Bộ não tự thay đổi

Tên gốc: The Brain That Changes Itself

Từ 13 tuổiđọc 8 phútkhoa học thần kinhtâm thần họckhoa học đại chúng
Lưu ý nội dung có kể về đột quỵ; chấn thương não và khuyết tật nặng
Tìm mua sách ↓

Bác sĩ tâm thần Norman Doidge kể về những bệnh nhân và nhà khoa học cho thấy bộ não người trưởng thành không cố định mà có thể tự tổ chức lại, một đặc tính gọi là tính dẻo thần kinh (neuroplasticity), và điều đó có ý nghĩa gì với việc chữa lành và học tập.

Giới thiệu

The Brain That Changes Itself: Stories of Personal Triumph from the Frontiers of Brain Science ra mắt năm 2007, do Norman Doidge viết. Ông là bác sĩ tâm thần và nhà phân tâm học, đồng thời làm nghiên cứu và viết sách. Trong nhiều thế kỷ, giới khoa học chính thống coi bộ não trưởng thành như một cỗ máy với các bộ phận cố định, không thể tự sửa chữa hay tổ chức lại. Doidge giới thiệu những nhà nghiên cứu đã thách thức quan niệm đó, cùng những bệnh nhân hồi phục một cách đáng kinh ngạc. Cuốn sách được dựng từ các ca bệnh, mỗi ca cho thấy một khía cạnh khác nhau của tính dẻo não. Sách được nhiều người đọc và bàn luận.

Tóm tắt đầy đủ

1. Người phụ nữ luôn cảm thấy mình sắp ngã

Ý chính: Doidge mở đầu bằng Cheryl Schiltz, người gần như mất hết hệ thống giữ thăng bằng sau khi một loại kháng sinh, dùng để chữa nhiễm trùng sau phẫu thuật, làm tổn thương tai trong của bà. Bà luôn có cảm giác như đang ngã, và thật sự thường xuyên bị ngã. Nhà nghiên cứu Paul Bach-y-Rita cho bà đội một chiếc mũ có cảm biến chuyển động, nối với một dải điện cực mỏng đặt trên lưỡi để báo vị trí của đầu. Khi đội mũ, cảm giác ngã biến mất. Điều bất ngờ xảy ra khi bà tháo mũ ra: sự yên ổn vẫn kéo dài thêm một lúc, lúc đầu vài giây, rồi vài phút, vài giờ, vài ngày, và cuối cùng bà không còn cần thiết bị nữa. Bach-y-Rita giải thích rằng não có thể “đánh thức” lại (unmasking) những đường dẫn cũ ít được dùng rồi củng cố chúng. Chương này cũng nói đến thiết bị ông chế tạo trước đó, giúp những người mù từ lúc sinh ra cảm nhận được hình ảnh qua xúc giác, và chuyện cha ông hồi phục sau một cơn đột quỵ nặng, điều đã đưa ông đến với hướng nghiên cứu này. Bài học là não có thể dùng giác quan này thay cho giác quan khác, và các giác quan không bị nối cứng nhắc như giới khoa học từng nghĩ.

Trong cuộc sống: Người mất thị lực có thể dần dựa nhiều hơn vào xúc giác và thính giác, vì não phân bổ lại các nguồn lực của nó.

2. Tự xây cho mình một bộ não tốt hơn

Ý chính: Barbara Arrowsmith Young lớn lên với sự pha trộn giữa những năng lực xuất sắc và những khó khăn học tập nặng, trong đó có khó khăn về tư duy không gian, xem đồng hồ, ngữ pháp và logic. Bà đọc về một người lính Nga bị thương ở đầu và gặp những vấn đề tương tự, cũng như về các nghiên cứu trên chuột nuôi trong môi trường giàu kích thích, rồi tự thiết kế các bài tập trí óc cho mình, chẳng hạn luyện đi luyện lại với những tấm thẻ vẽ mặt đồng hồ. Khả năng suy nghĩ và hiểu biết của bà tiến bộ rõ rệt. Về sau bà mở Trường Arrowsmith ở Toronto, nơi học sinh làm các bài tập nhắm vào chính những chức năng não còn yếu của mình. Doidge xem đây là ví dụ về việc rèn trực tiếp vào vùng yếu thay vì chỉ tìm cách đi vòng qua nó.

Trong cuộc sống: Bền bỉ làm điều mình thấy khó nhất, theo từng bước nhỏ và có phản hồi, có thể thay đổi những gì bạn làm được.

3. Thiết kế lại bộ não

Ý chính: Tác giả kể về công trình của Michael Merzenich, người phát hiện rằng các bản đồ cơ thể trong não thay đổi theo trải nghiệm. Ở khỉ, khi một dây thần kinh từ bàn tay bị cắt hoặc một ngón tay bị cắt bỏ, các bản đồ lân cận lan sang phần đất bỏ trống; còn những con khỉ được huấn luyện phân biệt cảm giác bằng đầu ngón tay thì có bản đồ cho ngón tay ấy lớn hơn. Merzenich kết luận rằng các bản đồ trong não cạnh tranh nhau về không gian, và quy luật là không dùng thì mất. Ông dựa vào ý tưởng thường được tóm tắt là các tế bào thần kinh cùng phát tín hiệu thì liên kết với nhau, để giải thích cách các bản đồ hình thành. Doidge còn chỉ ra rằng sự cạnh tranh này giải thích vì sao thói quen khó bỏ và vì sao tiếng mẹ đẻ lấn át ngoại ngữ thứ hai. Sự chú ý rất quan trọng: Merzenich nhận thấy thay đổi chỉ bền vững khi các con vật của ông tập trung chú ý cao độ. Cùng các đồng nghiệp, về sau ông góp phần xây dựng chương trình máy tính Fast ForWord cho trẻ gặp khó khăn về ngôn ngữ, giúp các em luyện nghe những âm thanh lời nói phát ra nhanh, và theo báo cáo thì nhiều em tiến bộ, kể cả một số em mắc chứng tự kỷ. Một công ty sau đó, Posit Science, cung cấp các bài tập cho người lớn tuổi. Theo quan điểm của ông, não được định hình bởi những gì chúng ta làm.

Trong cuộc sống: Tập chơi một nhạc cụ có dây làm bản đồ não dành cho các ngón tay trái lớn hơn.

4. Sở thích và tình yêu

Ý chính: Một chương về sức hấp dẫn tình dục và tình yêu cho rằng sở thích của con người trong những lĩnh vực này là do học được và có thể thay đổi, vì não có tính dẻo. Mỗi người bị cuốn hút bởi những điều rất khác nhau, sở thích có thể đổi trong suốt cuộc đời, và ngay cả lý tưởng về tình yêu lãng mạn cũng đã thay đổi qua các thời đại. Doidge gắn điều này với các giai đoạn then chốt thời thơ ấu, khi trải nghiệm có thể định hình sở thích về sau. Chương này bàn thẳng thắn về chủ đề, kể cả những ham muốn lệch chuẩn, nội dung khiêu dâm và ảnh hưởng của trải nghiệm tuổi thơ, và bản tóm tắt này bỏ qua các chi tiết đó.

Trong cuộc sống: Điều chúng ta bị cuốn hút một phần do trải nghiệm tạo nên, không chỉ do bản năng cố định.

5. Hồi phục sau đột quỵ

Ý chính: Doidge thuật lại công trình của Edward Taub, người lần đầu cho thấy ở khỉ rằng một chi có thể bị “bỏ phế” do học được thói quen không dùng (learned nonuse), tức là con vật tự bỏ cánh tay đã không hoạt động được trong những tháng đầu sau chấn thương. Trong liệu pháp buộc dùng chi yếu (constraint-induced therapy), cánh tay lành được giữ yên bằng găng hoặc đai, buộc bệnh nhân phải dùng tay yếu, và bệnh nhân tập từng việc theo bước nhỏ nhiều giờ mỗi ngày trong khoảng hai tuần. Doidge kể về bác sĩ phẫu thuật Michael Bernstein, người lấy lại được khả năng dùng bàn tay, và về một người đàn ông vẫn được giúp đỡ hàng chục năm sau một cơn đột quỵ thời thơ ấu. Các nghiên cứu cho thấy bản đồ não của bàn tay yếu mọc lại. Cách tiếp cận tương tự đã được thử cho chứng mất khả năng nói và cho trẻ bị bại não. Sách cũng kể việc những con khỉ của Taub trở thành tâm điểm của một cuộc tranh cãi gay gắt với các nhà hoạt động bảo vệ động vật, và một thí nghiệm muộn trên chúng cho thấy mức tổ chức lại não lớn bất thường. Điều then chốt là luyện tập cường độ cao và lặp đi lặp lại.

Trong cuộc sống: Lặp lại một bài tập nhiều lần có thể giúp bàn tay hoạt động trở lại.

6. Ám ảnh và đau đớn

Ý chính: Jeffrey Schwartz phát triển một phương pháp giúp người mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế nhận ra thôi thúc của mình chỉ là triệu chứng của bệnh và chuyển sự chú ý sang một hoạt động khác dễ chịu, và theo thời gian, điều này có thể thay đổi các mạch não liên quan. Ảnh chụp não của bệnh nhân trước và sau điều trị cho thấy những mạch hoạt động quá mức đã dịu xuống. Doidge gọi chương tiếp theo, về cơn đau, là mặt tối của tính dẻo, vì não cũng có thể học cách đau. V. S. Ramachandran nghiên cứu hiện tượng chi ma (phantom limb), tức là người đã mất một cánh tay vẫn cảm thấy nó, và nhận ra rằng bản đồ khuôn mặt trong não có thể chiếm chỗ bản đồ của bàn tay đã mất. Chiếc hộp gương (mirror box) của ông, cho thấy hình phản chiếu của chi lành ở chỗ chi bị mất, đã làm dịu cơn đau chi ma ở một số bệnh nhân, và ý tưởng này cũng được thử cho một chứng đau mạn tính ở những chi còn nguyên.

Trong cuộc sống: Khi một nỗi lo cứ quanh quẩn trong đầu, chuyển sang một hoạt động khác có thể làm thói quen ấy yếu đi.

7. Trí tưởng tượng, văn hóa và tuổi già

Ý chính: Alvaro Pascual-Leone nhận thấy những người chỉ tưởng tượng mình tập một bài đàn piano cũng có những thay đổi trong não tương tự những người thật sự tập, và Doidge xem đó là bằng chứng rằng suy nghĩ có thể thay đổi não. Sách cũng mô tả những cỗ máy cho phép động vật và một người bị liệt điều khiển con trỏ hoặc cánh tay robot bằng ý nghĩ. Một chương khác lập luận rằng phân tâm học có thể được hiểu như một liệu pháp dựa trên tính dẻo. Doidge cho rằng văn hóa định hình não, và những công nghệ như tivi và máy tính có thể làm chúng ta thay đổi, với một phụ lục về chủ đề này. Chương về tuổi già mô tả việc tập thể dục và học điều mới có thể giúp giữ gìn khả năng tư duy, đồng thời lưu ý rằng bằng chứng mới chỉ mang tính gợi ý chứ chưa được chứng minh. Sách khép lại với Michelle Mack, người sinh ra chỉ có một nửa bộ não, và nửa còn lại đã đảm nhận nhiều việc của nửa thiếu.

Trong cuộc sống: Học một kỹ năng mới ở bất kỳ tuổi nào cũng là một bài tập cho não.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Bộ não tự thay đổi góp phần đưa khái niệm tính dẻo thần kinh đến đông đảo công chúng, và làm thay đổi cách nhiều người nghĩ về chấn thương, học tập và tuổi già. Sách mang lại hy vọng cho những người bị tổn thương não và khó khăn học tập, đồng thời khơi dậy sự quan tâm đến phục hồi chức năng, rèn luyện trí não và giáo dục. Cuốn sách được khen vì cách kể chuyện. Một cuốn sau, The Brain’s Way of Healing, tiếp tục chủ đề này. Ý tưởng cốt lõi, rằng não thay đổi suốt đời, nay được chấp nhận rộng rãi trong khoa học thần kinh, dù một số tuyên bố gây ấn tượng mạnh hơn đã bị nghi ngờ.

Những ý chính

  • Não có thể tự tổ chức lại. Nó không phải một cỗ máy cố định.
  • Luyện tập định hình não. Sự lặp lại và sự chú ý tạo ra thay đổi.
  • Không dùng thì mất. Những khả năng không được dùng đến có thể mai một.
  • Hồi phục có thể xảy ra. Liệu pháp tích cực có thể giúp ích sau chấn thương.
  • Thói quen có thể được luyện lại. Tính dẻo tác động lên cả thói quen tốt lẫn xấu.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể vận dụng ý tưởng rằng mình có thể định hình bộ não bằng cách chọn điều để luyện tập. Hãy học một kỹ năng mới, như một ngôn ngữ hay một nhạc cụ, và dành cho nó sự chú ý đều đặn. Khi cố đổi một thói quen, hãy chuẩn bị tinh thần rằng cần nỗ lực lặp đi lặp lại. Hãy chăm sóc não bằng giấc ngủ, vận động và giao tiếp với mọi người. Nếu bạn hoặc người quen từng bị chấn thương não hay đột quỵ, hãy hỏi bác sĩ về phục hồi chức năng. Đồng thời, hãy dè chừng những lời hứa về phương thuốc thần kỳ.

Phê bình và góc nhìn khác

Một bài điểm sách nhận xét rằng cuốn sách hơi tản mạn, dù cuốn hút. Vì được dựng trên những câu chuyện riêng lẻ, sách không thể cho thấy những ca hồi phục ngoạn mục ấy tiêu biểu đến mức nào, và ở nhiều bệnh trạng, khả năng hồi phục có giới hạn. Giới phê bình cũng phản bác một số tuyên bố lớn hơn của ông, chẳng hạn lập luận rằng phân tâm học có thể được hiểu như một liệu pháp dựa trên tính dẻo, và những nhận xét của ông về văn hóa và công nghệ mang tính suy đoán nhiều hơn so với các ca lâm sàng. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia đồng ý rằng ý tưởng cơ bản, rằng não có thể thay đổi, là vững chắc, và thông điệp hy vọng của cuốn sách là xác đáng khi được áp dụng thận trọng.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho những ai quan tâm đến não bộ, y học và việc học, và cho những người đang đối mặt với chấn thương hoặc khuyết tật. Sách hấp dẫn và rõ ràng. Ai muốn có bằng chứng chặt chẽ nên tìm đến các tài liệu khoa học, và hỏi chuyên gia y tế về từng phương pháp điều trị cụ thể.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Hành vi: Sinh học về điều tốt nhất và tồi tệ nhất của con người

Robert M. Sapolsky

Nhà thần kinh học Robert Sapolsky hỏi vì sao con người làm ra những điều tốt đẹp nhất và tồi tệ nhất, và trả lời bằng cách lần ngược thời gian, từ giây phút ngay trước một hành động đến những giây, giờ, năm và thiên niên kỷ đã tạo nên nó.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Tâm lý học thành công

Carol S. Dweck

Nhà tâm lý học Carol Dweck cho thấy những người tin rằng năng lực có thể phát triển, tức là có tư duy phát triển (growth mindset), học hỏi tốt hơn, đối mặt với thất bại tốt hơn và đạt được nhiều hơn những người tin rằng tài năng là cố định.

🌱 Phát triển bản thân

Cách chinh phục toán và khoa học

Barbara Oakley

Barbara Oakley, người từng chuyển từ sinh viên ngành ngôn ngữ và quân nhân sang làm giáo sư kỹ thuật, giải thích cách bộ não học những môn khó như toán và khoa học, và đưa ra những kỹ thuật thực tế để học hiệu quả hơn.

🔬 Khoa học

Nhảy Moonwalk cùng Einstein

Joshua Foer

Nhà báo Joshua Foer, người đưa tin về một cuộc thi trí nhớ rồi luyện tập suốt một năm để giành chiến thắng ở chính cuộc thi ấy, kể rằng người bình thường cũng có thể rèn được trí nhớ phi thường nhờ những kỹ thuật cổ xưa, và trí nhớ có ý nghĩa gì với cách ta học và sống.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Học thế nào cho nhớ lâu

Peter C. Brown, Henry L. Roediger III and Mark A. McDaniel

Một nhà văn và hai nhà khoa học nhận thức dùng nghiên cứu và các câu chuyện thực tế để giải thích rằng học hiệu quả thường đòi hỏi nhiều nỗ lực: tự kiểm tra trí nhớ, giãn cách các buổi học, xen kẽ các dạng bài và những "khó khăn có lợi" (desirable difficulties) khác giúp kiến thức ở lại lâu, còn những thói quen quen thuộc như đọc đi đọc lại thì không.

🌱 Phát triển bản thân

Tư duy nhanh và chậm

Daniel Kahneman

Tâm trí chúng ta chạy bằng hai hệ thống, một hệ thống nhanh, trực giác và một hệ thống chậm, cẩn thận, và hiểu được hệ thống nhanh đánh lừa ta như thế nào có thể giúp ta quyết định tốt hơn về tiền bạc, rủi ro, công việc và hạnh phúc.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →