Nguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị
Tên gốc: The Origins of Totalitarianism
Hannah Arendt xem xét việc chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa đế quốc và sự rã đám của xã hội ở châu Âu đã chuẩn bị mảnh đất cho các chế độ toàn trị (totalitarian) của nước Đức Quốc xã và Liên Xô thời Stalin ra sao, và điều gì khiến những chế độ ấy vừa mới mẻ vừa kinh hoàng đến thế.
Giới thiệu
Nguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị xuất bản lần đầu năm 1951, của Hannah Arendt, một nhà tư tưởng chính trị gốc Do Thái sinh ra ở Đức, đã chạy khỏi nước Đức Quốc xã và sống ở Pháp rồi ở Hoa Kỳ. Cuốn sách dài và khó đọc, gồm ba phần: Chủ nghĩa bài Do Thái, Chủ nghĩa đế quốc và Chủ nghĩa toàn trị. Arendt không nói rằng những diễn biến trước đó là nguyên nhân trực tiếp của những diễn biến sau theo kiểu đơn giản. Thay vào đó, bà lần theo các “yếu tố” đã kết tinh lại thành một hình thức chính quyền mới, nhắm tới việc kiểm soát mọi mặt của đời sống con người. Tư tưởng của bà vẫn có ảnh hưởng trong các cuộc tranh luận về tự do và chuyên chế.
Tóm tắt đầy đủ
1. Chủ nghĩa bài Do Thái và nhà nước dân tộc
Ý chính: Ở phần đầu, Arendt nghiên cứu vị thế của người Do Thái ở châu Âu trong thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi. Bà cho thấy nhiều người Do Thái giàu có hoặc có thế lực trong quan hệ với các chính phủ, nhưng lại không có quyền lực chính trị của riêng mình, nên trở thành đích nhắm của sự oán giận khi trật tự cũ sụp đổ. Bà bàn đến những sự kiện như vụ Dreyfus ở Pháp, trong đó một sĩ quan quân đội người Do Thái bị buộc tội phản quốc oan, để cho thấy chủ nghĩa bài Do Thái hiện đại đã trở thành một công cụ chính trị như thế nào.
Trong cuộc sống: Khi một nhóm người bị đổ lỗi cho các vấn đề của xã hội, thường là vì họ dễ bị nhìn thấy, và không có sức tự vệ ở những điểm quan trọng.
2. Chủ nghĩa đế quốc và tư duy chủng tộc
Ý chính: Phần hai mô tả việc châu Âu bành trướng sang châu Phi và châu Á vào cuối thế kỷ mười chín đã mang lại những tư tưởng và thực hành mới, trong đó có niềm tin vào thứ bậc chủng tộc tự nhiên, và việc cai trị bởi những quan chức không phải trả lời trước ai. Arendt lập luận rằng trải nghiệm về quyền lực vô pháp vô thiên ở hải ngoại ấy đã quay trở lại châu Âu và góp phần chuẩn bị cho người ta chấp nhận kiểu đối xử tương tự với những con người khác ngay trên đất nhà. Bà cũng mô tả việc nhà nước dân tộc suy yếu đi.
Trong cuộc sống: Thói quen đối xử với một số người như thể họ không phải con người đầy đủ có thể lan từ nơi này sang nơi khác.
3. Người không quốc tịch và quyền có quyền
Ý chính: Sau Thế chiến thứ nhất, hàng triệu người trở thành người tị nạn hoặc mất quốc tịch. Arendt chỉ ra rằng nhân quyền, vốn được cho là thuộc về mọi người, hóa ra vô nghĩa với những ai không có nhà nước nào bảo vệ. Bà đưa ra ý tưởng rằng quyền đầu tiên là quyền được thuộc về một cộng đồng chính trị, mà bà gọi là quyền có quyền (the right to have rights).
Trong cuộc sống: Một người không có giấy tờ có thể thấy rằng không ai chịu trách nhiệm bảo vệ mình, dù người ta nói gì về các quyền phổ quát.
4. Quần chúng, nỗi cô đơn và hệ tư tưởng
Ý chính: Ở phần ba, Arendt bàn về việc các phong trào toàn trị thu hút người theo trong số những người cảm thấy bị tách rời và đã mất chỗ đứng trong xã hội. Bà lập luận rằng trong hoàn cảnh ấy, mỗi cá nhân cảm thấy mình thừa thãi và tìm kiếm điều gì đó cho họ cảm giác có ý nghĩa và thuộc về. Những hệ tư tưởng (ideology) tự nhận giải thích được toàn bộ lịch sử và tiên đoán được kết cục của nó có sức hút rất mạnh. Rồi phong trào đòi hỏi sự trung thành tuyệt đối.
Trong cuộc sống: Một người cô đơn có thể bị cuốn vào một nhóm hứa hẹn sự chắc chắn và tình bạn, dù tư tưởng của nhóm ấy có hại.
5. Khủng bố và các trại
Ý chính: Arendt nói rằng các chế độ toàn trị khác với những nền độc tài cũ vì chúng không chỉ nhắm tới việc kiểm soát hành vi, mà còn muốn tái tạo con người và hủy diệt khả năng tự suy nghĩ và hành động của mỗi cá nhân. Sự khủng bố không chỉ dùng chống lại những người đối lập mà chống lại tất cả mọi người, và các trại tập trung trở thành nơi thử nghiệm điều này. Bà cho thấy tuyên truyền, cảnh sát mật và những thay đổi liên tục khiến người ta luôn mất thăng bằng.
Trong cuộc sống: Khi luật lệ thay đổi liên tục và không ai biết điều gì được phép, người ta thôi cố chống lại.
6. Dối trá, lòng trung thành và sự tan vỡ của lẽ thường
Ý chính: Arendt tìm hiểu việc tuyên truyền toàn trị dựng nên một thế giới hư cấu và đòi người ta chấp nhận nó như thế nào, ngay cả khi bằng chứng rõ ràng ngược lại. Những người theo trung thành học cách bỏ qua trải nghiệm của chính mình, và ranh giới giữa sự thật và điều giả dối bị bào mòn. Bà gợi ý rằng mối nguy không chỉ nằm ở bản thân những lời dối trá, mà còn ở việc đánh mất một thực tại chung để mọi người có thể cùng nhau suy nghĩ.
Trong cuộc sống: Nếu không còn đồng ý với nhau về những sự việc cơ bản thì rất khó bàn bạc bất cứ điều gì.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Nguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị được xem là một trong những tác phẩm lớn của tư tưởng chính trị thế kỷ hai mươi. Nó góp phần xác định khái niệm chủ nghĩa toàn trị và phân biệt khái niệm ấy với nền độc tài hay chế độ chuyên chế thông thường. Những ý tưởng của bà về tình trạng không quốc tịch, quyền có quyền, nỗi cô đơn và vai trò của hệ tư tưởng được dùng trong các cuộc thảo luận về người tị nạn, nhân quyền, tuyên truyền và chủ nghĩa cực đoan. Cuốn sách được đọc rộng rãi trong thời Chiến tranh Lạnh, và lại được chú ý trở lại vào những thời kỳ khủng hoảng chính trị, khi người ta tự hỏi các quyền tự do có thể bị mất đi như thế nào. Nó cũng cho thấy một nhà tư tưởng đã cố gắng, với sự nghiêm túc về đạo đức, hiểu một thảm họa mà chính bà đã trải qua.
Những ý chính
- Chủ nghĩa toàn trị là điều mới. Nó nhắm tới sự kiểm soát toàn diện, chứ không chỉ sự phục tùng.
- Quyền cần được bảo vệ. Nếu không là thành viên của một cộng đồng chính trị, các quyền có thể trở nên rỗng tuếch.
- Nỗi cô đơn là nguy hiểm. Những người bị cô lập dễ bị các phong trào cực đoan lôi kéo.
- Hệ tư tưởng và khủng bố đi cùng nhau. Một bên đưa ra câu chuyện, bên kia ép buộc người ta tuân theo.
- Sự thật rất mong manh. Khi sự kiện không còn ý nghĩa, tự do đang gặp nguy.
Bài học có thể rút ra
Từ cuốn sách này, bạn có thể thấy vì sao những sự kiện được cùng thừa nhận và các thể chế cởi mở lại đáng quý. Hãy để ý khi một nhóm người bị đổ lỗi cho mọi vấn đề, và tự hỏi điều gì đứng đằng sau. Hãy ủng hộ những người tị nạn hoặc không quốc tịch, vì hoàn cảnh của họ cho thấy điều gì xảy ra khi không có sự bảo vệ. Hãy xây dựng những cộng đồng nơi người ta cảm thấy mình thuộc về và có thể tự suy nghĩ. Và hãy nhớ rằng tư duy rõ ràng và trò chuyện cũng là một hình thức kháng cự. Đây là một cuốn sách đòi hỏi nhiều, và đáng để bỏ thời gian đọc chậm rãi.
Phê bình và góc nhìn khác
Giới phê bình đã nêu nhiều phản đối. Một số nhà sử học cho rằng mối liên hệ mà Arendt vạch ra giữa chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa toàn trị là quá lỏng lẻo, và phần lịch sử bà trình bày không đồng đều, chú ý đến một số nước nhiều hơn các nước khác. Những người khác nói rằng bà viết về Liên Xô sơ lược hơn so với nước Đức Quốc xã, rằng bà dựa nhiều vào các nguồn tư liệu mang tính bài Do Thái, hoặc rằng bà phóng đại vai trò của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc kiểu khoa học trong việc cai trị thuộc địa. Văn phong của sách khó đọc, và một số luận điểm mang tính suy đoán hơn là dựa trên bằng chứng. Ý tưởng của bà về “sự tầm thường” của cái ác trong một cuốn sách sau này cũng gây ra tranh cãi. Dù vậy, tác phẩm vẫn được quý trọng vì chiều sâu hiểu biết của nó.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả nghiêm túc về chính trị, lịch sử và triết học, và cho sinh viên muốn hiểu bản chất của chế độ độc tài. Sách dài, dày đặc và đôi khi u tối. Nhiều độc giả bắt đầu bằng một số đoạn chọn lọc, nhất là phần ba. Ai thích một bộ lịch sử kể theo mạch truyện đơn giản thì nên bắt đầu bằng một cuốn lịch sử tổng quát về giai đoạn này.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Eichmann ở Jerusalem
Hannah Arendt
Hannah Arendt tường thuật phiên tòa xét xử viên chức Đức Quốc xã Adolf Eichmann ở Jerusalem và lập luận rằng ông ta không phải một con quỷ mà là một công chức quan liêu không biết suy nghĩ, điều đã đưa bà đến ý niệm về sự tầm thường của cái ác (banality of evil).
🏛️ Lịch sửBàn về chế độ chuyên chế
Timothy Snyder
Nhà sử học Timothy Snyder rút ra hai mươi bài học thực tế từ lịch sử của chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản và các chế độ độc tài khác trong thế kỷ XX, để giúp người dân bình thường bảo vệ tự do trong các xã hội dân chủ ngày nay.
🏛️ Lịch sửSự trỗi dậy và suy tàn của Đế chế thứ ba
William L. Shirer
Nhà báo William Shirer kể lại việc Adolf Hitler lên nắm quyền ở nước Đức ra sao, dựng nên một chế độ độc tài, phát động Thế chiến thứ hai và thực hiện cuộc diệt chủng, cho đến khi chế độ ấy thất bại năm 1945.
🏛️ Lịch sửMột chín tám tư
George Orwell
Trong một nước Anh tương lai do một Đảng toàn năng cai trị, một người đàn ông bí mật nổi loạn bằng cách viết nhật ký và yêu, rồi nhận ra một nhà nước toàn trị có thể nghiền nát tâm trí con người hoàn toàn đến mức nào.
📜 Kinh điểnĐông phương luận
Edward W. Said
Edward Said lập luận rằng các nhà văn, học giả và chính phủ phương Tây đã dựng nên hình ảnh về "Phương Đông", nhất là Trung Đông, như một vùng đất kỳ lạ, lạc hậu và cần được cai trị, và hình ảnh ấy phục vụ quyền lực của châu Âu.
🏛️ Lịch sửSapiens: Lược sử loài người
Yuval Noah Harari
Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.
🏛️ Lịch sửMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.