Bàn về chế độ chuyên chế

Tên gốc: On Tyranny

Từ 13 tuổiđọc 6 phútchính trịgiáo dục công dân
Lưu ý nội dung bàn về các chế độ độc tài và bạo lực chính trị trong thế kỷ XX
Tìm mua sách ↓

Nhà sử học Timothy Snyder rút ra hai mươi bài học thực tế từ lịch sử của chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản và các chế độ độc tài khác trong thế kỷ XX, để giúp người dân bình thường bảo vệ tự do trong các xã hội dân chủ ngày nay.

Giới thiệu

On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century là một cuốn sách rất ngắn, xuất bản năm 2017, của Timothy Snyder, giáo sư lịch sử tại Đại học Yale, người đã viết nhiều về châu Âu trong thời kỳ của chủ nghĩa Quốc xã và chủ nghĩa Stalin. Ông viết nó như một cuốn cẩm nang nhỏ sau cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2016, với niềm tin rằng kinh nghiệm của thế kỷ trước vẫn còn liên quan đến hiện tại. Mỗi bài học là một chương ngắn, có tiêu đề là một lời kêu gọi hành động, và dựa trên những ví dụ lịch sử. Snyder nói rằng lịch sử không lặp lại y nguyên, nhưng nó có thể dạy chúng ta điều gì đó và giúp ta nhận ra các khuôn mẫu.

Tóm tắt đầy đủ

1. Đừng vâng lời trước khi bị buộc phải làm vậy

Ý chính: Snyder cho rằng trong nhiều trường hợp, các chế độ độc đoán được tiếp sức bởi những người tự điều chỉnh hành vi từ trước khi bị ép buộc, bằng cách đoán xem kẻ cầm quyền muốn gì. Sự chiều theo từ sớm như vậy báo cho một chế độ mới biết rằng sự kháng cự còn yếu, và khiến nó dễ đi xa hơn. Ông kêu gọi mọi người đừng từ bỏ quyền tự do của mình trước khi có ai đòi hỏi, và hãy nhớ rằng các quy tắc và chuẩn mực vẫn có thể được bảo vệ.

Trong cuộc sống: Nếu cả lớp chấp nhận một quy định mới mà chẳng ai yêu cầu, thầy cô có thể nghĩ rằng điều đó là chấp nhận được.

2. Hãy bảo vệ các thiết chế

Ý chính: Tòa án, báo chí, luật pháp, công đoàn và các thiết chế khác giúp bảo vệ tự do bằng cách tạo ra những nơi để người dân có thể đứng lên trước quyền lực. Snyder nói rằng các thiết chế không tự bảo vệ được mình, mà cần có những người ủng hộ. Nếu để chúng suy yếu, ta mất đi tấm khiên mà chúng dành cho ta. Ông lấy sự trỗi dậy của Đảng Quốc xã trước Thế chiến II để cho thấy các thiết chế bị bỏ mặc có thể bị làm suy yếu như thế nào. Ông gợi ý chọn một thiết chế mà bạn coi trọng và chủ động ủng hộ nó.

Trong cuộc sống: Hội học sinh của trường chỉ hoạt động được khi học sinh sử dụng nó và quan tâm đến nó.

3. Hãy dè chừng nhà nước độc đảng và các lực lượng bán quân sự

Ý chính: Snyder cảnh báo rằng các chế độ nổi lên trong thế kỷ XX thường thay đổi luật bầu cử để có lợi cho một đảng, hoặc chiếm lấy toàn bộ hệ thống chính trị. Ông cũng mô tả cách những nhóm người ủng hộ có vũ trang, đứng ngoài lực lượng cảnh sát hay quân đội chính thức, chẳng hạn các dân quân của đảng, được dùng để đe dọa đối thủ. Ông khuyên người dân hãy cảnh giác trước những nỗ lực xóa bỏ sự cạnh tranh công bằng, và thận trọng với các nhóm vũ trang trung thành với một nhà lãnh đạo thay vì với pháp luật.

Trong cuộc sống: Nếu một trò chơi đổi luật để chỉ một đội có thể thắng, thì đó không còn là một trò chơi công bằng nữa.

4. Hãy tin vào sự thật, và dùng ngôn ngữ cho cẩn trọng

Ý chính: Snyder nói rằng nếu có thể gạt bỏ các sự thật, thì không ai có thể buộc quyền lực phải chịu trách nhiệm, và những người từ bỏ sự thật cũng là từ bỏ tự do. Ông kêu gọi độc giả tự kiểm chứng thông tin, đọc sách và những bài báo dài, ủng hộ nền báo chí nghiêm túc và bảo vệ quan niệm rằng sự thật có tồn tại. Ông cũng đề nghị chúng ta suy nghĩ về những từ mình dùng, và tránh lặp lại các khẩu hiệu, vì ngôn ngữ bị thao túng có thể làm hẹp suy nghĩ của ta.

Trong cuộc sống: Trước khi chia sẻ một bài đăng, bạn có thể tự hỏi ai là người làm ra nó và điều được nói đến có kiểm chứng được không.

5. Hãy dám nổi bật, và nhận lấy trách nhiệm

Ý chính: Nhiều bài học nói về lòng can đảm cá nhân. Snyder cho rằng khi có ai đó dám nói “không”, điều đó có thể phá vỡ sức mê hoặc đối với những người khác, và chỉ một người từ chối làm theo cũng có thể khích lệ nhiều người. Ông cũng nhấn mạnh đạo đức nghề nghiệp: luật sư, thẩm phán và công chức là những người không thể thiếu để việc lạm quyền diễn ra được, nên chuẩn mực nghề nghiệp của họ quan trọng nhất khi các nhà lãnh đạo hành xử tồi.

Trong cuộc sống: Một học sinh lịch sự từ chối tham gia trêu chọc một bạn có thể giúp những người khác dễ dừng lại hơn.

6. Xây dựng một đời sống gắn kết với mọi người và giữ được bình tĩnh

Ý chính: Snyder gợi ý những thói quen nhỏ, mang tính con người: nhìn vào mắt và trò chuyện với mọi người; thực hành “chính trị bằng sự hiện diện trực tiếp” (corporeal politics), nghĩa là có mặt tận nơi; và giữ một đời sống riêng tư để những người nắm quyền khó có đòn bẩy nào đối với bạn. Ông khuyến khích ủng hộ những mục đích tốt đẹp, học hỏi từ những người cùng thế hệ ở các nước khác, và lắng nghe những từ ngữ nguy hiểm, như “khẩn cấp” hay “ngoại lệ”, khi chúng được dùng để biện minh cho việc hạn chế quyền. Những bài học cuối cùng của ông là hãy bình tĩnh khi điều tưởng như không thể xảy ra lại xảy đến, hãy là một người yêu nước theo nghĩa tốt đẹp nhất, và hãy can đảm hết mức có thể.

Trong cuộc sống: Làm quen với những người sống quanh khu phố của bạn là một cách làm cho cộng đồng của bạn vững mạnh hơn.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Bàn về chế độ chuyên chế trở thành sách bán chạy ở Mỹ, đứng đầu danh sách sách phi hư cấu bìa mềm của New York Times năm 2017 và bán được hơn một triệu bản. Nó được đọc như một lời cảnh báo bởi những người lo ngại về các diễn biến chính trị, và cũng bị chỉ trích bởi những người cho rằng các phép so sánh của nó là phóng đại. Sức hút của cuốn sách cho thấy có bao nhiêu độc giả muốn hiểu các nền dân chủ có thể sụp đổ ra sao, và mỗi cá nhân có thể làm gì. Nó góp phần đưa công trình của các nhà sử học nghiên cứu về chế độ độc tài đến với đông đảo công chúng hơn. Hình thức của nó, những bài học ngắn với các hành động cụ thể, giúp sách dễ chia sẻ và dễ dùng trong các buổi thảo luận nhóm. Về sau Snyder còn viết những tác phẩm dài hơn để mở rộng các ý tưởng này.

Những ý chính

  • Hành động sớm. Đừng từ bỏ tự do của mình trước khi bị buộc phải làm vậy.
  • Các thiết chế cần người bảo vệ. Tòa án, báo chí và các nhóm dân sự phụ thuộc vào sự ủng hộ của chúng ta.
  • Sự thật rất quan trọng. Một xã hội đánh mất các sự thật cũng đánh mất khả năng chống lại.
  • Lòng can đảm lan truyền. Sự từ chối của một người có thể truyền cảm hứng cho nhiều người khác.
  • Sự gắn kết hằng ngày có ích. Lòng tin và cộng đồng là tấm chắn trước nỗi sợ.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể thử các bài học này ở quy mô nhỏ. Hãy kiểm tra sự thật trước khi chuyển tiếp thông tin, mỗi tuần đọc một thứ gì đó dài hơn một bài đăng, và trò chuyện với những người có cách nhìn khác bạn. Hãy tham gia một nhóm ở trường hay ở nơi bạn sống có hoạt động giúp đỡ người khác. Nếu thấy điều gì đó bất công, hãy nghĩ xem làm sao để nói lên điều đó một cách lịch sự và rõ ràng. Và đừng quên chăm sóc bản thân cùng những người thân cận, vì một đời sống bình tĩnh và gắn kết là nền tảng tốt để tham gia vào đời sống chung, bất kể quan điểm của bạn là gì.

Phê bình và góc nhìn khác

Giới phê bình cho rằng cuốn sách đưa ra những phép so sánh giữa các chế độ độc tài thế kỷ XX và các sự kiện hiện nay đôi khi quá lỏng lẻo hoặc mang tính báo động; một nhà phê bình gọi nó là quá cường điệu, và một người khác nói nó có vẻ được viết vội. Những người khác lại nói rằng các bài học đủ rộng để người thuộc mọi khuynh hướng chính trị đều có thể dùng, và rằng dân chủ cùng chế độ độc đoán không đi theo cùng một con đường ở mỗi quốc gia. Có người thấy giọng điệu của sách mang tính chính trị và thiên vị, và việc sách ra mắt như một phản ứng trước một cuộc bầu cử cụ thể khiến nó trở thành mục tiêu của tranh luận. Những người ủng hộ đáp lại rằng các bài học về lòng can đảm, sự thật và các thiết chế có thể áp dụng rộng rãi, và mục đích là khuyến khích người dân chú ý đến những gì đang diễn ra.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho những độc giả muốn có một hướng dẫn ngắn gọn, thẳng thắn để suy nghĩ về nền dân chủ và những mối nguy đối với nó, cũng như dành cho giáo viên và học sinh. Có thể đọc xong trong một giờ, và nó cho người đọc nhiều điều để bàn luận. Những ai muốn có một bản tường thuật sâu và cân bằng về bất kỳ chế độ nào sẽ thấy nó chỉ là điểm khởi đầu, và độc giả nên tự cân nhắc các lập luận của sách.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Nguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị

Hannah Arendt

Hannah Arendt xem xét việc chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa đế quốc và sự rã đám của xã hội ở châu Âu đã chuẩn bị mảnh đất cho các chế độ toàn trị (totalitarian) của nước Đức Quốc xã và Liên Xô thời Stalin ra sao, và điều gì khiến những chế độ ấy vừa mới mẻ vừa kinh hoàng đến thế.

🏛️ Lịch sử

Sự trỗi dậy và suy tàn của Đế chế thứ ba

William L. Shirer

Nhà báo William Shirer kể lại việc Adolf Hitler lên nắm quyền ở nước Đức ra sao, dựng nên một chế độ độc tài, phát động Thế chiến thứ hai và thực hiện cuộc diệt chủng, cho đến khi chế độ ấy thất bại năm 1945.

🏛️ Lịch sử

Một chín tám tư

George Orwell

Trong một nước Anh tương lai do một Đảng toàn năng cai trị, một người đàn ông bí mật nổi loạn bằng cách viết nhật ký và yêu, rồi nhận ra một nhà nước toàn trị có thể nghiền nát tâm trí con người hoàn toàn đến mức nào.

📜 Kinh điển

Trại súc vật

George Orwell

Các con vật ở một nông trại nước Anh lật đổ ông chủ người tàn nhẫn để lập nên một xã hội công bằng, nhưng những chú lợn thông minh dẫn dắt chúng dần dần trở nên chuyên chế chẳng kém những con người mà chúng thay thế.

📜 Kinh điển

Eichmann ở Jerusalem

Hannah Arendt

Hannah Arendt tường thuật phiên tòa xét xử viên chức Đức Quốc xã Adolf Eichmann ở Jerusalem và lập luận rằng ông ta không phải một con quỷ mà là một công chức quan liêu không biết suy nghĩ, điều đã đưa bà đến ý niệm về sự tầm thường của cái ác (banality of evil).

🏛️ Lịch sử

Sapiens: Lược sử loài người

Yuval Noah Harari

Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.

🏛️ Lịch sử

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →