Học thế nào cho nhớ lâu
Tên gốc: Make It Stick
Một nhà văn và hai nhà khoa học nhận thức dùng nghiên cứu và các câu chuyện thực tế để giải thích rằng học hiệu quả thường đòi hỏi nhiều nỗ lực: tự kiểm tra trí nhớ, giãn cách các buổi học, xen kẽ các dạng bài và những "khó khăn có lợi" (desirable difficulties) khác giúp kiến thức ở lại lâu, còn những thói quen quen thuộc như đọc đi đọc lại thì không.
Giới thiệu
Make It Stick: The Science of Successful Learning ra mắt năm 2014, do Peter C. Brown, một nhà văn, cùng Henry L. Roediger III và Mark A. McDaniel, hai giáo sư tâm lý học tại Đại học Washington ở St. Louis đã nghiên cứu về trí nhớ suốt nhiều thập kỷ, viết. Sách dùng ngôn ngữ giản dị, kèm những câu chuyện về học sinh, giáo viên và người đi làm đã áp dụng các phương pháp này. Các tác giả cho rằng nhiều cách học và dạy phổ biến, chẳng hạn học nhồi và đọc lại, thực ra không hiệu quả, trong khi những cách khiến ta thấy vất vả hơn lại có tác dụng tốt hơn nhiều. Cuốn sách dành cho người học và người dạy ở mọi lứa tuổi.
Tóm tắt đầy đủ
1. Chúng ta hiểu sai về việc học
Ý chính: Các tác giả mở đầu bằng nhận định rằng hầu hết chúng ta hiểu sai cách mình học. Ta nghĩ nếu việc học thấy dễ và nhanh thì tức là đang có hiệu quả, nhưng nghiên cứu cho thấy cách học dễ, như đọc lại một văn bản hay lặp đi lặp lại một điều nhiều lần, thường chỉ tạo ra cảm giác quen thuộc ngắn ngủi. Ngược lại, học hiệu quả thường chậm hơn và khó hơn, nhưng cho kiến thức sâu và bền hơn. Họ gọi đó là “khó khăn có lợi” (desirable difficulties), một thuật ngữ do hai nhà tâm lý học Elizabeth và Robert Bjork đặt ra.
Trong cuộc sống: Đọc đi đọc lại ghi chép nghe có vẻ hiệu quả, nhưng có thể không giúp bạn làm bài kiểm tra tốt hơn.
2. Muốn học, hãy nhớ lại
Ý chính: Theo các tác giả, phương pháp mạnh nhất là tự kiểm tra trí nhớ (retrieval practice): tự thử xem mình nhớ được gì bằng cách gợi lại từ trí nhớ, thay vì chỉ nhìn lại tài liệu. Mỗi lần cố nhớ lại đều củng cố ký ức và cho thấy bạn chưa biết điều gì. Bài kiểm tra ngắn không tính điểm, thẻ ghi nhớ và việc viết ra những gì mình nhớ là các ví dụ. Các tác giả dẫn những nghiên cứu cho thấy học sinh được kiểm tra thường nhớ nhiều hơn những bạn dành cùng thời gian để học lại. Họ nói thêm rằng việc được phản hồi sau bài kiểm tra có ích, và câu hỏi mở có tác dụng tốt hơn câu hỏi chỉ cần nhận ra đáp án.
Trong cuộc sống: Gấp sách lại và viết ra những gì bạn nhớ có ích hơn là đọc lại cả chương.
3. Trộn các cách luyện tập
Ý chính: Hai kỹ thuật nữa là giãn cách (spacing) và xen kẽ (interleaving). Giãn cách nghĩa là chia các buổi học ra, có khoảng nghỉ ở giữa; cách này giúp nhớ lâu hơn so với việc học dồn trong một lần. Xen kẽ nghĩa là trộn nhiều dạng bài hoặc nhiều chủ đề với nhau thay vì luyện từng dạng một; cách này giúp bạn học cách phân biệt các dạng và chọn đúng phương pháp. Cả hai đều khiến ta thấy khó hơn và kém hiệu quả hơn, nhưng cho kết quả lâu dài tốt hơn. Các tác giả minh họa bằng những câu chuyện về học sinh, giáo viên và vận động viên.
Trong cuộc sống: Một người chơi quần vợt tập các cú đánh khác nhau theo thứ tự xáo trộn sẽ học tốt hơn người chỉ lặp lại một cú đánh.
4. Đón nhận khó khăn
Ý chính: Cuốn sách lập luận rằng vất vả khi học, kể cả mắc lỗi, không phải dấu hiệu thất bại mà là một phần của việc học. Cố tự giải một bài toán trước khi được dạy cách giải, dù thất bại, sẽ khiến bạn dễ tiếp thu đáp án hơn; hiệu ứng này gọi là sinh tạo (generation). Người học không nên sợ sai, và giáo viên nên tạo điều kiện để học sinh được thử và thất bại một cách an toàn. Nên có phản hồi, nhưng tốt hơn là đưa ra sau khi người học đã thử.
Trong cuộc sống: Đoán một câu trả lời, dù đoán sai, cũng có thể giúp bạn nhớ câu trả lời đúng.
5. Tránh ảo giác về việc mình đã biết
Ý chính: Các tác giả cảnh báo về ảo giác đã thành thạo: vì nhận ra một điều gì đó, ta tưởng mình đã biết nó. Con người đánh giá kém việc mình đã học được gì và thường đánh giá quá cao hiểu biết của mình, chẳng hạn khi đọc lại và gạch chân tạo cảm giác quen thuộc rồi bị nhầm là đã thành thạo. Một sai lầm khác là tin vào phong cách học (learning styles), tức ý tưởng rằng người ta học tốt hơn khi được dạy theo cách mình ưa thích, chẳng hạn bằng hình ảnh hay âm thanh. Các tác giả cho rằng quan niệm này có rất ít bằng chứng ủng hộ, dù họ thừa nhận con người khác nhau ở những khía cạnh khác. Họ gợi ý hãy chọn cách học phù hợp với nội dung cần học. Họ khuyên nên dùng bài kiểm tra để đối chiếu hiểu biết của mình với thực tế, và thành thật về những điều mình chưa biết.
Trong cuộc sống: Xem một video nấu ăn không có nghĩa là bạn nấu được món đó.
6. Giúp việc học bền lâu: diễn giải, mô hình tư duy và sự phát triển
Ý chính: Ở các chương cuối, các tác giả mô tả những cách xây dựng cách học sâu hơn: diễn giải (elaboration), tức là giải thích ý tưởng bằng lời của mình và nối chúng với những gì bạn đã biết; xây dựng mô hình tư duy (mental models), tức là khung hiểu biết cho một lĩnh vực; và dùng các mẹo ghi nhớ. Họ cũng bàn về trí thông minh, lưu ý rằng những người tin kỹ năng có thể được rèn luyện, hay còn gọi là tư duy phát triển (growth mindset), thường kiên trì hơn. Họ kết thúc bằng lời khuyên cho giáo viên, học sinh và người huấn luyện, thúc giục họ chọn những chiến lược phù hợp với cách trí nhớ vận hành.
Trong cuộc sống: Giải thích một khái niệm cho bạn bè nghe sẽ cho thấy bạn thực sự hiểu đến đâu.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Học thế nào cho nhớ lâu trở thành cuốn sách có ảnh hưởng với giáo viên, học sinh và phụ huynh, và là một tác phẩm nhập môn được đọc rộng rãi về cách học dựa trên bằng chứng. Sách góp phần đưa đến đông đảo công chúng những nghiên cứu về tự kiểm tra trí nhớ và giãn cách mà giới khoa học nhận thức đã biết từ lâu, đồng thời khuyến khích trường học và đại học xem lại cách dạy và cách kiểm tra. Sách do Nhà xuất bản Đại học Harvard phát hành và hướng đến học sinh, giáo viên, người huấn luyện lẫn vận động viên. Thông điệp của sách, rằng những cách học tốt nhất lại khiến ta thấy khó hơn, là một bài học quan trọng và đi ngược trực giác; nó thách thức cả những thói quen học phổ biến như gạch chân và học nhồi, lẫn niềm tin rằng việc dạy học lúc nào cũng nên làm cho việc học thấy dễ dàng.
Những ý chính
- Hãy tự kiểm tra. Tự kiểm tra trí nhớ giúp củng cố ký ức.
- Giãn cách và trộn lẫn. Chia nhỏ và xen kẽ các buổi luyện tập giúp nhớ lâu hơn.
- Khó khăn có thể có ích. Nỗ lực và sai sót là một phần của việc học.
- Coi chừng ảo giác đã biết. Quen thuộc chưa phải là thành thạo.
- Giải thích và kết nối. Diễn giải bằng lời của mình giúp hiểu sâu hơn.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể bắt đầu áp dụng những phương pháp này vào việc học của mình: sau khi đọc xong một phần, hãy gấp sách lại và viết ra những gì bạn nhớ. Làm thẻ ghi nhớ và ôn lại trong vài ngày. Trộn nhiều dạng bài khác nhau trong một buổi luyện tập. Chia các buổi học ra và đừng học nhồi. Khi trả lời sai, hãy coi đó là thông tin và kiểm tra lại đáp án đúng. Hãy giải thích những gì bạn học cho người khác nghe. Đừng tin vào cảm giác dễ dàng. Và hãy kiên nhẫn, vì những phương pháp này tốn nhiều công sức hơn trong ngắn hạn nhưng sẽ đem lại kết quả về sau.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà giáo dục cho rằng các khuyến nghị của sách, dù được các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ủng hộ, có thể không dễ áp dụng vào lớp học thực tế, nơi thời gian, chương trình và động lực học tập rất khác nhau. Những người khác chỉ ra rằng nhiều nghiên cứu được thực hiện trên sinh viên đại học với tài liệu đơn giản, nên có thể không đúng với việc học phức tạp. Các câu chuyện trong sách mang tính giai thoại, và một số độc giả thấy chúng kém thuyết phục hơn phần nghiên cứu. Chính các tác giả cũng nhấn mạnh rằng không phải khó khăn nào cũng có lợi, và người học vật lộn với một nhiệm vụ vượt xa hiểu biết hiện tại của mình sẽ được lợi rất ít từ việc cố gắng thêm, nên cần áp dụng lời khuyên một cách có cân nhắc. Dù vậy, các phát hiện chính của sách vẫn được chứng minh vững chắc.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho học sinh, giáo viên, phụ huynh và bất kỳ ai muốn học hiệu quả hơn. Sách dễ đọc, có nhiều mẹo thực tế. Những ai thích một câu chuyện kể về việc học theo lối tự sự hơn có thể đọc A Mind for Numbers hoặc Moonwalking with Einstein.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Cách chinh phục toán và khoa học
Barbara Oakley
Barbara Oakley, người từng chuyển từ sinh viên ngành ngôn ngữ và quân nhân sang làm giáo sư kỹ thuật, giải thích cách bộ não học những môn khó như toán và khoa học, và đưa ra những kỹ thuật thực tế để học hiệu quả hơn.
🔬 Khoa họcTại sao học sinh không thích đến trường?
Daniel T. Willingham
Nhà khoa học nhận thức Daniel Willingham dùng các nghiên cứu về cách trí óc vận hành để giải thích vì sao suy nghĩ là việc khó, vì sao kiến thức quan trọng, và làm thế nào giáo viên cùng học sinh có thể khiến việc học hiệu quả và thú vị hơn.
🎓 Nuôi dạy con & giáo dụcNhảy Moonwalk cùng Einstein
Joshua Foer
Nhà báo Joshua Foer, người đưa tin về một cuộc thi trí nhớ rồi luyện tập suốt một năm để giành chiến thắng ở chính cuộc thi ấy, kể rằng người bình thường cũng có thể rèn được trí nhớ phi thường nhờ những kỹ thuật cổ xưa, và trí nhớ có ý nghĩa gì với cách ta học và sống.
🧩 Tâm trí & tâm lý họcTầm rộng: Vì sao người đa năng thành công trong thế giới chuyên môn hóa
David Epstein
Nhà báo David Epstein lập luận rằng trong hầu hết các lĩnh vực, kinh nghiệm rộng, chuyên môn hóa muộn và khả năng kết nối ý tưởng giữa nhiều lĩnh vực thường vượt trội hơn việc chuyên môn hóa hẹp từ sớm, nhất là trong những tình huống phức tạp và khó đoán.
🌱 Phát triển bản thânBộ não tự thay đổi
Norman Doidge
Bác sĩ tâm thần Norman Doidge kể về những bệnh nhân và nhà khoa học cho thấy bộ não người trưởng thành không cố định mà có thể tự tổ chức lại, một đặc tính gọi là tính dẻo thần kinh (neuroplasticity), và điều đó có ý nghĩa gì với việc chữa lành và học tập.
🧩 Tâm trí & tâm lý họcThay đổi tí hon, hiệu quả bất ngờ
James Clear
Những thay đổi lớn trong cuộc sống không đến từ những bước nhảy vọt khổng lồ mà từ những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày, và bạn có thể xây dựng thói quen tốt (cũng như bỏ thói quen xấu) bằng cách thiết kế cuộc sống sao cho những lựa chọn đúng trở nên rõ ràng, hấp dẫn, dễ làm và mang lại sự hài lòng.
🌱 Phát triển bản thânMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.