Tư duy lại

Tên gốc: Think Again

Từ 13 tuổiđọc 6 phúttâm lý họchọc tậpra quyết định
Tìm mua sách ↓

Nhà tâm lý học tổ chức Adam Grant lập luận rằng trong một thế giới thay đổi nhanh, khả năng suy nghĩ lại và bỏ đi những điều đã học cũng có giá trị như trí thông minh, và chỉ cách đặt câu hỏi cho quan điểm của chính mình và giúp người khác mở lòng với quan điểm của họ.

Giới thiệu

Think Again: The Power of Knowing What You Don’t Know được xuất bản năm 2021 bởi Adam Grant, giáo sư tại Wharton School thuộc Đại học Pennsylvania và là tác giả của nhiều cuốn sách về công việc và động lực. Grant nói rằng ta dành phần lớn công sức cho việc suy nghĩ và học, còn rất ít cho việc suy nghĩ lại và bỏ đi những điều đã học (unlearning). Ông dựa vào các nghiên cứu và câu chuyện từ kinh doanh, khoa học, giáo dục và chính trị để cho thấy vì sao ta bám lấy những quan điểm cũ, và làm sao ta có thể linh hoạt hơn. Ông cũng bàn về cách trò chuyện hiệu quả hơn với những người bất đồng.

Tóm tắt đầy đủ

1. Nhà thuyết giáo, công tố viên, chính trị gia và nhà khoa học

Ý chính: Grant mô tả ba chế độ tư duy cản trở việc suy nghĩ lại. Ở chế độ nhà thuyết giáo (preacher), ta bảo vệ niềm tin của mình như điều thiêng liêng. Ở chế độ công tố viên (prosecutor), ta tấn công quan điểm của người khác. Ở chế độ chính trị gia (politician), ta cố giành sự tán thưởng. Ông gợi ý rằng ta nên chuyển sang chế độ nhà khoa học (scientist), trong đó ta coi quan điểm của mình là giả thuyết, tiến hành thử nghiệm và đổi ý khi dữ liệu cho thấy như vậy. Làm nhà khoa học nghĩa là chủ động tìm những lý do vì sao mình có thể sai.

Trong cuộc sống: Thay vì bảo vệ ý tưởng đầu tiên của bạn cho một dự án, bạn thử nghiệm nó và xem nó có hiệu quả không.

2. Người chỉ đạo từ ghế bành và kẻ mạo danh

Ý chính: Tác giả nói rằng người ta thường rơi vào hai cái bẫy liên quan đến sự tự tin. Hiệu ứng “Dunning-Kruger”, trong đó những người hiểu biết ít lại quá tự tin, chính là kiểu người chỉ đạo từ ghế bành (armchair quarterback), tức người đứng ngoài bình luận như thể mình giỏi hơn cả người trong cuộc. Ở thái cực kia là hội chứng kẻ mạo danh (impostor syndrome), tức sự nghi ngờ năng lực của bản thân. Ông đề xuất “sự khiêm tốn tự tin” (confident humility): tin vào khả năng đạt được mục tiêu của mình, trong khi nghi ngờ những công cụ ta đang có lúc này và sẵn sàng đi tìm những công cụ tốt hơn. Ông gợi ý rằng sự nghi ngờ kiểu kẻ mạo danh thậm chí có thể có lợi, vì nó có thể thúc đẩy ta tiếp tục học.

Trong cuộc sống: Một người mới học nghĩ rằng mình biết hết có thể ngừng học, còn người nghi ngờ một chút thì tiếp tục tiến bộ.

3. Niềm vui khi sai

Ý chính: Grant lập luận rằng ta có thể học cách thấy vui khi phát hiện mình đã sai; ông minh họa bằng nhà tâm lý học Daniel Kahneman, người rất vui khi biết mình sai vì điều đó có nghĩa là giờ ông ít sai hơn trước. Ông gợi ý tách bản sắc của ta khỏi các ý kiến của ta, để việc thay đổi một niềm tin không khiến ta cảm thấy như mất đi chính mình. Ông cũng khuyến khích mọi người coi ý kiến của mình là giả thuyết và giữ chúng một cách nhẹ nhàng. Ông ca ngợi những người đổi ý khi bằng chứng thay đổi, xem đó là dấu hiệu của sức mạnh.

Trong cuộc sống: Phát hiện ra mình đã nhầm về một sự kiện là cơ hội để học được điều mới.

4. Mạng lưới phản biện và những cuộc tranh luận tốt

Ý chính: Thay vì vây quanh mình bằng những người đồng ý với mình, Grant gợi ý xây dựng một mạng lưới phản biện (challenge network), tức một nhóm người sẽ chất vấn cách nghĩ của ta và chỉ ra những điểm mù của ta, nhưng vẫn tôn trọng ta. Ông cũng bàn về sự khác nhau giữa xung đột về công việc (task conflict), tức những bất đồng về ý tưởng, vốn có thể có ích, và xung đột trong quan hệ (relationship conflict), vốn không có ích. Một cuộc tranh luận tốt giống một điệu nhảy, không phải một cuộc chiến, trong đó cả hai bên đều cố gắng học hỏi.

Trong cuộc sống: Một người bạn chỉ ra lỗi trong bài luận của bạn trước khi thầy cô làm điều đó là một sự giúp đỡ.

5. Phỏng vấn tạo động lực và thuyết phục người khác

Ý chính: Một phần lớn của cuốn sách xem xét cách giúp người khác suy nghĩ lại. Grant nhận thấy rằng tấn công niềm tin của ai đó khiến họ càng cố thủ. Ông mô tả một phương pháp mà các nhà tư vấn dùng, gọi là phỏng vấn tạo động lực (motivational interviewing), trong đó bạn đặt những câu hỏi mở, lắng nghe, và để mọi người tự khám phá lý do thay đổi của chính họ. Ông cũng lưu ý rằng người ta cởi mở hơn khi bạn thừa nhận điểm chung và sự phức tạp, và khi bạn tỏ ra tò mò về quan điểm của họ, như trong câu chuyện về Arnaud Gagneur, được gọi là “vaccine whisperer” (người khéo léo thuyết phục về vắc-xin), người đã dùng những phương pháp này để giúp các bậc cha mẹ còn do dự cân nhắc việc tiêm vắc-xin cho con.

Trong cuộc sống: Hỏi một người bạn vì sao họ cảm thấy như vậy có thể giúp họ suy ngẫm nhiều hơn một bài giảng.

6. Văn hóa học tập và việc suy nghĩ lại ở trường học và các nhóm

Ý chính: Ở những chương cuối, Grant xem xét cách các tổ chức và trường học có thể khuyến khích việc suy nghĩ lại. Ông ủng hộ những nền văn hóa trong đó mọi người cảm thấy an toàn khi lên tiếng và thừa nhận sai lầm, với trọng tâm đặt vào quá trình chứ không chỉ vào kết quả. Ông gợi ý rằng giáo viên nên yêu cầu học sinh chỉnh sửa bản nháp, hoan nghênh phản hồi và kiểm tra những điều ngộ nhận, để việc suy nghĩ lại trở thành thói quen. Ông cũng cho thấy một bản sắc cố định, chẳng hạn một mục tiêu nghề nghiệp duy nhất được chọn từ sớm, có thể cản trở sự thay đổi, và kêu gọi độc giả thường xuyên đặt câu hỏi về kế hoạch của chính mình.

Trong cuộc sống: Một lớp học nơi việc nói “tôi đã đổi ý” được chấp nhận sẽ khuyến khích việc học.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Tư duy lại đã trở thành sách bán chạy và được đọc rộng rãi trong giới kinh doanh và giáo dục. Nó đưa các nghiên cứu về việc thay đổi niềm tin, sự khiêm tốn và tinh thần cởi mở đến một lượng độc giả lớn, và trao những công cụ thực tế cho việc trò chuyện giữa những người bất đồng. Những câu chuyện của sách, chẳng hạn về nhạc sĩ da đen Daryl Davis, người đã lắng nghe các thành viên của những nhóm thù hận và giúp nhiều người rời bỏ chúng, cho thấy việc lắng nghe có thể mở lòng người ta hơn là tranh cãi. Thông điệp trung tâm của sách, rằng suy nghĩ lại là một kỹ năng, gây tiếng vang trong một thế giới thay đổi nhanh và phân cực. Cuốn sách cũng được khen là dễ tiếp cận và lạc quan. Nó xuất hiện cùng thời với những tác phẩm khác về tư duy lý trí, như The Scout Mindset.

Những ý chính

  • Suy nghĩ lại là một kỹ năng. Bỏ đi điều đã học cũng quan trọng như học.
  • Hãy làm nhà khoa học. Coi niềm tin là giả thuyết.
  • Hãy đón nhận sự khiêm tốn tự tin. Tin vào mục tiêu, nghi ngờ phương pháp.
  • Hãy xây một mạng lưới phản biện. Tìm những người phê bình biết tôn trọng.
  • Thuyết phục bằng sự tò mò. Hỏi những câu hỏi mở và lắng nghe trước khi cố thuyết phục.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể bắt đầu bằng cách tự hỏi: “Điều gì sẽ khiến mình đổi ý về chuyện này?” Hãy để ý khi nào mình trượt vào chế độ nhà thuyết giáo, công tố viên hay chính trị gia. Hãy tìm vài người sẽ thực sự thách thức bạn một cách trung thực, và cảm ơn họ. Khi ai đó không đồng ý với bạn, hãy hỏi họ về việc họ đi đến quan điểm đó như thế nào, trước khi trình bày quan điểm của mình. Hãy cố tận hưởng sự bất ngờ khi phát hiện mình sai. Và hãy thường xuyên xem lại kế hoạch và ý kiến của mình, vì thế giới thay đổi. Một thói quen đơn giản là mỗi tháng tự hỏi niềm tin nào của mình đã thay đổi, và vì sao.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số nhà bình luận nói rằng cuốn sách dựa vào những câu chuyện hấp dẫn và các mẹo, rằng các nghiên cứu được trình bày có chọn lọc, và rằng một số nghiên cứu mà sách trích dẫn chưa được lặp lại một cách rõ ràng. Những người khác thấy sách ít điều đáng ngạc nhiên, hoặc cho rằng nó thiên về những lời khuyên mà độc giả dễ chấp nhận. Độc giả cũng có thể tự hỏi chỉ riêng việc trò chuyện có thể làm lung lay những niềm tin ăn sâu đến đâu, và sự cởi mở nên dừng lại ở đâu khi bằng chứng đã rất mạnh.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho những độc giả muốn cởi mở hơn và muốn trò chuyện hiệu quả hơn với những người bất đồng. Sách sinh động và dễ theo dõi. Ai muốn một cách trình bày sâu hơn về tâm lý học của niềm tin cũng có thể đọc các nghiên cứu gốc.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Tư duy trinh sát

Julia Galef

Julia Galef đối chiếu "tư duy người lính" (soldier mindset), vốn lo bảo vệ niềm tin của ta, với "tư duy người trinh sát" (scout mindset), vốn cố nhìn sự việc đúng như nó là, và chỉ cách xây dựng thói quen suy nghĩ trung thực, tò mò.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Tư duy cá cược

Annie Duke

Annie Duke, cựu người chơi poker chuyên nghiệp, lập luận rằng các quyết định trong đời là những canh bạc đặt cược khi thông tin chưa đầy đủ, và chỉ cách đánh giá quyết định theo chất lượng chứ không theo kết quả, bằng cách suy nghĩ theo xác suất và học hỏi nhờ những nhóm trung thực.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Tâm lý học thành công

Carol S. Dweck

Nhà tâm lý học Carol Dweck cho thấy những người tin rằng năng lực có thể phát triển, tức là có tư duy phát triển (growth mindset), học hỏi tốt hơn, đối mặt với thất bại tốt hơn và đạt được nhiều hơn những người tin rằng tài năng là cố định.

🌱 Phát triển bản thân

Học thế nào cho nhớ lâu

Peter C. Brown, Henry L. Roediger III and Mark A. McDaniel

Một nhà văn và hai nhà khoa học nhận thức dùng nghiên cứu và các câu chuyện thực tế để giải thích rằng học hiệu quả thường đòi hỏi nhiều nỗ lực: tự kiểm tra trí nhớ, giãn cách các buổi học, xen kẽ các dạng bài và những "khó khăn có lợi" (desirable difficulties) khác giúp kiến thức ở lại lâu, còn những thói quen quen thuộc như đọc đi đọc lại thì không.

🌱 Phát triển bản thân

Tư duy nhanh và chậm

Daniel Kahneman

Tâm trí chúng ta chạy bằng hai hệ thống, một hệ thống nhanh, trực giác và một hệ thống chậm, cẩn thận, và hiểu được hệ thống nhanh đánh lừa ta như thế nào có thể giúp ta quyết định tốt hơn về tiền bạc, rủi ro, công việc và hạnh phúc.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Phi lý trí

Dan Ariely

Dan Ariely, nhà kinh tế học hành vi, dùng những thí nghiệm thú vị để cho thấy các quyết định của con người bị định hình bởi những thói lệch lạc có thể đoán trước của tâm trí, như tính tương đối, sức hút của từ "miễn phí" và các chuẩn mực xã hội, chứ không phải bởi những phép tính lạnh lùng, duy lý.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →