Cơ thể người: Cẩm nang dành cho người sử dụng

Tên gốc: The Body: A Guide for Occupants

Từ 13 tuổiđọc 10 phútsinh học con ngườikhoa học đại chúnghài hước
Lưu ý nội dung có nói đến bệnh tật; phẫu thuật và cái chết; theo cách cung cấp thông tin
Tìm mua sách ↓

Bill Bryson dẫn người đọc đi một vòng quanh cơ thể con người, từ làn da đến bộ não, kèm theo lịch sử của những người đã nghiên cứu nó, với giọng văn hài hước và đầy thán phục, để cho thấy cơ thể ta kỳ diệu, phức tạp và mong manh đến nhường nào.

Giới thiệu

Cơ thể người: Cẩm nang dành cho người sử dụng ra mắt năm 2019, do Bill Bryson viết. Ông là nhà văn người Anh gốc Mỹ, nổi tiếng với các sách du ký và với A Short History of Nearly Everything, cuốn mà tác phẩm này được xem là phần nối tiếp. Ông nói rằng ta sống cả đời trong một cơ thể mà hầu hết chúng ta hầu như không biết nó vận hành ra sao, và ông muốn hiểu cái cỗ máy phi thường chính là mình. Sách có hai mươi ba chương, mỗi chương nói về một bộ phận hay một hệ cơ quan như da, não, tim, phổi, ruột và cơ chế của giấc ngủ, thêm hai chương về bệnh tật và ung thư, rồi các chương cuối về y học, về tuổi già và cái chết. Ở mỗi chương, ông giải thích hệ cơ quan ấy hoạt động thế nào và nhấn mạnh lịch sử các khám phá khoa học đã dẫn đến hiểu biết hiện nay. Sách đầy những sự thật bất ngờ, những câu chuyện về lịch sử y học và lối hóm hỉnh quen thuộc của ông.

Tóm tắt đầy đủ

1. Cách tạo ra một con người

Ý chính: Bryson mở đầu bằng câu hỏi: cơ thể người đáng giá bao nhiêu nếu tính theo nguyên liệu thô? Ông kể rằng một phân tích gần đây của các nhà hóa học đếm được năm mươi chín nguyên tố cần để tạo nên một con người, trong đó chỉ sáu nguyên tố chiếm gần hết khối lượng cơ thể, và giá của đống nguyên liệu ấy cao hơn nhiều so với vài đô la mà người ta từng nói. Điều kỳ diệu thật sự là những nguyên tố bình thường này, sắp xếp thành một số lượng nguyên tử và tế bào khó tưởng tượng, vận hành cả một cơ thể mà ta không cần cố gắng gì. Ông mô tả DNA như cuốn sách hướng dẫn của cơ thể, chỉ ra rằng mọi người có chung gần như toàn bộ cuốn sách ấy, và thừa nhận rằng phần lớn bộ gen (genome) vẫn chưa được hiểu. Tiến hóa để lại cho ta nhiều điểm yếu, từ các vấn đề về răng đến chuyện sinh nở khó khăn, nhưng ông cho rằng phép màu thật sự là ta không bị chúng nhấn chìm.

Trong cuộc sống: Các nguyên tử trong cơ thể bạn hôm nay từng là một phần của các vì sao, và trước đó là của những thứ khác.

2. Bên ngoài cơ thể: da, tóc và vi sinh vật

Ý chính: Tác giả nói về da, cơ quan lớn nhất của cơ thể. Da có hai lớp, bảo vệ ta, cho ta xúc giác và liên tục tự thay mới bằng cách bong đi các tế bào chết. Melanin (sắc tố da) tạo nên màu da và che chắn da khỏi tia cực tím của mặt trời. Bryson cho rằng làn da sáng màu có thể liên quan đến việc con người di cư và sự ra đời của nông nghiệp, vốn làm giảm các nguồn vitamin D. Ông giải thích rằng việc mất phần lớn lông trên người và có khả năng đổ mồ hôi hiệu quả đã giúp bộ não to lớn và nhạy cảm với nhiệt của ta có thể phát triển. Chương tiếp theo chuyển sang vi sinh vật, mà ông nhấn mạnh là chúng thống trị hành tinh này. Cơ thể ta nuôi hàng nghìn tỷ vi khuẩn thuộc hàng chục nghìn loài, giúp ta tiêu hóa thức ăn và tạo ra vitamin. Phần lớn chúng sống bên trong cơ thể, nên rất khó nghiên cứu. Ông cũng kể việc lạm dụng thuốc kháng sinh đã sinh ra các vi khuẩn kháng thuốc, một mối nguy ngày càng lớn.

Trong cuộc sống: Lớp ngoài mỏng của da bạn gồm các tế bào đã chết, và cơ thể bạn thay lớp ấy liên tục.

3. Bộ não, cái đầu và các giác quan

Ý chính: Bryson thán phục bộ não, nặng khoảng ba pound (khoảng 1,4 kg), làm việc trong yên lặng và bóng tối bằng các tín hiệu điện, vậy mà vẫn cho ta một bức tranh sống động về thế giới. Dù chỉ chiếm khoảng hai phần trăm trọng lượng cơ thể, não dùng khoảng một phần năm năng lượng của cơ thể. Não có hàng tỷ nơ-ron, và các lần đếm gần đây cho ra con số thấp hơn ước tính cũ là một trăm tỷ. Trí nhớ không phải là một bản ghi mà là sự dựng lại, và đó là lý do nó có thể tạo ra ký ức sai. Trường hợp bệnh nhân Henry Molaison đã giúp các nhà khoa học hiểu vai trò của hồi hải mã (hippocampus). Sau hàng thế kỷ nghiên cứu, ý thức vẫn là một bí ẩn. Chương về cái đầu kể rằng thuật xem hộp sọ để đoán tính cách (phrenology) và việc đo đầu đã cho ra những điều vô nghĩa, rằng Cesare Lombroso đã sai khi khẳng định tội phạm có vẻ ngoài dễ nhận ra, và rằng công trình của Charles Darwin về biểu cảm khuôn mặt cho thấy loài người có chung một bản chất. Sau đó tác giả mô tả thị giác, thính giác và khứu giác, giác quan thường bị đánh giá thấp. Như ở nhiều chỗ khác trong sách, ông kể câu chuyện một phần qua lịch sử của những người đã nghiên cứu nó.

Trong cuộc sống: Não bạn rất giỏi tìm ra quy luật, và cũng vì thế mà nó có thể tự lấp những chỗ trống rồi suy ra sai.

4. Tim, máu, phổi và ruột

Ý chính: Sách mô tả các cơ quan giữ cho ta sống. Nuốt cần nhiều cơ cùng phối hợp, và vì thức ăn và không khí dùng chung một đường đi, nên có thể nói cơ thể ta được cấu tạo theo cách dễ bị nghẹn. Ông minh họa điều này bằng những câu chuyện như việc kỹ sư Brunel nuốt phải một đồng xu. Trái tim, dù nổi tiếng là nơi của cảm xúc nhưng thật ra không liên quan gì đến cảm xúc, đập khoảng một trăm nghìn lần mỗi ngày và bơm máu qua một mạng lưới mạch máu khổng lồ. Bryson kể William Harvey đã mô tả vòng tuần hoàn thế nào, Karl Landsteiner đã tìm ra các nhóm máu ra sao, và thế kỷ hai mươi đã mang đến máy tạo nhịp tim, phẫu thuật bắc cầu và ghép tạng. Chương về hóa học cơ thể kể về việc phát hiện ra insulin, một câu chuyện về chiến thắng nhưng cũng về những tranh cãi cay đắng chuyện ai xứng đáng được ghi công, cùng vai trò của hormone, gan và thận. Phổi hít không khí khoảng hai mươi nghìn lần mỗi ngày. Ông ghi nhận bệnh hen đã trở nên phổ biến hơn và việc thừa nhận mối liên hệ giữa hút thuốc và ung thư phổi đã diễn ra chậm. Các chương về thức ăn và ruột giải thích về calo, vitamin, vấn đề của đường và quan niệm sai rằng ai cũng cần tám cốc nước mỗi ngày, và cho thấy dạ dày đóng vai trò trong tiêu hóa ít hơn người ta nghĩ. Cơ thể ta tiến hóa cho một đời sống săn bắt hái lượm, khi việc tìm thức ăn đòi hỏi nhiều năng lượng, nên ta bị cuốn hút vào những món giàu calo và tích trữ phần thừa dưới dạng mỡ, điều này lại gây bất lợi cho ta khi thức ăn lúc nào cũng sẵn có.

Trong cuộc sống: Tim bạn sẽ đập hàng tỷ lần trong một đời mà bạn không cần nghĩ đến nó.

5. Xương, vận động, hệ phòng vệ và giấc ngủ

Ý chính: Trong phòng giải phẫu của một trường y, Bryson cùng một bác sĩ hướng dẫn quan sát bộ xương và biết được rằng xương vừa chắc vừa nhẹ, và rằng thi thể của những người hiến tặng được đối xử với sự tôn trọng. Ông chỉ ra rằng sụn ở khớp không có mạch máu nuôi và phải dựa vào sự vận động, một lý do khiến tập thể dục quan trọng đối với cơ thể. Đi thẳng đứng là điều làm nên con người, và cùng với việc đổ mồ hôi, nó giúp ta chạy đường dài giỏi. Hoạt động đều đặn làm giảm nguy cơ nhiều bệnh, dù mục tiêu mười nghìn bước chân phổ biến không có cơ sở khoa học vững chắc, và ngồi lâu có thể xóa đi một phần lợi ích của việc tập luyện. Ông cũng giải thích cân bằng nội môi (homeostasis), tức nỗ lực của cơ thể nhằm giữ nhiệt độ và thành phần hóa học ổn định, và bác bỏ quan niệm cho rằng phần lớn nhiệt của cơ thể mất đi qua đầu. Theo ông, hệ miễn dịch gồm da, ráy tai và nước mắt làm tuyến phòng vệ đầu tiên, rồi đến các bạch cầu như tế bào B và tế bào T, và đôi khi nó tấn công chính cơ thể trong các bệnh tự miễn. Tác giả bàn về giấc ngủ, thứ chiếm khoảng một phần ba cuộc đời ta và vẫn chưa được hiểu đầy đủ, nhưng rất quan trọng với sức khỏe. Ông lập luận rằng thiếu ngủ nghiêm trọng có thể nguy hiểm và gây tốn kém cho xã hội. Các chương ngắn hơn nói về hệ sinh sản, câu chuyện về Nettie Stevens và việc phát hiện ra nhiễm sắc thể giới tính, về thụ thai và sinh nở, và về cơn đau, một trải nghiệm riêng tư mà đến nay vẫn chưa được giải thích đầy đủ.

Trong cuộc sống: Một đêm ngủ ngon giúp não bạn sắp xếp và lưu lại những ký ức trong ngày.

6. Khi có điều trục trặc, y học, tuổi già và điểm kết thúc

Ý chính: Các chương cuối chuyển sang bệnh tật và y học. Bryson cho thấy các bệnh truyền nhiễm diễn biến khó đoán, rằng nông nghiệp đã mang các bệnh mới từ động vật sang người, và rằng bệnh lao vẫn là một kẻ giết người lớn. Ông cảnh báo rằng phần lớn ca tử vong ngày nay đến từ các bệnh liên quan đến lối sống. Ông mô tả ung thư là những tế bào của chính cơ thể phát triển ngoài tầm kiểm soát, không phải một bệnh mà là nhiều bệnh, và nhắc lại những cách chữa trị tàn khốc của quá khứ. Trong chương về y học, ông kể câu chuyện của Albert Schatz, người đã tìm ra loại kháng sinh streptomycin nhưng bị người hướng dẫn của mình giành mất công lao. Ông ghi nhận rằng y học đã cải thiện cuộc sống rất nhiều, nhưng vệ sinh môi trường và chế độ ăn giải thích phần lớn mức tăng tuổi thọ, và ông cảnh báo rằng điều trị quá mức (overtreatment), tức chăm sóc vượt quá những gì có ích cho bệnh nhân, là chuyện thường gặp ở các nước phát triển, nhất là ở Hoa Kỳ. Ông cũng nhận xét rằng thuốc men vẫn thường được thiết kế hoặc kê đơn mà không tính đến sự khác biệt giữa nam và nữ. Chương cuối bàn về già đi và chết, về những cơ thể rồi sẽ hao mòn, và về bằng chứng yếu ỏi cho chất chống oxy hóa cùng các lời hứa sống lâu khác. Ông khép lại bằng một lời thán phục rằng ta tồn tại được đã là điều lạ lùng, và cơ thể ta lại vận hành tốt đến thế.

Trong cuộc sống: Những thói quen cơ bản như đi bộ và ngủ đủ giấc quan trọng hơn mọi phương thuốc thần kỳ.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

The Body từng đứng đầu danh sách sách bán chạy của Sunday Times, có mặt trong danh sách sách bán chạy của New York Times, và lọt vào danh sách chung kết giải sách khoa học của Hội Hoàng gia Anh (Royal Society) năm 2020. Sách được khen vì đã làm cho sinh học con người trở nên thú vị và dễ tiếp cận với độc giả bình thường, theo cách của cuốn sách khoa học đại chúng trước đó của ông. Tờ The Guardian khen các câu chuyện và những lời khuyên về cuộc sống, còn tờ The Independent khen lượng sự kiện phong phú. Sách nhắc người đọc biết thán phục những điều thường không ai để ý, và là phần giới thiệu nhẹ nhàng về giải phẫu, sinh lý học và lịch sử y học. Qua lịch sử các khám phá, sách cũng cho thấy hiểu biết của ta về cơ thể được xây dựng dần theo thời gian. Đây là kiểu sách người ta hay lật đọc từng đoạn và đem các sự thật trong đó đi kể cho nhau, và là điểm khởi đầu tốt cho các bạn tuổi teen, vì Bryson pha sự hài hước với niềm thán phục.

