Frankenstein: bản tóm tắt dài
Trước khi đọc (không tiết lộ nội dung)
Frankenstein là một trong những tiểu thuyết tiếng Anh nổi tiếng nhất, nhưng cuốn sách rất khác các bộ phim. Không có phòng thí nghiệm với tia sét, trợ lý cười man dại, hay quái vật chắp vá với bu-lông trên cổ. Mary Shelley bắt đầu viết khi mới mười tám tuổi và xuất bản sách lúc hai mươi tuổi; câu chuyện lặng lẽ, buồn và giàu suy tư. Sách đặt ra những câu hỏi khó: Ta nợ sinh vật mình tạo ra điều gì? Chuyện gì xảy đến với người chưa bao giờ được đối xử tử tế? Và ai mới là quái vật thật sự?
Câu chuyện được lồng trong một câu chuyện khác, rồi trong một câu chuyện nữa; ban đầu điều này có thể gây bối rối. Một thuyền trưởng viết thư cho em gái. Trong thư, ông kể chuyện một nhà khoa học mình cứu được. Còn bên trong lời kể của nhà khoa học là bài tự thuật dài của chính sinh vật ấy. Nếu theo dõi ai đang kể, ta sẽ dễ hiểu hơn.
Đây là cuốn sách u tối hơn phần lớn tác phẩm kinh điển dành cho thanh thiếu niên. Một đứa trẻ bị giết, một phụ nữ trẻ vô tội bị xử tử và nhiều người qua đời. Bạo lực chỉ được nhắc ngắn gọn, không miêu tả ghê rợn, nhưng nỗi buồn thì nặng nề. Ngôn ngữ trang trọng, câu văn dài; nhiều độc giả thấy hai mươi trang đầu chậm, rồi sau đó bị cuốn hút.
Phần sau kể toàn bộ cốt truyện, bao gồm cả kết thúc.
Khung truyện: Những lá thư của Walton
Cuốn sách mở đầu bằng bốn lá thư Robert Walton, nhà thám hiểm trẻ người Anh, gửi cho em gái Margaret, đã kết hôn và sống ở Anh. Walton đang đi về phía bắc từ St. Petersburg, nước Nga, hy vọng đến Bắc Cực và khám phá những điều có ích cho toàn nhân loại. Ông cô đơn, khao khát một người bạn có thể thấu hiểu mình nhưng không tìm được ai trong thủy thủ đoàn.
Trong những lá thư sau, con tàu của ông mắc kẹt giữa các tảng băng trôi. Một hôm thủy thủ nhìn thấy cảnh tượng kỳ lạ trên băng: một chiếc xe trượt tuyết do chó kéo, được điều khiển bởi một người khổng lồ đang lao nhanh về phía bắc. Sáng hôm sau, một chiếc xe khác xuất hiện, chở một người lữ hành gần như đông cứng, đói lả, chỉ còn một con chó. Họ đưa ông lên tàu. Sau khi hồi phục, người ấy kể với Walton rằng mình đang truy đuổi một kẻ nào đó, rồi quyết định thuật lại câu chuyện như một lời cảnh báo. Ông tên Victor Frankenstein. Walton ghi lại tất cả để gửi cho em gái.
Chuyện của Victor, phần một: Tuổi thơ và Ingolstadt
Một gia đình hạnh phúc. Victor sinh ra ở Geneva, Thụy Sĩ, trong một gia đình được kính trọng. Cha ông là công chức, còn mẹ Caroline dịu dàng, nhân hậu. Cha mẹ nhận nuôi Elizabeth Lavenza, cô bé từng sống nghèo khó với một gia đình nông dân ở Ý. Victor lớn lên, Elizabeth trở thành người thân thiết nhất của ông. Ông còn có hai em trai là Ernest và William, cùng người bạn thân Henry Clerval, vui vẻ, ấm áp, yêu thơ ca và phiêu lưu. Victor và Elizabeth không rời nhau; Victor nói cô còn hơn cả chị gái. Tuổi thơ họ êm đềm, hạnh phúc.
Nỗi ám ảnh từ sớm. Victor say mê các tác giả cổ viết về phép thuật tự nhiên và thuật giả kim. Ông đọc háo hức, hy vọng tìm ra bí mật sự sống và cách chinh phục cái chết. Cha ông gạt những điều ấy đi như chuyện vô nghĩa, chỉ khiến Victor quyết tâm tự học bí mật hơn. Năm mười lăm tuổi, ông thấy sét đánh gãy một cây sồi và choáng ngợp trước sức mạnh của điện. Từ đó, ông bỏ những cuốn sách cũ để theo khoa học hiện đại, toán học và hóa học.
Mẹ qua đời. Trước khi Victor lên đại học, mẹ ông bị sốt ban đỏ khi chăm Elizabeth. Trên giường bệnh, bà nói điều ước duy nhất là hai người sẽ kết hôn sau này. Bà qua đời khiến Victor đau đớn tột cùng. Chẳng bao lâu sau ông rời nhà, nỗi mất mát vẫn theo ông.
Đại học Ingolstadt. Victor theo học Đại học Ingolstadt ở Đức. Một giáo sư tên M. Krempe thô lỗ, làm ông nản lòng. Người khác là M. Waldman thì rộng lượng và truyền cảm hứng. Waldman kính trọng các nhà giả kim xưa, dù nói khoa học hiện đại đã tiến xa hơn những gì họ tưởng tượng. Victor lao vào học tập, làm việc đến mức quên gia đình và sức khỏe. Ông muốn tìm nguồn gốc sự sống. Sau hai năm, ông tin mình đã tìm ra.
Tạo ra sự sống. Victor thu thập vật liệu, dành hàng tháng làm việc ban đêm một mình trong căn phòng biệt lập và giấu kín công trình với mọi người. Trong suy nghĩ, đó là dự án vĩ đại: một dạng sinh vật mới sẽ mang ơn ông vì được sống. Rồi vào một đêm tháng Mười Một ảm đạm, sinh vật mở đôi mắt vàng và thở. Cảm xúc Victor lập tức đổi khác. Sinh vật xấu xí khủng khiếp, giấc mơ hóa cơn ác mộng. Victor lao khỏi phòng, không chịu nổi hình ảnh thứ mình tạo ra. Khi quay lại, ông thấy sinh vật đã biến mất.
Bệnh tật và người bạn. Victor suy sụp vì cơn sốt thần kinh kéo dài. Henry Clerval, người đến học ở trường đại học, tìm thấy và chăm sóc ông suốt nhiều tháng. Khi Victor khỏe lại, ông nhận thư Elizabeth rồi dành thời gian bên người bạn vui tính. Ông không kể cho ai biết mình đã làm gì.
Chuyện của Victor, phần hai: Cái chết ở Geneva
Lá thư khủng khiếp. Thư của cha mang tin tồi tệ nhất: William, em út Victor, bị sát hại. Gia đình đi dạo trên đồng Plainpalais ngoài thành phố; buổi tối William mất tích. Người ta tìm thấy cậu bị siết cổ. Bức tiểu họa quý giá của mẹ, cậu bé đeo bên người, cũng biến mất.
Justine bị buộc tội. Victor vội về nhà. Trên đường, giữa cơn bão sấm chớp, ông thấy sinh vật trong bóng tối và lập tức hiểu kẻ giết người là ai, nhưng không thể nói ra vì ai sẽ tin ông? Justine Moritz, cô gái trung thành từ lâu được đối xử như người nhà, bị buộc tội vì bức tiểu họa được tìm thấy trong túi cô. Cô bị đưa ra xét xử; dù nói mình vô tội, cô bị thuyết phục nhận tội rồi bị xử tử. Victor ngập trong cảm giác tội lỗi. Ông biết sự thật và đã có thể lên tiếng; Elizabeth và cha ông đau khổ vô cùng.
Sông băng và cuộc gặp. Để giải tỏa tâm trí, Victor đi bộ và leo núi Alps, hướng đến Chamonix và Montanvert. Trên sông băng, sinh vật xuất hiện, di chuyển nhanh đến kinh ngạc. Victor tràn ngập giận dữ và kinh hãi, cố tấn công nó, nhưng sinh vật bình tĩnh xin được lắng nghe và nói mình không giống điều Victor nghĩ. Nó thông minh, biết nói và muốn Victor nghe câu chuyện của mình. Họ đi vào một túp lều trên núi.
Câu chuyện của sinh vật
Đây là trung tâm của cuốn sách, khiến nhiều độc giả thay đổi cảm xúc về sinh vật.
Học cách sống. Nó kể rằng khi mới tỉnh dậy, nó chẳng biết gì. Nó lạnh, đói, bối rối; ai nhìn thấy nó cũng bỏ chạy hoặc hét lên. Nó lang thang trong rừng, từ từ học cách kiếm thức ăn, nhóm lửa, phân biệt sáng tối, nghe và chạm.
Những người sống trong nhà tranh. Nó ở trong căn chòi cạnh một ngôi nhà nhỏ của gia đình nghèo: một ông lão mù, con trai Felix và con gái Agatha. Nghe lén qua khe tường, nó học được tiếng nói của họ. Nó xúc động trước sự hiền hậu và tình yêu họ dành cho nhau. Ban đêm, nó bí mật giúp họ bằng cách nhặt củi. Sau đó Safie, cô gái trẻ đến từ Thổ Nhĩ Kỳ, xuất hiện. Qua những bài học của cô, sinh vật biết lịch sử gia đình: họ bị hủy hoại sau khi giúp cha cô, một thương gia, và cô đem lòng yêu Felix.
Đọc và hiểu thế giới. Nó tìm thấy vài cuốn sách trong rừng: một tiểu thuyết về nỗi buồn tình yêu, một cuốn kể về những vĩ nhân thời cổ và Paradise Lost của Milton. Nó còn tìm được trong túi áo khoác những ghi chép Victor viết khi tạo ra nó. Từ đó, nó biết mình là gì, ai đã tạo ra và Victor bỏ rơi mình thế nào. Nó đồng cảm với thiên thần sa ngã trong tác phẩm của Milton, kẻ cũng bị bỏ rơi và cô độc.
Bị khước từ. Nó hy vọng gia đình sẽ chấp nhận mình. Khi cuối cùng đến gần họ, nó bắt đầu nói chuyện với ông lão mù, người không nhìn thấy mặt nó và dịu dàng đáp lời. Nhưng khi những người khác trở về, Felix tấn công, đuổi nó đi, còn cả gia đình chạy khỏi ngôi nhà. Nó tuyệt vọng, tức giận và thề trả thù toàn nhân loại, nhất là kẻ tạo ra mình. Khi quay lại thấy căn nhà trống, nó phóng hỏa.
Giết người. Nó đi về phía Geneva. Trên đường, nó cứu một cô bé khỏi sông, nhưng bị một người đàn ông tưởng nó là mối đe dọa bắn trúng. Khi ấy lòng nó đã đầy cay đắng. Trong rừng, nó gặp William, cậu bé nhỏ, và hy vọng dạy cậu đừng sợ mình. William gọi nó là quái vật, nói cha mình là người có địa vị; sinh vật giết cậu. Sau đó nó lấy bức tiểu họa, thấy Justine đang ngủ thì giấu nó vào quần áo cô.
Yêu cầu. Sinh vật nói mình khổ sở vì hoàn toàn cô độc. Nó xin Victor tạo một sinh vật nữ giống mình để cả hai có thể sống xa con người, ở nơi hẻo lánh như Nam Mỹ. Nếu Victor đồng ý, họ sẽ biến mất mãi mãi. Nếu từ chối, sinh vật sẽ hủy diệt mọi người Victor yêu quý. Thương hại bất chấp phán đoán tốt hơn của mình, Victor đồng ý.
Chuyện của Victor, phần ba: Lời hứa bị phá vỡ
Trì hoãn và lên đường. Victor lần lữa. Ông về nhà, dành thời gian bên Elizabeth và cha, nhưng lời hứa cứ ám ảnh. Ông đề nghị đi Anh cùng Clerval; cha đồng ý, và Victor định kết hôn với Elizabeth khi trở về. Hai người bạn đi dọc sông Rhine, đến London rồi sang Scotland. Victor nói sẽ làm việc một mình ở nơi hẻo lánh nên Clerval tiếp tục đi riêng.
Hòn đảo. Victor dựng chỗ ở trong túp lều thô sơ trên một trong những hòn đảo Orkney xa xôi nhất, nơi hoang vu bị biển vùi dập. Ngày qua ngày, ông làm sinh vật nữ. Nhưng khi gần hoàn tất, ông bắt đầu nghi ngờ. Liệu cô ta có độc ác hơn sinh vật đực? Nếu họ có con và một giống loài quái vật lan khắp trái đất thì sao? Một đêm, ông thấy sinh vật ngoài cửa sổ, đang cười; cơn kinh hoàng khiến ông xé xác thể đang làm dở. Sinh vật tru lên, thề trả thù và cảnh báo sẽ có mặt trong đêm cưới Victor.
Clerval qua đời. Victor ném phần còn lại xuống biển; bão đẩy thuyền ông lệch hướng. Ông dạt vào bờ biển Ireland rồi bị bắt vì có xác người trôi dạt vào bờ: đó là Henry Clerval, bị siết cổ. Victor suy sụp và bị giam giữ cho đến khi thẩm phán xác minh ông ở Orkney lúc ấy, rồi minh oan. Cha đến đón ông về.
