Cách chinh phục toán và khoa học

Tên gốc: A Mind for Numbers

Từ 13 tuổiđọc 6 phúthọc tậpkỹ năng họckhoa học thần kinh
Tìm mua sách ↓

Barbara Oakley, người từng chuyển từ sinh viên ngành ngôn ngữ và quân nhân sang làm giáo sư kỹ thuật, giải thích cách bộ não học những môn khó như toán và khoa học, và đưa ra những kỹ thuật thực tế để học hiệu quả hơn.

Giới thiệu

A Mind for Numbers: How to Excel at Math and Science (Even If You Flunked Algebra) ra mắt năm 2014, do Barbara Oakley viết. Bà là giáo sư kỹ thuật tại Đại học Oakland. Hồi trẻ, bà học toán và khoa học kém ở trung học, rồi nhập ngũ và học tiếng Nga cùng một số ngoại ngữ khác. Khi sự nghiệp trong quân đội cho bà thấy mình cần kỹ năng kỹ thuật đến mức nào, bà tự học lại từ đầu để theo khoa học và kỹ thuật, và điều đó dẫn bà đến việc nghiên cứu cách con người học. Cuốn sách dựa trên khoa học thần kinh và tâm lý học, gồm những chương ngắn kèm sơ đồ, bài tập và mẹo. Đây là cuốn sách đồng hành với một khóa học trực tuyến cực kỳ nổi tiếng mang tên Learning How to Learn, do bà giảng cùng nhà khoa học thần kinh Terrence Sejnowski.

Tóm tắt đầy đủ

1. Hai chế độ suy nghĩ: tập trung và lan tỏa

Ý chính: Oakley cho rằng bộ não làm việc theo hai chế độ. Ở chế độ tập trung (focused mode), ta dồn sự chú ý vào một vấn đề, dùng những gì mình đã biết. Ở chế độ lan tỏa (diffuse mode), đầu óc thư giãn và tạo ra những mối liên kết rộng ở chế độ nền, như khi ta đi dạo hay tắm. Những bài toán khó thường cần cả hai, nên sau khi làm việc căng thẳng, nghỉ giải lao để chế độ lan tỏa làm việc và lời giải có thể bất chợt hiện ra. Bà ví nó với một máy pinball, nơi các ý tưởng có thể nảy qua nảy lại theo nhiều hướng khác nhau.

Trong cuộc sống: Bạn có thể giải được một bài toán khó khi đang đi bộ, sau khi đã cố gắng hết sức ở bàn học.

2. Gom thành khối: xây dựng những đơn vị trong đầu

Ý chính: Tác giả mô tả cách gom thông tin thành khối (chunking), tức là kết hợp các mẩu thông tin thành một đơn vị có ý nghĩa, để có thể xử lý chúng như một thứ duy nhất. Người mới bắt đầu thấy những mảnh rời rạc, còn chuyên gia thấy cả những mẫu hình trọn vẹn. Để tạo một khối kiến thức (chunk), bạn tập trung chú ý, hiểu ý tưởng cơ bản, luyện tập cho đến khi quen thuộc, và học cách biết khi nào nên dùng nó. Bà đưa ra lời khuyên về cách tạo các khối kiến thức, và lưu ý rằng các khối nối với nhau, nên cái học mới được xây trên cái đã học.

Trong cuộc sống: Một người đọc nhận ra cả từ chứ không phải từng chữ cái sẽ đọc nhanh hơn nhiều.

3. Luyện tập, lặp lại và vượt qua thói trì hoãn

Ý chính: Oakley nói rằng việc học cần luyện tập lặp lại theo thời gian, và rằng lặp lại có giãn cách (spaced repetition), tức ôn lại tài liệu qua nhiều ngày, hiệu quả hơn học nhồi (cramming). Bà cũng giải thích thói trì hoãn như một phản ứng trước sự khó chịu, khi bộ não né tránh một việc mà nó thấy khó chịu. Một cách khắc phục là kỹ thuật Pomodoro: gạt bỏ những thứ gây xao nhãng, đặt đồng hồ hai mươi lăm phút làm việc tập trung, rồi tự thưởng cho mình. Bạn chỉ cần bắt tay vào làm việc, chứ không cần hoàn thành nó, nhờ vậy việc bắt đầu trở nên dễ hơn.

Trong cuộc sống: Học hai mươi phút mỗi ngày trong một tuần tốt hơn một buổi học dài duy nhất.

4. Mẹo ghi nhớ và nhớ lại

Ý chính: Cuốn sách bàn về cách cải thiện trí nhớ. Nhớ lại tài liệu, bằng cách tự kiểm tra mà không nhìn vào trang sách, hiệu quả hơn là chỉ đọc lại, vì đọc lại tạo ra ảo giác rằng mình đã biết. Bà khuyên nên nối kiến thức mới với những gì bạn đã biết, và dùng ẩn dụ cùng hình ảnh để ý tưởng dễ nhớ. Giấc ngủ rất quan trọng cho trí nhớ và hoạt động của não. Bà cũng nói đến những kỹ thuật ghi nhớ như cung điện ký ức (memory palace).

Trong cuộc sống: Gấp sách lại và viết ra những gì bạn nhớ là cách luyện tập tốt hơn đọc lại lần nữa.

5. Ảo giác về việc học và cách làm bài kiểm tra

Ý chính: Oakley cảnh báo về những ảo giác về năng lực (illusions of competence). Xem lại một lời giải và nghĩ rằng mình làm được không giống với việc tự mình làm được. Bà khuyên nên tự giải bài mà không cần ai giúp, và kiểm tra lại đáp án. Khi làm bài kiểm tra, bà gợi ý bắt đầu với những bài khó trong một thời gian ngắn, để khởi động chế độ lan tỏa, rồi chuyển sang những bài dễ, và học cách kiểm soát nỗi lo khi thi.

Trong cuộc sống: Xem thầy cô giải một bài không có nghĩa là bạn có thể tự giải một mình.

6. Sáng tạo, làm việc nhóm và tư duy

Ý chính: Ở những chương cuối, Oakley bàn về sự sáng tạo trong toán và khoa học, thứ mà bà cho là cần cả trí tưởng tượng lẫn phân tích, vì một bài toán thường có thể giải theo nhiều cách. Bà khuyến khích làm việc cùng người khác, vì họ có thể giải thích mọi thứ theo cách khác, và cảnh báo rằng tự tin quá mức là một cái bẫy mà làm việc nhóm có thể giúp phát hiện. Bà cũng nhấn mạnh rằng bộ não có thể thay đổi nhờ luyện tập, và những người nghĩ rằng mình dở toán vẫn có thể học được nó nếu nỗ lực.

Trong cuộc sống: Giải thích một khái niệm cho một người bạn sẽ cho thấy bạn hiểu điều gì và chưa hiểu điều gì.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Cách chinh phục toán và khoa học có ảnh hưởng rất lớn đối với học sinh, sinh viên, giáo viên và phụ huynh. Thông điệp rằng ai cũng có thể học những môn khó, nếu có kỹ thuật đúng, rất đáng khích lệ, và những mẹo trong sách dễ áp dụng thử. Cuốn sách và khóa học trực tuyến, vốn trở thành một trong những khóa phổ biến nhất thế giới, đã đến với hàng triệu người học. Sách đưa những ý tưởng của khoa học nhận thức, như luyện tập giãn cách và nhớ lại chủ động, đến với nhận thức của đông đảo công chúng. Nó cũng thách thức quan niệm cho rằng năng khiếu toán là cố định, và khích lệ những người đã từ bỏ khoa học. Cuốn sách vẫn là một gợi ý tiêu chuẩn cho kỹ năng học tập.