Những ý chính

  • Cơ thể thật đáng kinh ngạc. Các bộ phận phối hợp với nhau mà ta không hề hay biết.
  • Chúng ta là những hệ sinh thái. Vi sinh vật sống trên và trong cơ thể ta.
  • Bộ não là một bí ẩn. Nó phức tạp và vẫn chưa được hiểu đầy đủ.
  • Y học đã tiến bộ. Nhiều bệnh nay có thể phòng hoặc chữa được.
  • Thói quen đơn giản có ý nghĩa. Vận động, ngủ nghỉ, giữ vệ sinh và ăn uống hợp lý bảo vệ sức khỏe.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể dùng cuốn sách để nhìn cơ thể mình bằng sự thán phục và trân trọng, và để chăm sóc nó. Hãy dành thời gian cho giấc ngủ, vận động mỗi ngày và ăn uống cân bằng. Hãy rửa tay và tiêm vắc-xin, vì đó là những công cụ tốt nhất của y tế cộng đồng. Hãy dè dặt với các phương thuốc thần kỳ và chế độ ăn kiêng chạy theo mốt. Hãy để ý cách các giác quan có thể bị đánh lừa, và khiêm tốn về những gì bạn nghĩ là mình biết. Và hãy hỏi bác sĩ khi có vấn đề sức khỏe, vì cuốn sách này dành cho người đọc quan tâm chung chứ không phải lời khuyên y tế.

Phê bình và góc nhìn khác

Các bài điểm sách nhìn chung rất tích cực, và ít người tìm ra lỗi nghiêm trọng. Như bất kỳ cuốn sách đại chúng nào gói cả cơ thể vào một tập, sách chỉ có thể nói qua từng chủ đề, và nó là tập hợp những sự kiện và câu chuyện hơn là một luận điểm xuyên suốt. Bryson là một nhà văn đại chúng chứ không phải nhà khoa học y học, nên các chuyên gia và những độc giả cần chiều sâu nên tìm đến các nguồn chuyên môn, và không nên dùng sách này làm lời khuyên y tế. Dù vậy, đa số đồng ý rằng sách vừa thú vị vừa bổ ích.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách dành cho độc giả mọi lứa tuổi tò mò và thích sự hài hước, gồm cả các bạn tuổi teen và người lớn. Sách dễ lật đọc từng đoạn. Ai cần thông tin y tế về một bệnh cụ thể nên hỏi các chuyên gia y tế.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Lược sử vạn vật

Bill Bryson

Bill Bryson muốn hiểu bằng cách nào chúng ta biết được những điều ta biết về vũ trụ, Trái Đất và sự sống, và ông kể câu chuyện ấy qua những con người kỳ lạ, tài giỏi và đôi khi kém may mắn đã tìm ra chúng.

🏛️ Lịch sử

Ruột: Cơ quan bị đánh giá thấp nhất của cơ thể

Giulia Enders

Một nữ sinh y khoa người Đức giải thích, bằng giọng vui vẻ và thân thiện, hệ tiêu hóa vận hành ra sao, nó "trò chuyện" với bộ não thế nào, và vì sao những sinh vật nhỏ bé sống trong cơ thể chúng ta quan trọng hơn ta từng nghĩ.

🍎 Sức khỏe

Gen: Một lịch sử gần gũi

Siddhartha Mukherjee

Bác sĩ kiêm nhà văn Siddhartha Mukherjee kể câu chuyện về gen, từ những cây đậu của Mendel đến chỉnh sửa gen, đan xen với lịch sử về những nỗi đau bệnh tâm thần trong chính gia đình ông, và đặt câu hỏi việc làm chủ sự di truyền có ý nghĩa gì.

🔬 Khoa học

Con cá trong bạn

Neil Shubin

Nhà cổ sinh vật học Neil Shubin cho thấy, qua việc tìm ra hóa thạch một loài cá có những dấu vết đầu tiên của chi, rằng cơ thể con người mang dấu vết của tổ tiên xa xưa, nên bàn tay, cái đầu và thậm chí cả cơn nấc cụt của chúng ta đều có thể được giải thích bằng tiến hóa.

🔬 Khoa học

Cách không chết

Michael Greger with Gene Stone

Bác sĩ Michael Greger điểm lại các nghiên cứu về những nguyên nhân chính gây tử vong sớm và lập luận rằng một chế độ ăn dựa trên thực vật nguyên dạng có thể phòng ngừa, thậm chí giúp đảo ngược, nhiều bệnh mạn tính.

🍎 Sức khỏe

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →