ông mô tả năm “con quỷ bên trong” dẫn đến bạo lực: sự săn mồi, sự thống trị, sự trả thù, thói tàn ác và hệ tư tưởng. Và ông mô tả bốn “thiên thần tốt đẹp hơn” kiềm chế chúng ta: sự đồng cảm, sự tự kiểm soát, ý thức đạo đức và lý trí. Ông lập luận rằng lịch sử đã trao thêm sức mạnh cho các thiên thần, nhờ sự lan rộng của việc biết chữ và truyền thông, sự trỗi dậy của thương mại, việc trao quyền cho phụ nữ và sự phát triển của các thể chế, mà tất cả cùng nhau đã thay đổi những động cơ và thái độ.
Trong cuộc sống: Đọc truyện có thể giúp chúng ta hình dung được cảm xúc của người khác và nhờ đó tử tế hơn.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Những thiên thần tốt hơn trong bản chất con người là một cuốn sách bán chạy và là một cột mốc trong cuộc tranh luận về tiến bộ. Nó thách thức niềm tin phổ biến rằng thế giới đang trở nên nguy hiểm hơn, và đưa sự chú ý đến các xu hướng dài hạn trong dữ liệu, ảnh hưởng đến các nhà văn và những người hoạch định chính sách. Nhiều người khen ngợi đây là một công trình tổng hợp lớn, còn những người khác phê phán, nhất là về cách diễn giải số liệu thống kê và cách giải thích nguyên nhân. Pinker tiếp nối nó bằng Enlightenment Now, cuốn mở rộng lập luận về tiến bộ. Cuốn sách đã có ảnh hưởng lâu dài đến các cuộc thảo luận về bạo lực, lịch sử và bản tính con người.
Những ý chính
- Bạo lực đã giảm. Về lâu dài, tỷ lệ giết người đã giảm xuống.
- Chính quyền và luật pháp có ý nghĩa. Sự độc quyền sử dụng vũ lực của nhà nước đã làm giảm bạo lực riêng lẻ.
- Văn hóa và sự đồng cảm đã thay đổi. Cách cư xử, việc đọc sách và các ý tưởng đã khiến chúng ta bớt tàn nhẫn.
- Hòa bình không được bảo đảm. Xu hướng này có thể đảo ngược.
- Bản tính chúng ta có cả quỷ lẫn thiên thần. Các thể chế làm mạnh thêm các thiên thần.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng cuốn sách để đặt những tin tức đáng báo động vào một bối cảnh dài hơn, và để tìm kiếm dữ liệu. Hãy biết ơn những thể chế, như tòa án và cảnh sát, và những chuẩn mực pháp luật giữ cho con người an toàn. Hãy nuôi dưỡng sự đồng cảm bằng cách đọc sách và gặp gỡ mọi người. Đừng cho rằng tiến bộ là tự động: nó phụ thuộc vào những người bảo vệ quyền và hòa bình. Và hãy cẩn thận với số liệu thống kê, bằng cách hỏi chúng được thu thập ra sao. Đồng thời, hãy nhớ rằng mức giảm của các tỷ lệ trung bình không có nghĩa là đau khổ đã biến mất.
Phê bình và góc nhìn khác
Nhiều học giả đã phê phán cuốn sách. Các nhà thống kê như Nassim Taleb lập luận rằng dữ liệu về những sự kiện hiếm và cực đoan như các cuộc thế chiến không thể chứng minh cho một xu hướng, vì “Thời kỳ hòa bình dài” có thể chỉ là một khoảng lặng. Các nhà sử học và nhân học tranh cãi về những ước tính bạo lực thời tiền sử và trong các xã hội chưa có nhà nước, cũng như nhận định rằng các nhà nước đã làm giảm bạo lực, và chỉ ra những tai họa do nhà nước và chủ nghĩa thực dân gây ra. Những người khác cho rằng sách dựa vào số liệu về người chết trong chiến đấu mà đánh giá thấp số thường dân chết, hoặc rằng nó định nghĩa bạo lực quá hẹp nên không bao gồm những tổn hại mang tính cấu trúc như nghèo đói và bất bình đẳng. Pinker đáp lại những điểm này trong các bài viết sau đó.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả thích lịch sử ở tầm nhìn lớn và dữ liệu, và sẵn sàng đón nhận những nhận định thách thức. Sách dài và có những mô tả gây khó chịu về bạo lực. Những ai thích một lời giới thiệu ngắn hơn về các ý tưởng này có thể đọc Enlightenment Now.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Khai sáng ngay bây giờ
Steven Pinker
Steven Pinker lập luận rằng những lý tưởng của thời Khai sáng, gồm lý trí, khoa học, chủ nghĩa nhân văn và tiến bộ, đã làm cho thế giới khỏe mạnh hơn, giàu có hơn, an toàn hơn và tự do hơn, và đáng được bảo vệ trước sự bi quan cùng những cuộc công kích từ nhiều phía.
🔬 Khoa họcNhân loại: Một lịch sử đầy hy vọng
Rutger Bregman
Rutger Bregman cho rằng con người, sâu xa bên trong, tử tế hơn những gì người hoài nghi vẫn tin, và nhiều câu chuyện nổi tiếng được dùng để chứng minh con người ích kỷ và tàn nhẫn thật ra là sai hoặc dễ gây hiểu lầm.
🏛️ Lịch sửHành vi: Sinh học về điều tốt nhất và tồi tệ nhất của con người
Robert M. Sapolsky
Nhà thần kinh học Robert Sapolsky hỏi vì sao con người làm ra những điều tốt đẹp nhất và tồi tệ nhất, và trả lời bằng cách lần ngược thời gian, từ giây phút ngay trước một hành động đến những giây, giờ, năm và thiên niên kỷ đã tạo nên nó.
🧩 Tâm trí & tâm lý họcSự thật về thế giới
Hans Rosling with Ola Rosling and Anna Rosling Ronnlund
Hans Rosling cho thấy thế giới tốt đẹp hơn phần lớn mọi người nghĩ, và mười bản năng có sẵn trong ta, như nỗi sợ, thói đổ lỗi và thói quen chia thế giới thành hai phía, làm méo cách ta nhìn thế giới nhưng có thể được kiềm chế bằng một tư duy dựa trên sự thật.
🔬 Khoa họcSự trỗi dậy và suy tàn của Đế chế thứ ba
William L. Shirer
Nhà báo William Shirer kể lại việc Adolf Hitler lên nắm quyền ở nước Đức ra sao, dựng nên một chế độ độc tài, phát động Thế chiến thứ hai và thực hiện cuộc diệt chủng, cho đến khi chế độ ấy thất bại năm 1945.
🏛️ Lịch sửLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.