Những ý chính

  • Dùng cả tư duy tập trung và tư duy lan tỏa. Xen kẽ làm việc căng thẳng với nghỉ ngơi.
  • Xây dựng các khối kiến thức. Hiểu, luyện tập và nối các ý tưởng với nhau.
  • Giãn cách việc luyện tập. Lặp lại qua nhiều ngày hiệu quả hơn học nhồi.
  • Tự kiểm tra mình. Nhớ lại tốt hơn đọc lại.
  • Tránh ảo giác về năng lực. Hãy tự giải bài, đừng liếc xem lời giải.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể bắt đầu với phương pháp Pomodoro cho buổi học tiếp theo, cùng một thói quen đơn giản: học, nghỉ giải lao, rồi thử nhớ lại những gì mình vừa học. Hãy ôn lại tài liệu cũ đều đặn. Hãy ngủ đủ giấc, vì đó là lúc phần lớn kiến thức được củng cố. Hãy giải thích những gì bạn học cho một người bạn hoặc người trong gia đình. Nếu bạn cảm thấy mình dở một môn, hãy nhớ rằng nỗ lực và phương pháp tốt có thể thay đổi điều đó. Và hãy coi sai sót là một phần của việc học. Hãy ghi lại ngắn gọn điều gì có hiệu quả trong mỗi buổi học, và điều chỉnh kế hoạch của bạn mỗi tuần.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số độc giả cho rằng lời khuyên trong sách phần lớn là đóng gói lại những kỹ thuật học tập vốn đã quen thuộc. Phần khoa học thần kinh cũng được trình bày một cách đơn giản có chủ ý, và hai chế độ tập trung và lan tỏa nên được hiểu như một ẩn dụ hữu ích, chứ không phải lời giải thích đầy đủ về cách bộ não hoạt động. Oakley là một kỹ sư, không phải nhà khoa học thần kinh, dù cuốn sách có lời tựa của nhà khoa học thần kinh Terrence Sejnowski và lời nói đầu của nhà nghiên cứu về học tập Jeffrey Karpicke. Dù vậy, nhiều mẹo thực tế, như tự kiểm tra và giãn cách việc luyện tập, được nghiên cứu ủng hộ.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho học sinh, sinh viên ở mọi lứa tuổi, cũng như phụ huynh và giáo viên, nhất là những người đang chật vật với toán và khoa học. Sách dễ đọc, với các chương ngắn. Những ai muốn một cách bàn sâu hơn về các nghiên cứu có thể đọc Make It Stick.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Học thế nào cho nhớ lâu

Peter C. Brown, Henry L. Roediger III and Mark A. McDaniel

Một nhà văn và hai nhà khoa học nhận thức dùng nghiên cứu và các câu chuyện thực tế để giải thích rằng học hiệu quả thường đòi hỏi nhiều nỗ lực: tự kiểm tra trí nhớ, giãn cách các buổi học, xen kẽ các dạng bài và những "khó khăn có lợi" (desirable difficulties) khác giúp kiến thức ở lại lâu, còn những thói quen quen thuộc như đọc đi đọc lại thì không.

🌱 Phát triển bản thân

Nhảy Moonwalk cùng Einstein

Joshua Foer

Nhà báo Joshua Foer, người đưa tin về một cuộc thi trí nhớ rồi luyện tập suốt một năm để giành chiến thắng ở chính cuộc thi ấy, kể rằng người bình thường cũng có thể rèn được trí nhớ phi thường nhờ những kỹ thuật cổ xưa, và trí nhớ có ý nghĩa gì với cách ta học và sống.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Tại sao học sinh không thích đến trường?

Daniel T. Willingham

Nhà khoa học nhận thức Daniel Willingham dùng các nghiên cứu về cách trí óc vận hành để giải thích vì sao suy nghĩ là việc khó, vì sao kiến thức quan trọng, và làm thế nào giáo viên cùng học sinh có thể khiến việc học hiệu quả và thú vị hơn.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Bộ não tự thay đổi

Norman Doidge

Bác sĩ tâm thần Norman Doidge kể về những bệnh nhân và nhà khoa học cho thấy bộ não người trưởng thành không cố định mà có thể tự tổ chức lại, một đặc tính gọi là tính dẻo thần kinh (neuroplasticity), và điều đó có ý nghĩa gì với việc chữa lành và học tập.

🧩 Tâm trí & tâm lý học

Tâm lý học thành công

Carol S. Dweck

Nhà tâm lý học Carol Dweck cho thấy những người tin rằng năng lực có thể phát triển, tức là có tư duy phát triển (growth mindset), học hỏi tốt hơn, đối mặt với thất bại tốt hơn và đạt được nhiều hơn những người tin rằng tài năng là cố định.

🌱 Phát triển bản thân

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →