Cách trở thành người chống phân biệt chủng tộc
Tên gốc: How to Be an Antiracist
Nhà sử học Ibram X. Kendi lập luận rằng chỉ "không phân biệt chủng tộc" là chưa đủ, và con người phải chủ động chống lại bất bình đẳng chủng tộc trong chính sách và quan niệm, đồng thời đan lập luận ấy với câu chuyện về việc chính ông đã thay đổi quan điểm của mình như thế nào.
Giới thiệu
Cách trở thành người chống phân biệt chủng tộc ra mắt năm 2019, do Ibram X. Kendi, một nhà sử học và giáo sư từng giành Giải Sách Quốc gia (National Book Award) cho một cuốn lịch sử về các quan niệm phân biệt chủng tộc trước đó, viết. Trong cuốn sách này, ông kết hợp hồi ký với một khung tư duy về chủng tộc. Mỗi chương bàn về một khái niệm, chẳng hạn quyền lực, sinh học, sắc tộc hay văn hóa, và cho thấy nó liên quan đến phân biệt chủng tộc như thế nào, qua những tình huống trong chính cuộc đời ông. Ông kể rằng bản thân ông từng có một số niềm tin phân biệt chủng tộc, kể cả về những người da đen khác và về chính mình, và ông đã đi đến chỗ nhìn chúng khác đi ra sao.
Tóm tắt đầy đủ
1. Định nghĩa: kỳ thị chủng tộc và chống kỳ thị chủng tộc
Ý chính: Kendi bắt đầu bằng việc định nghĩa các thuật ngữ. Một chính sách phân biệt chủng tộc (racist policy) là bất kỳ biện pháp nào tạo ra hoặc duy trì sự bất công bằng giữa các chủng tộc, và một quan niệm phân biệt chủng tộc (racist idea) là bất kỳ quan niệm nào gợi ý rằng nhóm chủng tộc này thua kém hay hơn nhóm chủng tộc khác. Các chính sách và quan niệm chống phân biệt chủng tộc (antiracist) thì làm điều ngược lại. Ông nói không có lập trường trung lập: một người hoặc đang ủng hộ sự công bằng hoặc đang ủng hộ sự bất công bằng. Ông bác bỏ nhãn “không phân biệt chủng tộc” (not racist) như một cách né tránh trách nhiệm, và nói rằng “phân biệt chủng tộc” (racist) mô tả điều một người đang làm vào một thời điểm nhất định chứ không phải một bản sắc cố định.
Trong cuộc sống: Một người thấy ai đó bị đối xử bất công mà không nói gì thì trên thực tế là đang ủng hộ điều đó.
2. Những quan niệm đối đầu: tách biệt, đồng hóa, chống phân biệt chủng tộc
Ý chính: Tác giả mô tả ba kiểu tư duy về chủng tộc. Những người chủ trương tách biệt (segregationist) tin rằng một số nhóm thấp kém và nên bị giữ riêng ra. Những người chủ trương đồng hóa (assimilationist) tin rằng một nhóm có những khiếm khuyết về văn hóa hay hành vi cần được sửa, nên họ thúc giục nhóm đó thay đổi để được chấp nhận. Những người chống phân biệt chủng tộc tin rằng các nhóm là bình đẳng, và vấn đề nằm ở chính sách chứ không phải ở con người. Kendi nói rằng các quan niệm đồng hóa có thể trông thân thiện, nhưng vẫn mang tính phân biệt chủng tộc, vì chúng đổ lỗi cho nhóm đó.
Trong cuộc sống: Nói rằng một nhóm sẽ thành công nếu họ chịu cư xử khác đi là đặt vấn đề vào nhóm đó chứ không phải vào hoàn cảnh.
3. Quyền lực, sinh học và sắc tộc
Ý chính: Nhiều chương xem xét cách phân biệt chủng tộc liên kết với các hệ thống khác. Kendi bàn về quyền lực, nói rằng các chính sách phân biệt chủng tộc do những người có quyền tạo ra để phục vụ lợi ích của họ, và các quan niệm phân biệt chủng tộc theo sau để biện minh cho chúng. Ông bác bỏ quan niệm về các chủng tộc sinh học có năng lực khác nhau, và lưu ý rằng những ý tưởng về sắc tộc và cơ thể có thể tạo ra thứ bậc ngay trong nội bộ các nhóm. Ông cũng kể rằng thời niên thiếu, ông đã có một bài phát biểu đổ lỗi cho thanh niên da đen về những khó khăn của họ, trước khi ông bắt đầu nghi ngờ quan niệm đó.
Trong cuộc sống: Một tuyên bố rằng một nhóm vốn kém tài có thể là cái cớ để xã hội không cung cấp nguồn lực bình đẳng.
4. Văn hóa, hành vi và màu da
Ý chính: Kendi đề cập đến ý tưởng cho rằng một số nền văn hóa tốt hơn những nền văn hóa khác, và nói rằng khác biệt văn hóa có tồn tại nhưng không thể xếp hạng. Ông lập luận rằng không có những hành vi mang tính chủng tộc, và rằng nói về “hành vi của người da đen” tự nó đã là một quan niệm phân biệt chủng tộc. Ông cũng bàn về sự phân biệt theo sắc da (colorism), tức việc ưa chuộng làn da sáng hơn, mà ông gắn với trải nghiệm của chính mình thời đại học. Ông bàn về việc người da đen cũng có thể mang những quan niệm phân biệt chủng tộc về những người da đen khác, như ông từng như vậy, và gọi đó là sự phân biệt chủng tộc bị nội hóa, cái mà ông cho là “tội phạm da đen hại người da đen” (Black on Black crime) thực sự.
Trong cuộc sống: Đánh giá cả một nhóm qua những ví dụ tệ nhất có thể che đi việc hành vi tốt phổ biến đến mức nào.
5. Những điểm giao nhau: giai cấp, giới, xu hướng tính dục, không gian
Ý chính: Kendi nhấn mạnh rằng phân biệt chủng tộc chồng lấn với các hình thức thiên kiến khác, như thiên kiến dựa trên giai cấp, giới và xu hướng tính dục, và dùng thuật ngữ tính giao thoa (intersectionality). Ông mô tả việc một phụ nữ da đen, một người đàn ông da đen đồng tính hay một người da màu nghèo có thể đối mặt với nhiều tầng bất công, và rằng người chống phân biệt chủng tộc cũng phải chống lại những điều này. Ông còn xét đến không gian bị chủng tộc hóa, như các khu phố và trường học của người da đen, và việc nguồn kinh phí và nguồn lực không đồng đều xếp hạng chúng như thế nào.
Trong cuộc sống: Một người có thể gặp nhiều trở ngại khác nhau cùng lúc, khiến vấn đề lớn hơn so với từng trở ngại riêng lẻ.
6. Thất bại, thành công và sống sót
Ý chính: Ở những chương sau, Kendi kể về những trải nghiệm thất bại và thay đổi của mình, trong đó có cuộc chiến với bệnh ung thư, điều khiến ông suy nghĩ về sự sống sót và hy vọng. Ông nói rằng con đường trở thành người chống phân biệt chủng tộc là một quá trình học và bỏ những điều đã học. Những chương cuối kêu gọi mọi người hành động, bằng cách ủng hộ các chính sách công bằng, đối đầu với các quan niệm phân biệt chủng tộc và để ý cách phân biệt chủng tộc chồng lấn với những hình thức cố chấp khác. Ông kết thúc bằng một lời nhắn đầy hy vọng, ví phân biệt chủng tộc như một căn bệnh ung thư mà xã hội có thể vượt qua nếu được điều trị nghiêm túc.
Trong cuộc sống: Thừa nhận sai lầm và thay đổi là một phần của sự trưởng thành.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Cách trở thành người chống phân biệt chủng tộc đã trở thành sách bán chạy số một, nhất là trong cuộc thảo luận toàn quốc về chủng tộc năm 2020, và được đọc cũng như bàn luận rộng rãi. Các định nghĩa trong sách, vốn tập trung vào chính sách và kết quả hơn là vào cảm xúc và ý định, đã mang lại một vốn từ mới cho cuộc tranh luận. Cuốn sách gây ra những phản ứng mạnh, được khen vì sự thẳng thắn và vì ý tưởng về việc không ngừng tự xem xét bản thân, và bị chỉ trích về cách tiếp cận của nó. Dù người ta nghĩ gì về các lập luận của sách, nó đã trở thành một phần quan trọng của cuộc trò chuyện về chủng tộc ở Hoa Kỳ. Sau đó có một phiên bản dành cho thanh thiếu niên, do ông viết chung với Nic Stone.
Những ý chính
- Không có lập trường trung lập. Không hành động có thể là ủng hộ bất bình đẳng.
- Tập trung vào chính sách và kết quả. Hãy hỏi liệu một quy định có tạo ra kết quả bình đẳng hay không.
- Đừng đổ lỗi cho các nhóm. Sự khác biệt thường xuất phát từ hoàn cảnh.
- Phân biệt chủng tộc giao thoa với những thiên kiến khác. Nhiều hình thức bất công có thể cộng lại.
- Thay đổi là có thể. Con người có thể học hỏi và hành động khác đi.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng cuốn sách để đặt câu hỏi về các quy định và kết quả ở trường học hay nơi làm việc của mình: kết quả có bình đẳng không, và nếu không thì vì sao? Hãy để ý khi bạn hay người khác giải thích sự khác biệt bằng cách đổ lỗi cho một nhóm, và cân nhắc những cách giải thích khác. Hãy sẵn sàng thừa nhận những quan niệm sai lầm, như tác giả đã làm. Hãy lắng nghe những người trải qua sự bất công. Và hãy nghĩ về những bước thiết thực bạn có thể làm, chẳng hạn ủng hộ các chính sách công bằng và lên tiếng. Vì cuốn sách gây tranh cãi, hãy đọc những quan điểm khác và thảo luận với người khác một cách tôn trọng.
Phê bình và góc nhìn khác
Giới phê bình, kể cả một số người thiện cảm với mục tiêu của ông, nêu ra những phản đối. Một số cho rằng định nghĩa về phân biệt chủng tộc quá rộng, vì nó khiến bất kỳ chính sách nào có kết quả không đồng đều đều bị coi là phân biệt chủng tộc bất kể ý định hay nguyên nhân, và bỏ qua những cách giải thích khác cho sự chênh lệch. Những người khác lập luận rằng sự phân đôi giữa kỳ thị chủng tộc và chống kỳ thị chủng tộc quá cứng nhắc, và để lại ít chỗ cho sắc thái hay cho những bất đồng về giải pháp. Một số học giả chỉ ra việc thiếu chi tiết về chính sách. Những người khác, kể cả một số người đồng tình với mục tiêu của ông, thấy rằng văn phong pha hồi ký và lập luận chưa đều tay. Những người ủng hộ nói rằng cuốn sách đưa ra một khung tư duy rõ ràng và thiết thực.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả muốn suy nghĩ về chủng tộc, công lý và trách nhiệm cá nhân, và sẵn sàng đón nhận thử thách. Sách dễ tiếp cận và có giọng văn cá nhân. Ai muốn đánh giá các luận điểm của sách cũng nên đọc những bài phê bình và các quan điểm khác.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Jim Crow mới
Michelle Alexander
Luật sư dân quyền Michelle Alexander lập luận rằng hệ thống tư pháp hình sự Mỹ, nhất là Cuộc chiến chống ma túy (War on Drugs), đã vận hành như một hệ thống kiểm soát chủng tộc, gán cho nhiều người đàn ông da đen cái nhãn tội phạm và tước quyền của họ, giống như các đạo luật Jim Crow từng làm.
⚖️ Chính trị & xã hộiĐẳng cấp: Nguồn gốc của những bất mãn
Isabel Wilkerson
Isabel Wilkerson lập luận rằng nước Mỹ từ lâu đã được tổ chức theo một hệ thống đẳng cấp ngầm, trong đó vị trí của mỗi người được định sẵn từ lúc sinh ra bởi chủng tộc, và bà so sánh nó với các hệ thống đẳng cấp của Ấn Độ và của nước Đức Quốc xã.
🏛️ Lịch sửHơi ấm của những mặt trời khác
Isabel Wilkerson
Isabel Wilkerson kể câu chuyện về cuộc Đại di cư (Great Migration), khi khoảng sáu triệu người Mỹ da đen rời miền Nam để đến các thành phố ở miền Bắc và miền Tây, qua cuộc đời của ba người đã thực hiện hành trình ấy.
🏛️ Lịch sửLinh hồn của người da đen
W. E. B. Du Bois
Qua mười bốn bài tiểu luận giàu sức truyền cảm, W. E. B. Du Bois khảo sát đời sống, cuộc đấu tranh và niềm hy vọng của người Mỹ da đen vào đầu thế kỷ XX, và lập luận rằng vấn đề lớn nhất của thời đại là ranh giới màu da.
⚖️ Chính trị & xã hộiPhụ nữ vô hình
Caroline Criado Perez
Caroline Criado Perez cho thấy rằng vì phần lớn dữ liệu, thiết kế và quyết định đều coi đàn ông là con người mặc định, thế giới thường được xây dựng theo cách phớt lờ hoặc thậm chí gây hại cho phụ nữ, và bà kêu gọi lấp đầy "khoảng trống dữ liệu giới" (gender data gap) này.
⚖️ Chính trị & xã hộiQuân Vương
Niccolo Machiavelli
Một nhà ngoại giao thời Phục hưng khuyên các nhà cai trị hãy đánh giá hành động của mình bằng kết quả chứ không phải bằng đạo đức, và cho rằng một nhà lãnh đạo thành công đôi khi phải mưu mẹo và tàn nhẫn để giành và giữ quyền lực.
⚖️ Chính trị & xã hộiMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.