Sự trỗi dậy và suy tàn của Đế chế thứ ba
Tên gốc: The Rise and Fall of the Third Reich
Nhà báo William Shirer kể lại việc Adolf Hitler lên nắm quyền ở nước Đức ra sao, dựng nên một chế độ độc tài, phát động Thế chiến thứ hai và thực hiện cuộc diệt chủng, cho đến khi chế độ ấy thất bại năm 1945.
Giới thiệu
The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany được William L. Shirer xuất bản năm 1960. Ông là một nhà báo Mỹ từng đưa tin từ nước Đức Quốc xã trong thập niên 1930, một phần cho đài phát thanh CBS, và đã chứng kiến chế độ này ở cự ly gần. Sau chiến tranh, ông dùng các tài liệu của Đức thu giữ được, nhật ký của những nhân vật như Joseph Goebbels, cùng chứng cứ và lời khai từ các phiên tòa xét xử tội ác chiến tranh ở Nuremberg. Cuốn sách dài hơn một nghìn trang. Đây là một trong những bộ sử lớn đầu tiên về giai đoạn này viết cho công chúng, và nó trở thành sách bán chạy với số lượng khổng lồ.
Tóm tắt đầy đủ
1. Cội rễ và việc giành quyền lực
Ý chính: Shirer kể về cuộc đời Hitler từ lúc ra đời, và về nước Đức nơi ông ta xuất hiện: một đất nước thua trong Thế chiến thứ nhất, bị hòa ước làm cho nhục nhã, chao đảo vì lạm phát và rối loạn. Hitler, một họa sĩ thất bại từng làm lính, gia nhập một đảng chính trị nhỏ, cố giành quyền lực trong một cuộc nổi dậy thất bại ở Munich năm 1923, và viết trong tù một cuốn sách trình bày lòng thù hận và kế hoạch của mình. Năm 1933, sau một thời kỳ khủng hoảng kinh tế, ông ta được tổng thống bổ nhiệm làm thủ tướng, và các chính trị gia bảo thủ tưởng rằng họ có thể kiềm chế ông ta.
Trong cuộc sống: Một nhóm có thể trông như một phong trào nhỏ ngoài lề cho đến khi một cuộc khủng hoảng trao cho họ cơ hội, và những người khác đánh giá sai mức nguy hiểm.
2. Dựng nên chế độ độc tài
Ý chính: Chỉ trong vài tháng, Hitler lấy một vụ cháy tòa nhà quốc hội làm cái cớ để tước các quyền công dân, rồi thúc đẩy thông qua một đạo luật cho phép ông ta ban hành luật mà không cần quốc hội. Các đảng đối lập và công đoàn bị cấm, báo chí bị kiểm soát, và nhà nước dùng tuyên truyền cùng khủng bố. Năm 1934, Hitler cho giết một số đối thủ và người chỉ trích trong một cuộc thanh trừng gọi là Đêm của những con dao dài (Night of the Long Knives), và sau khi tổng thống qua đời cùng năm ấy, quân đội tuyên thệ trung thành với cá nhân ông ta. Người Do Thái bị tước quyền bằng những đạo luật biến họ thành công dân hạng hai.
Trong cuộc sống: Tự do thường mất đi từng bước một, và mỗi bước đều được giải thích là biện pháp tạm thời.
3. Chuẩn bị cho chiến tranh
Ý chính: Chế độ Quốc xã xây dựng lại lực lượng vũ trang của Đức, vi phạm hòa ước, và chiếm vùng Rhineland. Năm 1938, họ chiếm Áo, rồi sau sức ép và một hội nghị với Anh, Pháp và Ý, chiếm vùng Sudeten của Tiệp Khắc. Các nhà lãnh đạo Anh và Pháp hy vọng nhượng bộ sẽ giữ được hòa bình, điều mà Shirer mô tả là chính sách xoa dịu (appeasement). Về sau Hitler chiếm nốt phần còn lại của Tiệp Khắc, và ký một hiệp ước với Liên Xô, dọn đường cho chiến tranh.
Trong cuộc sống: Nhượng bộ một kẻ hung hăng để tránh đánh nhau đôi khi chỉ khiến hắn đòi hỏi nhiều hơn.
4. Chiến tranh trên khắp châu Âu
Ý chính: Đức xâm lược Ba Lan tháng 9 năm 1939, khiến Anh và Pháp tuyên chiến. Trong những tháng và năm sau đó, quân Đức nhanh chóng chinh phục Đan Mạch, Na Uy, các nước vùng đất thấp và Pháp. Người Anh chống cự trên không, và Hitler quay sang phía đông, tấn công Liên Xô năm 1941. Shirer mô tả các chiến dịch quân sự, sự chiếm đóng tàn bạo ở những vùng đất bị chinh phục và những thất bại lớn đầu tiên, như thất bại ở Stalingrad.
Trong cuộc sống: Một chuỗi thắng lợi bất ngờ có thể khiến các nhà lãnh đạo liều lĩnh ngày càng nhiều, cho đến khi một canh bạc đổ vỡ.
5. Cuộc diệt chủng
Ý chính: Shirer dành một phần của cuốn sách cho việc đàn áp và tàn sát người Do Thái ở châu Âu, điều mà Quốc xã gọi là “Giải pháp cuối cùng” (Final Solution). Ông mô tả các chính sách đã leo thang từ phân biệt đối xử sang việc dồn người vào các khu cách ly cưỡng bức, rồi đến những vụ xả súng hàng loạt và sau cùng là các trại hủy diệt, nơi hàng triệu người, phần lớn là người Do Thái, bị giết. Những nhóm người khác cũng bị đàn áp và sát hại. Ông dựa vào các tài liệu của Đức và lời khai của nhân chứng để kể lại.
Trong cuộc sống: Tìm hiểu những sự kiện này là điều đau đớn, nhưng nó cho thấy vì sao ta phải bảo vệ quyền của mọi người và lên tiếng chống lại lòng thù ghét.
6. Thất bại và hồi kết
Ý chính: Trong những năm cuối chiến tranh, nước Đức bị tấn công từ phía đông và phía tây. Một nhóm sĩ quan cố giết Hitler năm 1944 nhưng thất bại, và chế độ trả thù tàn bạo, với hàng nghìn người bị xử tử. Hitler ở trong một hầm trú ẩn ở Berlin khi quân Liên Xô tiến gần, và tự sát vào cuối tháng 4 năm 1945. Đức đầu hàng vào tháng 5. Shirer gắn thảm họa này với tiến trình lịch sử nước Đức, một lập luận về sau bị chỉ trích nhiều.
Trong cuộc sống: Việc một chế độ sụp đổ không xóa được những tổn hại nó đã gây ra, nhưng mở ra khả năng cho một tương lai khác.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Cuốn sách của Shirer là một trong những cuốn đầu tiên đưa lịch sử nước Đức Quốc xã đến với độc giả đại chúng khắp thế giới nói tiếng Anh, và nó bán được với số lượng khổng lồ. Sách giành Giải Sách Quốc gia Hoa Kỳ (National Book Award) hạng mục phi hư cấu năm 1961 và định hình cách cả một thế hệ hiểu về cuộc chiến và Holocaust. Việc sử dụng các tài liệu của Đức thu giữ được và chứng cứ từ các phiên tòa mang lại cho sách một độ tin cậy và chi tiết mà ít bộ sử phổ thông nào có. Cuốn sách cũng là lời cảnh báo về việc các nền dân chủ có thể bị phá hoại ra sao và về cái giá của việc phớt lờ hiểm họa. Từ đó đến nay, các sử gia đã bổ sung nhiều nghiên cứu mới, nhưng cuốn sách vẫn là một cột mốc và là lối vào đề tài này cho những độc giả muốn có một bản tường thuật đầy đủ.
Những ý chính
- Nền dân chủ có thể mong manh. Một kẻ độc tài có thể trỗi dậy qua những bước trông có vẻ hợp pháp trong thời kỳ khủng hoảng.
- Tuyên truyền và khủng bố đi đôi với nhau. Chế độ kiểm soát tư tưởng và bịt miệng những người chống đối.
- Chính sách xoa dịu đã thất bại. Những nhượng bộ khuyến khích thêm sự xâm lược.
- Diệt chủng là có chủ ý. Nó được một nhà nước lên kế hoạch và thực hiện.
- Ký ức quan trọng. Nhớ lại lịch sử giúp ta đề phòng việc lặp lại nó.
Bài học có thể rút ra
Lịch sử này dạy ta biết trân trọng quyền tự do ngôn luận, tòa án độc lập và báo chí tự do, và biết nhận ra khi chúng bị đe dọa. Nó khuyến khích ta lên tiếng khi thấy bất công, và thận trọng với lời lẽ thù ghét cũng như việc đổ lỗi cho một nhóm người. Nó cho thấy những người bình thường có thể trở thành một phần của những sự kiện khủng khiếp ra sao, và vì thế đòi hỏi mỗi người nghĩ về trách nhiệm của mình. Việc tìm hiểu lịch sử như vậy nên được thực hiện cẩn trọng và có sự hỗ trợ, nhất là với độc giả trẻ, và nên trao đổi cùng thầy cô hoặc gia đình.
Phê bình và góc nhìn khác
Từ năm 1960, các sử gia đã chỉ trích nhiều khía cạnh của cuốn sách. Lời chỉ trích gay gắt nhất nhắm vào quan điểm của Shirer cho rằng lịch sử Đức đi thẳng một đường từ Martin Luther đến Hitler, điều mà nhiều học giả thấy là quá đơn giản. Sử gia Klaus Epstein cũng chê cuốn sách bỏ qua các nghiên cứu học thuật đương thời và thiếu sự hiểu biết thực sự về chủ nghĩa toàn trị, còn Richard J. Evans gọi nó là dễ đọc nhưng nằm ngoài dòng chính của giới hàn lâm. Những người khác lưu ý rằng Shirer viết chủ yếu từ các tài liệu Đức thu giữ được và trước khi có nhiều nghiên cứu về sau, nên các kho lưu trữ và công trình mới đã chỉnh lại một số chi tiết. Gần như tất cả các nhà báo đều khen cuốn sách, còn giới học giả thì chia rẽ hơn. Nên đọc tác phẩm này như một bản tường thuật tiên phong, và bổ sung bằng các nghiên cứu mới hơn.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách dành cho những độc giả đã trưởng thành muốn có một bản tường thuật đầy đủ về nước Đức Quốc xã và về Thế chiến thứ hai ở châu Âu. Sách cực kỳ dài và thường gây ám ảnh. Nhiều người thấy dễ đọc hơn nếu bắt đầu bằng một số phần chọn lọc, hoặc một bộ sử hiện đại ngắn hơn, và thanh thiếu niên nên đọc dưới sự hướng dẫn.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Nguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị
Hannah Arendt
Hannah Arendt xem xét việc chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa đế quốc và sự rã đám của xã hội ở châu Âu đã chuẩn bị mảnh đất cho các chế độ toàn trị (totalitarian) của nước Đức Quốc xã và Liên Xô thời Stalin ra sao, và điều gì khiến những chế độ ấy vừa mới mẻ vừa kinh hoàng đến thế.
🏛️ Lịch sửEichmann ở Jerusalem
Hannah Arendt
Hannah Arendt tường thuật phiên tòa xét xử viên chức Đức Quốc xã Adolf Eichmann ở Jerusalem và lập luận rằng ông ta không phải một con quỷ mà là một công chức quan liêu không biết suy nghĩ, điều đã đưa bà đến ý niệm về sự tầm thường của cái ác (banality of evil).
🏛️ Lịch sửĐêm
Elie Wiesel
Bằng những trang văn ngắn và nhói buốt, Elie Wiesel kể rằng khi còn là một thiếu niên, ông bị đưa khỏi quê nhà Sighet đến Auschwitz và Buchenwald, mất gia đình, và chứng kiến niềm tin cùng tuổi thơ của mình vỡ vụn.
👤 Chuyện đời thựcBàn về chế độ chuyên chế
Timothy Snyder
Nhà sử học Timothy Snyder rút ra hai mươi bài học thực tế từ lịch sử của chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản và các chế độ độc tài khác trong thế kỷ XX, để giúp người dân bình thường bảo vệ tự do trong các xã hội dân chủ ngày nay.
🏛️ Lịch sửNhật ký Anne Frank
Anne Frank
Một cô gái tuổi thiếu niên người Do Thái, trốn quân Đức Quốc xã trong một căn nhà bí mật ở Amsterdam, ghi lại hai năm sợ hãi, cãi vã trong gia đình, mối tình đầu và những ước mơ lớn trong một cuốn nhật ký đã trở thành một trong những cuốn sách nổi tiếng nhất thế giới.
👤 Chuyện đời thựcSapiens: Lược sử loài người
Yuval Noah Harari
Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.
🏛️ Lịch sửMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.