Những vấn đề của triết học

Tên gốc: The Problems of Philosophy

Từ 13 tuổiđọc 6 phúttriết họcnhận thức luậnnhập môn
Tìm mua sách ↓

Bertrand Russell đưa ra một lời giới thiệu ngắn gọn, rõ ràng về những câu hỏi lớn của triết học liên quan đến thực tại, tri thức và chân lý, và lập luận rằng giá trị của triết học nằm ở việc mở rộng tâm trí chúng ta, chứ không phải ở việc đưa ra những câu trả lời cuối cùng.

Giới thiệu

Những vấn đề của triết học được Bertrand Russell, một nhà triết học và nhà toán học người Anh, về sau đoạt giải Nobel Văn học, xuất bản năm 1912. Ông viết nó thành một cuốn sách ngắn cho công chúng nói chung, và nó vẫn luôn là cuốn sách triết học đầu tiên quen thuộc với nhiều người. Russell tập trung vào lý thuyết về tri thức: chúng ta có thể biết điều gì, và biết bằng cách nào? Ông bàn về quan điểm của các triết gia đi trước như Descartes, Berkeley, Hume và Kant, rồi đưa ra nhận định của riêng mình. Văn ông rõ ràng, dí dỏm và chính xác, và cuốn sách đủ ngắn để đọc xong trong vài buổi.

Tóm tắt đầy đủ

1. Vẻ ngoài và thực tại

Ý chính: Russell mở đầu bằng câu hỏi liệu trên đời có loại tri thức nào chắc chắn đến mức không người biết lẽ phải nào có thể nghi ngờ hay không. Ông xét chiếc bàn trước mặt: màu của nó thay đổi theo ánh sáng và góc nhìn, hình dáng của nó trông khác đi khi ta đứng ở những vị trí khác nhau. Những gì ta thấy chỉ là vẻ bề ngoài, và nó không đồng nhất với chiếc bàn thật, nếu có một chiếc bàn thật. Ông phân biệt giữa dữ kiện giác quan (sense-data), tức là những gì ta trực tiếp trải nghiệm như màu sắc hay độ cứng, và vật thể vật lý mà ta tin là nguyên nhân gây ra chúng.

Trong cuộc sống: Một đồng xu trông tròn khi nhìn từ trên xuống và trông bầu dục khi nhìn nghiêng, nhưng ta vẫn cho rằng nó hình tròn.

2. Sự tồn tại của vật chất

Ý chính: Làm sao ta biết rằng có những vật thể vật lý, chứ không chỉ có cảm giác của riêng ta? Russell nói rằng ta không thể chứng minh điều đó, nhưng đó là giả thuyết đơn giản và tự nhiên nhất, vì nó giải thích được vì sao các dữ kiện giác quan của ta liên kết với nhau theo trật tự, và vì sao những người khác nhau có những trải nghiệm giống nhau. Ông kết luận rằng dù không thể chắc chắn, vẫn có lý do chính đáng để tin vào sự tồn tại của vật chất. Các chương sau bàn đến những người theo chủ nghĩa duy tâm (idealists), cho rằng thực tại là thuộc về tinh thần, và ông lập luận phản bác họ.

Trong cuộc sống: Nếu một con mèo có vẻ xuất hiện ở những chỗ khác nhau trong phòng vào những lúc khác nhau, cách nghĩ đơn giản nhất là đó là một con mèo đang di chuyển, chứ không phải nhiều con mèo riêng rẽ.

3. Biết trực tiếp và biết qua mô tả

Ý chính: Russell phân biệt hai loại hiểu biết về sự vật. Hiểu biết trực tiếp (knowledge by acquaintance) là sự nhận biết ngay lập tức về một điều gì đó, như một màu sắc hay một cơn đau. Hiểu biết qua mô tả (knowledge by description) là biết về một điều gì đó thông qua lời mô tả, chẳng hạn như ứng cử viên sẽ nhận nhiều phiếu nhất trong một cuộc bầu cử, người mà ta có thể chưa gọi được tên. Phần lớn những gì ta biết về thế giới, gồm các vật thể vật lý, tâm trí của người khác và nhiều chuyện lịch sử, là hiểu biết qua mô tả, và dựa trên việc xây dựng từ những gì ta biết trực tiếp.

Trong cuộc sống: Bạn có thể chỉ biết một người nổi tiếng qua những câu chuyện và hình ảnh, chứ chưa từng gặp họ.

4. Quy nạp và vấn đề của tương lai

Ý chính: Một phần nổi tiếng của cuốn sách bàn về quy nạp (induction), lối suy luận khiến ta kỳ vọng rằng tương lai sẽ giống quá khứ, chẳng hạn mặt trời sẽ mọc vào ngày mai. Russell lưu ý rằng niềm tin này không thể chứng minh bằng logic, và việc biện minh cho nó bằng kinh nghiệm quá khứ sẽ là lập luận vòng quanh. Tuy vậy, toàn bộ khoa học và đời sống hằng ngày đều dựa vào nó. Ông lập luận rằng kinh nghiệm có thể khiến một dự đoán trở nên có khả năng xảy ra, nhưng không bao giờ chắc chắn, và rằng ta phải chấp nhận nguyên lý quy nạp dựa trên chính bằng chứng của nó, vì nếu không có nó, ta sẽ không có lý do gì để mong đợi điều gì về tương lai.

Trong cuộc sống: Một con gà được cho ăn mỗi ngày có thể mong ngày mai cũng được cho ăn, vậy mà một ngày nào đó nó sẽ không được.

5. Chân lý và tri thức

Ý chính: Ở các chương sau, Russell bàn về việc làm sao ta có thể có tri thức không phụ thuộc vào kinh nghiệm, như trong toán học, và về bản chất của những phổ quát (universals), như màu trắng hay công lý, những thứ mà nhiều sự vật có thể cùng chia sẻ. Ông cũng xem xét ta muốn nói gì khi nói về chân lý, và cho rằng một niềm tin là đúng nếu nó tương ứng với một sự thật. Ông tìm hiểu cách ta phân biệt tri thức với sai lầm và với ý kiến chỉ có khả năng đúng, đồng thời lưu ý rằng nhiều niềm tin của ta được giữ với những mức độ chắc chắn khác nhau.

Trong cuộc sống: Khi bạn nói rằng việc Trái Đất quay quanh Mặt Trời là đúng, bạn muốn nói rằng đó là một sự thật phù hợp với điều bạn nói.

6. Giá trị của triết học

Ý chính: Chương cuối là một trong những chương được trích dẫn nhiều nhất. Russell hỏi triết học có giá trị gì không, khi nó dường như đưa ra rất ít câu trả lời dứt khoát. Ông đáp rằng giá trị của nó nằm ở chính những câu hỏi: chúng mở rộng cảm nhận của ta về những điều có thể có, giải phóng ta khỏi thành kiến hẹp hòi và thói quen, và khích lệ ta nhìn thế giới cũng như bản thân trong một bối cảnh rộng hơn. Theo ông, một tâm trí được triết học rèn luyện sẽ cởi mở hơn, rộng lượng hơn và bình thản hơn.

Trong cuộc sống: Tìm hiểu về một đất nước xa xôi khiến những thói quen của chính bạn trông không còn là cách duy nhất nữa.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Những vấn đề của triết học đã được in suốt hơn một thế kỷ và đưa vô số độc giả đến với triết học. Sách được khen vì sự rõ ràng và súc tích, và vì cách trình bày những vấn đề khó mà không dùng thuật ngữ chuyên môn. Cách Russell bàn về hiểu biết trực tiếp và hiểu biết qua mô tả, cùng phần thảo luận về quy nạp, đã ảnh hưởng đến triết học về sau. Chương cuối thường được nhắc đến như một lời bênh vực việc học triết học như một môn học khai phóng. Cuốn sách vẫn được dùng trong lớp học làm điểm khởi đầu, và là một mẫu mực về cách viết về những ý tưởng phức tạp cho công chúng rộng rãi.

Những ý chính

  • Vẻ ngoài không giống thực tại. Điều ta cảm nhận có thể khác với cách sự vật thực sự là.
  • Phần lớn tri thức là gián tiếp. Ta biết hầu hết mọi thứ qua mô tả.
  • Quy nạp không thể chứng minh nhưng hợp lý. Khoa học dựa vào giả định rằng tự nhiên có quy luật.
  • Chân lý nghĩa là sự tương ứng. Một niềm tin đúng thì khớp với sự thật.
  • Triết học mở rộng tâm trí. Giá trị của nó nằm ở những câu hỏi và sự tự do mà chúng mang lại.

Bài học có thể rút ra

Russell khuyến khích ta tò mò về những điều mình cho là hiển nhiên, và sẵn lòng suy nghĩ về những câu hỏi không có đáp án dễ dàng. Khi bạn giữ một niềm tin nào, hãy hỏi nó dựa trên điều gì, là điều được biết trực tiếp hay được suy ra. Hãy cảnh giác với cả thói giáo điều lẫn sự hoài nghi hoàn toàn. Hãy để ý xem thói quen và thành kiến đang giới hạn tầm nhìn của bạn ra sao, và thử mở rộng nó bằng cách đọc rộng. Hãy dùng triết học như một cách rèn luyện trí óc, như vận động viên rèn luyện cơ thể. Cuốn sách cho thấy đó là một cuộc phiêu lưu đáng giá.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số triết gia cho rằng cuốn sách đã lỗi thời, vì nó phản ánh quan điểm của Russell năm 1912, mà về sau ông đã sửa lại, và một số nhận định của ông về dữ kiện giác quan và sự biết trực tiếp nay đã bị bác bỏ. Những người khác chỉ ra rằng sách chỉ bàn đến nhận thức luận và siêu hình học, còn bỏ qua đạo đức học và chính trị. Những người phê phán cách ông xử lý vấn đề quy nạp cho rằng nó chưa giải đáp trọn vẹn vấn đề. Có người thấy sách quá đơn giản, còn người khác lại thấy nó vẫn quá trừu tượng. Tuy nhiên, với tư cách là một lời giới thiệu ngắn gọn, nó có rất ít đối thủ.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho người mới học triết học, sinh viên và những độc giả thích lối viết rõ ràng. Sách ngắn, có thể đọc xong trong một buổi chiều. Ai muốn có một cái nhìn tổng quan về toàn bộ triết học, kể cả đạo đức học và chính trị, có thể thấy cuốn History of Western Philosophy của Russell là bước tiếp theo phù hợp.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Lịch sử triết học phương Tây

Bertrand Russell

Bertrand Russell kể lại câu chuyện của triết học phương Tây từ người Hy Lạp cổ đại đến thế kỷ hai mươi, gắn mỗi nhà tư tưởng với thế giới xã hội và chính trị của ông ta, và đưa ra những nhận xét thẳng thắn, dí dỏm về điểm mạnh và điểm yếu của họ.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Suy ngẫm về Triết học Tiên khởi

Rene Descartes

Descartes nghi ngờ mọi điều có thể nghi ngờ để tìm một nền móng vững chắc cho tri thức, và khám phá ra rằng mình tồn tại như một con người biết suy nghĩ, từ đó ông cố dựng lại bức tranh của mình về Thượng đế, tâm trí và thế giới.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Phê phán lý tính thuần túy

Immanuel Kant

Immanuel Kant lập luận rằng tri thức của ta được định hình bởi cấu trúc của chính tâm trí mình, nên ta chỉ có thể biết thế giới như nó hiện ra với ta, và rằng lý trí lạc lối khi cố trả lời những câu hỏi vượt ra ngoài kinh nghiệm có thể có.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Socrates tự bào chữa

Plato

Bản ghi lại của Plato về bài phát biểu Socrates đọc khi bị đưa ra xét xử ở Athens năm 399 TCN cho thấy một triết gia không chịu thôi đặt câu hỏi, dù điều đó phải trả giá bằng mạng sống.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Jenseits von Gut und Böse

Friedrich Nietzsche

Nietzsche thách thức những giả định của các triết gia và nhà đạo đức đi trước, lập luận rằng các giá trị của ta được định hình bởi những xung lực và góc nhìn ẩn giấu, và kêu gọi những "tinh thần tự do" dám đặt câu hỏi về chính điều thiện và điều ác.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Binh pháp Tôn Tử

Tôn Tử

Chiến thắng lớn nhất là chiến thắng giành được mà không cần đánh, nhờ lập kế hoạch cẩn thận, hiểu rõ cả mình lẫn đối phương, và biết dùng mưu mẹo, sự linh hoạt và thời điểm.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →