Đông phương luận
Tên gốc: Orientalism
Edward Said lập luận rằng các nhà văn, học giả và chính phủ phương Tây đã dựng nên hình ảnh về "Phương Đông", nhất là Trung Đông, như một vùng đất kỳ lạ, lạc hậu và cần được cai trị, và hình ảnh ấy phục vụ quyền lực của châu Âu.
Giới thiệu
Đông phương luận ra mắt năm 1978, của Edward W. Said, một giáo sư văn học người Mỹ gốc Palestine ở Đại học Columbia. Trong sách, Said xem xét việc truyền thống nghiên cứu phương Đông của phương Tây, gọi là Đông phương học (Orientalism), đã lớn lên cùng với các đế quốc châu Âu như thế nào. Ông cho rằng đó không phải là một ngành khoa học trung lập mà là một cách nói về, và kiểm soát, một phần khác của thế giới. Cuốn sách dựa vào những nhà văn như Flaubert, cũng như các học giả, du khách và quan chức. Nó trở thành một trong những tác phẩm nền tảng của lĩnh vực ngày nay gọi là nghiên cứu hậu thực dân (postcolonial studies).
Tóm tắt đầy đủ
1. Đông phương học là gì
Ý chính: Said dùng từ này với ba nghĩa chồng lên nhau: một ngành học thuật, một lối tư duy đặt “Phương Đông” đối lập với “Phương Tây”, và một cách để các thể chế phương Tây thống trị và lên tiếng thay cho phương Đông. Ông lập luận rằng Phương Đông không đơn giản là một nơi chốn mà là một ý niệm do phương Tây dựng nên, thường như một hình ảnh đối lập với điều người châu Âu nghĩ về chính mình: phương Tây lý trí và tiến bộ, phương Đông cảm tính, đứng yên ngoài thời gian và cần được dẫn dắt.
Trong cuộc sống: Một định kiến mô tả một nhóm người theo cách khớp với câu chuyện mà người nói muốn kể, chứ không phản ánh sự đa dạng thật sự của con người.
2. Tri thức và quyền lực
Ý chính: Said cho rằng việc tạo ra tri thức gắn chặt với quyền lực. Những người nghiên cứu một xã hội khác, và viết những cuốn sách mà người khác dựa vào, định hình cách xã hội ấy được nhìn nhận. Khi các cường quốc châu Âu cai trị nhiều vùng ở châu Á và Bắc Phi, các học giả và quan chức đã đưa ra những bản mô tả biện minh cho sự cai trị đó. Ông dựa vào tư tưởng của những nhà tư tưởng khác về việc ngôn ngữ và các thể chế nâng đỡ quyền lực như thế nào.
Trong cuộc sống: Ai viết sách giáo khoa thì có ảnh hưởng rất lớn đến những gì người ta tin.
3. Một truyền thống lâu đời
Ý chính: Said lần theo cách người châu Âu mô tả Phương Đông, từ các tác phẩm Hy Lạp cổ đại đến thời Trung cổ, rồi đến thời hiện đại, khi cuộc viễn chinh của Napoleon sang Ai Cập năm 1798 mang theo một đoàn học giả đến nghiên cứu xứ sở này. Ông cho rằng từ đó, một kho tri thức lớn dần lên, coi phương Đông như một đối tượng để lập danh mục và kiểm soát, và truyền thống ấy đã định hình các nhà văn về sau.
Trong cuộc sống: Một bộ sưu tập dữ kiện có thể trông trung lập, trong khi việc chọn thu thập gì và sắp xếp ra sao lại thể hiện một quan điểm.
4. Nhà văn, du khách và trí tưởng tượng
Ý chính: Cuốn sách phân tích tác phẩm của các tiểu thuyết gia, nhà thơ và du khách thế kỷ mười chín, những người mô tả phương Đông như một nơi đầy bí ẩn, nhục cảm và hiểm nguy. Said lập luận rằng những hình ảnh này được lặp lại nhiều đến mức trở nên giống như sự thật, và ngay cả những nhà văn có thiện cảm cũng góp phần vào khuôn mẫu ấy. Ông cũng cho thấy các chính trị gia dùng chính những giả định đó trong diễn văn và chính sách của mình.
Trong cuộc sống: Một bộ phim cứ mãi cho thấy cùng một kiểu nhân vật sẽ định hình điều khán giả mong đợi ở những con người thật.
5. Đông phương học trong thế giới hiện đại
Ý chính: Trong chương cuối, bắt đầu từ khoảng năm 1870, Said theo dõi Đông phương học qua thời kỳ bành trướng thuộc địa và vào thế kỷ hai mươi, khi cường quốc phương Tây hàng đầu ở Trung Đông chuyển từ Anh và Pháp sang Hoa Kỳ. Ông dựa trên ý tưởng của Michel Foucault về diễn ngôn (discourse) và của Antonio Gramsci về bá quyền văn hóa (cultural hegemony), những ý tưởng mà ông giới thiệu ngay từ đầu sách. Ông lập luận rằng cùng những thái độ cơ bản ấy, mà ông gọi là Đông phương học tiềm ẩn (latent Orientalism), vẫn tiếp diễn trong công trình của giới học thuật, trong truyền thông và trong chính sách đối ngoại, nay nhằm vào các dân tộc Ả Rập và người Hồi giáo, những người thường bị miêu tả như mối đe dọa hoặc thiếu lý trí. Ông nói điều này đã ảnh hưởng đến cách nhìn người Palestine nói riêng.
Trong cuộc sống: Những giả định cũ có thể xuất hiện lại dưới hình thức mới, chẳng hạn những dòng tít thu cả một vùng đất rộng lớn về một vấn đề duy nhất.
6. Lời kêu gọi một kiểu hiểu biết khác
Ý chính: Said không cho rằng mọi học giả phương Tây nghiên cứu phương Đông đều sai, hay rằng chỉ riêng Đông phương học quyết định những gì có thể nói về Phương Đông; ông còn khen một số công trình Đông phương học là học thuật chân chính. Thay vào đó, ông hy vọng cuốn sách sẽ khuyến khích một cách mới để đối xử với các nền văn hóa khác, một cách coi con người là con người trọn vẹn, và từ bỏ điều mà ông gọi, mượn lời của Raymond Williams, là lối tiếp cận áp đặt và thống trị (dominative mode).
Trong cuộc sống: Tìm hiểu câu chuyện của một con người, bằng chính lời của họ, thì tốt hơn là dựa vào một cái nhãn.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Đông phương luận là một trong những cuốn sách học thuật có ảnh hưởng nhất cuối thế kỷ hai mươi. Nó góp phần khai sinh nghiên cứu hậu thực dân, một lĩnh vực xem xét di sản văn hóa của chế độ đế quốc, và khuyến khích các học giả ở nhiều ngành tự hỏi lĩnh vực của chính mình đã bị quyền lực và định kiến nhào nặn ra sao. Từ “Đông phương học” đã đi vào các cuộc thảo luận công khai, và được dùng để chỉ ra những khuôn mẫu trong nghệ thuật, báo chí và chính trị. Cuốn sách cũng gây ra tranh luận gay gắt, và chính cuộc tranh luận ấy lại góp phần định hình việc nghiên cứu Trung Đông và vấn đề cách thể hiện hình ảnh người khác. Dù đồng ý hay không với mọi luận điểm của nó, cuốn sách đã thay đổi cách nhiều người nghĩ về việc tri thức được tạo ra thế nào và hình ảnh về các nền văn hóa khác được dựng nên ra sao.
Những ý chính
- Cách mô tả có sức nặng. Cách một nền văn hóa được miêu tả định hình cách người ta đối xử với nó.
- Tri thức và quyền lực gắn với nhau. Nghiên cứu và cai trị thường đi cùng nhau.
- Định kiến có thể mang vẻ ngoài học thuật. Ngay cả những trang viết uyên bác cũng có thể lặp lại những ý tưởng thiên lệch.
- Phương Đông là do phương Tây tưởng tượng ra. Phương Đông được định nghĩa như điều đối lập với châu Âu.
- Sự tôn trọng bắt đầu từ việc lắng nghe. Hiểu nhau hơn đến từ việc nghe tiếng nói của chính con người.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng những hiểu biết trong cuốn sách này khi đọc tin tức, xem phim hay học lịch sử. Hãy hỏi ai đang nói, ai đang được miêu tả, và những người được miêu tả có tiếng nói hay không. Hãy để ý các định kiến về bất kỳ nhóm người nào, và nghĩ xem chúng phục vụ lợi ích của ai. Khi tìm hiểu về một nền văn hóa khác, hãy cố đọc các tác phẩm của những nhà văn thuộc chính nền văn hóa đó. Và hãy sẵn lòng xem xét những giả định của chính mình: ai cũng hấp thụ những hình ảnh từ môi trường xung quanh, và suy ngẫm cẩn thận giúp ta nhìn con người công bằng hơn.
Phê bình và góc nhìn khác
Nhiều học giả đã phê phán cuốn sách. Một số nhà sử học nói rằng Said coi “phương Tây” là đồng nhất hơn thực tế, và bỏ sót nền học thuật Đức cùng những nền học thuật khác không phục vụ đế quốc, cũng như nhiều nhà Đông phương học đã ngưỡng mộ những nền văn hóa mà họ nghiên cứu. Những người khác cho rằng ông coi việc áp khuôn mẫu lên người ngoài như một thói quen chủ yếu của phương Tây, trong khi người ở nhiều xã hội, kể cả ở phương Đông, cũng đã làm điều tương tự. Các nhà phê bình như Bernard Lewis đã bác bỏ các tuyên bố của ông và cách ông đọc các nguồn tư liệu. Một số người còn nói rằng văn phong của sách dày đặc và mang tính luận chiến. Said đã đáp lại các nhà phê bình trong những bài viết sau này, và cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho sinh viên và những độc giả quan tâm đến văn hóa, chính trị, văn học và di sản của chế độ đế quốc. Sách đòi hỏi nhiều và mang văn phong học thuật, nên nhiều độc giả bắt đầu bằng phần dẫn nhập, hoặc bằng một cuốn hướng dẫn đọc. Ai muốn có một bộ lịch sử Trung Đông đơn giản, dựa trên dữ kiện sẽ cần những cuốn sách khác, còn ai muốn suy nghĩ về việc hình ảnh định hình thực tại như thế nào sẽ thấy sách rất kích thích tư duy.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Sự va chạm của các nền văn minh
Samuel P. Huntington
Samuel Huntington lập luận rằng sau Chiến tranh Lạnh, nguồn xung đột chính trên thế giới sẽ là những khác biệt về văn hóa và tôn giáo giữa các nền văn minh lớn, chứ không còn là hệ tư tưởng chính trị hay kinh tế.
🏛️ Lịch sửBóng ma của vua Leopold
Adam Hochschild
Adam Hochschild kể rằng vua Leopold II của Bỉ đã chiếm Congo làm tài sản riêng, làm giàu cho mình bằng lao động cưỡng bức và khủng bố, và cuối cùng bị vạch trần bởi một chiến dịch toàn cầu của những người bình thường.
🏛️ Lịch sửNhững kẻ bị khốn cùng trên trái đất
Frantz Fanon
Frantz Fanon, một bác sĩ tâm thần đã tham gia cuộc đấu tranh giành độc lập của Algeria, phân tích cách chủ nghĩa thực dân làm tổn hại cả xã hội lẫn tâm trí con người, và lập luận rằng giải phóng sẽ có bạo lực và phải dẫn đến một nhân loại thực sự mới.
⚖️ Chính trị & xã hộiGiữa lòng tăm tối
Joseph Conrad
Một thủy thủ tên Marlow kể cho các bạn mình nghe về chuyến ngược sông Congo để tìm Kurtz, một thương nhân ngà voi bí ẩn, cùng nỗi kinh hoàng và bóng tối đạo đức mà anh bắt gặp ở cuối hành trình.
📜 Kinh điểnNguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị
Hannah Arendt
Hannah Arendt xem xét việc chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa đế quốc và sự rã đám của xã hội ở châu Âu đã chuẩn bị mảnh đất cho các chế độ toàn trị (totalitarian) của nước Đức Quốc xã và Liên Xô thời Stalin ra sao, và điều gì khiến những chế độ ấy vừa mới mẻ vừa kinh hoàng đến thế.
🏛️ Lịch sửSapiens: Lược sử loài người
Yuval Noah Harari
Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.
🏛️ Lịch sửMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.