Đám cưới. Victor và Elizabeth kết hôn. Nghĩ sinh vật định giết mình trong đêm cưới, Victor mang vũ khí, bảo Elizabeth đi ngủ còn ông canh nhà. Trong lúc ông đi tìm khắp quán trọ, ông nghe tiếng hét. Sinh vật đã giết Elizabeth. Chẳng bao lâu sau, cha Victor cũng chết vì đau buồn.
Cuộc truy đuổi
Không còn gì để mất, Victor thề sẽ truy lùng sinh vật cho đến khi một trong hai bị tiêu diệt. Ông đi theo nó khắp châu Âu, nước Nga rồi vào vùng Bắc Cực; sinh vật chế giễu ông bằng cách để lại lời nhắn và thức ăn. Victor dùng xe trượt tuyết băng qua băng giá, đuổi theo cho đến khi đàn chó chết và bản thân ông gần lìa đời. Đó là lúc tàu Walton tìm thấy ông.
Kết thúc
Victor kể xong và bảo Walton hãy dùng câu chuyện làm lời cảnh báo. Thủy thủ đoàn của Walton sợ bị băng giá giam giữ mãi mãi, yêu cầu nếu thoát khỏi băng thì con tàu phải quay về phía nam. Victor yếu ớt thúc giục mọi người giữ vững ý chí, nhưng họ không nghe; Walton miễn cưỡng đồng ý quay lại. Chẳng bao lâu Victor qua đời, khuyên Walton tìm hạnh phúc trong cuộc sống bình lặng và dè chừng tham vọng, dù ông cũng thừa nhận vẫn muốn sinh vật chết.
Không lâu sau, Walton vào khoang tàu và thấy sinh vật cúi bên thi thể Victor. Nó không đe dọa Walton. Nó buồn bã nói nỗi khổ của mình còn lớn hơn Victor, tội lỗi giày vò nó, và giờ Victor chết rồi thì chẳng còn ai để nó căm ghét hay thấu hiểu. Nó nói sẽ đi về phía bắc trên bè băng, tự dựng giàn hỏa táng và thiêu mình thành tro để không ai tạo ra sinh vật như thế nữa. Rồi nó nhảy khỏi cửa sổ khoang và bị dòng băng cuốn đi.
Ai là ai
- Victor Frankenstein: sinh viên tài giỏi, đầy quyết tâm từ Geneva, tạo ra sự sống rồi không thể đối mặt với thứ mình làm nên. Ông kể phần lớn câu chuyện.
- Sinh vật: tạo vật của Victor, to lớn, khỏe mạnh, xấu xí nhưng thông minh, diễn đạt tốt và nhạy cảm. Nó không bao giờ được đặt tên.
- Robert Walton: thuyền trưởng kiêm nhà thám hiểm người Anh, cô độc, đầy tham vọng, viết những lá thư làm khung truyện và có thể phản chiếu Victor.
- Elizabeth Lavenza: được cha mẹ Victor nhận nuôi, là người bạn thân nhất rồi thành vợ ông.
- Henry Clerval: người bạn vui vẻ, giàu tình người của Victor, yêu thơ ca và chăm sóc ông khi bệnh.
- Alphonse và Caroline Frankenstein: cha mẹ yêu thương Victor.
- William và Ernest: hai em trai; William bị sát hại.
- Justine Moritz: người hầu trung thành, được xem gần như người nhà và bị xử tử oan.
- M. Waldman và M. Krempe: hai giáo sư ở Ingolstadt, một người khích lệ, người kia khinh miệt.
- Gia đình De Lacey: Felix, Agatha và người cha mù; những người nghèo sống trong nhà tranh mà sinh vật quan sát rồi học hỏi.
- Safie: cô gái trẻ đến sống cùng họ, người dạy sinh vật ngôn ngữ lần thứ hai.
Giải thích những cảnh then chốt
Sự tạo thành. Mary Shelley không miêu tả phương pháp tạo ra sinh vật. Bà chỉ dành một đoạn ngắn cho khoảnh khắc ấy, còn trọng tâm là phản ứng của Victor. Nỗi kinh hoàng lập tức tràn ngập ông và ông bỏ chạy. Cuốn sách nói về chuyện xảy ra sau thí nghiệm chứ không phải bản thân thí nghiệm.
Phiên tòa của Justine. Đây là lần đầu Victor có thể ngăn một thảm kịch nhưng không làm vậy. Ông sợ chẳng ai tin chuyện một sinh vật sống, nên để một người vô tội chết. Cảnh này cũng cho thấy nỗi đau buồn trong gia đình do Victor gây ra đang lan rộng.
Cuộc gặp trên sông băng. Sinh vật đối mặt với người tạo ra mình giữa cảnh lạnh lẽo, hùng vĩ, vắng bóng sự sống. Lần đầu tiên nó được nói, và sự cảm thông của cuốn sách bắt đầu dịch chuyển. Victor muốn tấn công, nhưng sinh vật khăng khăng đòi được lắng nghe như bất kỳ ai.
Ngôi nhà tranh. Sinh vật quan sát gia đình De Lacey suốt nhiều tháng, học ngôn ngữ, lòng tử tế và tình yêu, rồi bị đuổi đi. Cảnh này là trung tâm cuốn sách. Nó cho thấy bạo lực của sinh vật bắt nguồn từ sự khước từ chứ không phải bản tính, trực tiếp thách thức ý nghĩ rằng nó đơn giản chỉ là quái vật.
Phá hủy sinh vật nữ. Quyết định của Victor một phần xuất phát từ lý do đạo đức, vì ông sợ tạo ra một giống loài mới. Nhưng đó cũng là hành động kiểm soát: ông lại quyết định số phận một sinh vật sống mà không hỏi nó muốn gì. Sự trả thù của sinh vật bắt đầu từ đây.
Cuộc truy đuổi vùng Bắc Cực. Đoạn kết dài đưa câu chuyện đến tận rìa thế giới. Lúc ấy Victor và sinh vật đều bị ám ảnh, tiêu hao lẫn nhau, không ai có thể sống thiếu người kia. Cuộc gặp cuối cho thấy sinh vật cũng bị hủy hoại bởi những gì đã xảy ra.
Vì sao tác phẩm vẫn có ý nghĩa
Frankenstein thường được gọi là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng đầu tiên. Sách đặt ra những câu hỏi vẫn còn nguyên ý nghĩa: nhà khoa học có trách nhiệm gì với những gì mình tạo ra? Ta nên đối xử ra sao với người có ngoại hình hay hành xử khác biệt? Điều gì xảy đến với người chưa bao giờ được yêu thương? Tác phẩm cũng cho thấy tham vọng và sự im lặng của một người dễ dẫn đến tổn hại cho người khác như thế nào. Cuốn sách truyền cảm hứng cho hàng trăm phim, vở kịch và tác phẩm kể lại, dù ít bản nào sánh được chiều sâu của nó; đây vẫn là một trong những tiểu thuyết được bàn luận nhiều nhất ở trường học và đại học.
Những điều cần chú ý khi đọc
- Sinh vật không sinh ra đã độc ác. Lúc đầu, nó hiền lành, tò mò và tử tế; điều đẩy nó đến giết người là sự tàn nhẫn lặp đi lặp lại. Shelley muốn độc giả nghĩ về cách đối xử định hình con người.
- Victor vừa là anh hùng vừa là kẻ gây họa. Ông chịu đau khổ và là người kể chuyện dễ khiến ta cảm thông, nhưng hầu hết tai họa đều đến từ lựa chọn của ông: bỏ rơi sinh vật, im lặng về vụ giết người và phá vỡ lời hứa.
- Thiên nhiên là một nhân vật. Bão tố, sông băng, núi non và băng vùng cực phản chiếu cảm xúc nhân vật.
- Ba người kể, ba kiểu sự thật. Walton, Victor và sinh vật đều thuật lại chuyện của mình; ai cũng có lý do để khiến bản thân trông tốt hơn. Hãy nghĩ xem bạn tin ai và vì sao.
- Gia đình và tình bạn. Việc Victor mất Clerval, Elizabeth và gia đình cho thấy cái giá lớn đến đâu khi ông tự cô lập để theo đuổi tham vọng riêng.
Câu hỏi để suy ngẫm
- Khi sinh vật lần đầu mở mắt, ai chịu trách nhiệm cho những chuyện tiếp theo: Victor, sinh vật hay xã hội?
- Vì sao Victor không kể cho ai sự thật về cái chết của William? Bạn có giữ bí mật đó không?
- Victor có đúng khi phá hủy sinh vật nữ dù điều đó khiến ông thất hứa không?
- Vì sao bạn nghĩ Mary Shelley chọn để Walton kể câu chuyện?
- Bạn nghĩ sinh vật xứng đáng được độc giả cảm thông không? Điều đó có thay đổi sau khi nó giết William không?
Nếu bạn thích Frankenstein
Hãy thử Dr Jekyll and Mr Hyde của Robert Louis Stevenson để đọc thêm chuyện khoa học, bí mật và một bản ngã bị chia tách; Dracula của Bram Stoker cho truyện kinh dị Gothic; The Invisible Man của H. G. Wells về một nhà khoa học có thí nghiệm hủy hoại đời mình; hoặc The Time Machine để khám phá khoa học viễn tưởng thời kỳ đầu.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.