Ai rồi cũng chết
Tên gốc: Being Mortal
Bác sĩ phẫu thuật kiêm nhà văn Atul Gawande cho rằng y học hiện đại giỏi chống lại cái chết nhưng chưa giúp được nhiều để con người sống tốt khi già đi và khi đến gần cuối đời, và rằng bác sĩ cùng gia đình nên đặt điều quan trọng nhất đối với người bệnh lên hàng đầu.
Giới thiệu
Being Mortal: Medicine and What Matters in the End do Atul Gawande viết và xuất bản năm 2014. Ông là bác sĩ phẫu thuật, nhà nghiên cứu y tế cộng đồng và cây bút của tạp chí The New Yorker. Gawande nhận ra rằng quá trình đào tạo y khoa dạy ông cách cứu người, nhưng không dạy cách giúp những người không thể cứu được hoặc đang yếu đi từng ngày. Dựa trên câu chuyện của các bệnh nhân, của chính gia đình mình và căn bệnh của cha ông, ông xem xét cách chúng ta đối xử với tuổi già, sự yếu đuối và bệnh nan y, cũng như cách có thể làm tốt hơn. Cuốn sách bán rất chạy và được dùng rộng rãi trong các cuộc thảo luận về việc chăm sóc người cao tuổi và người sắp qua đời.
Tóm tắt đầy đủ
1. Sống tự lập đến khi nào có thể
Ý chính: Gawande mở đầu bằng nhận xét rằng trong phần lớn lịch sử loài người, người già chỉ chiếm một phần nhỏ dân số và được gia đình chăm sóc. Trong xã hội hiện đại, nhiều người sống lâu hơn, nhưng người cao tuổi thường mất đi sự độc lập và bị đưa vào các cơ sở chăm sóc tập trung. Ông cho rằng con người coi trọng quyền tự quyết (autonomy), tức khả năng tự điều hành cuộc sống của mình, và khi sức yếu đi, nhiều việc chúng ta làm cho người già, như các quy tắc an toàn và thói quen y tế, lại lấy mất quyền ấy của họ.
Trong cuộc sống: Nhiều người cao tuổi nói rằng họ thà chấp nhận một chút rủi ro để giữ sự độc lập còn hơn được giữ an toàn ở một nơi mà mình không chọn.
2. Cơ thể suy tàn dần
Ý chính: Tiếp theo, tác giả mô tả cách cơ thể già đi, từ khớp bị mòn đến các cơ quan hoạt động kém, và cách y học thường chữa riêng từng bộ phận đang hỏng mà không giải quyết sự suy yếu chung của cơ thể. Ông kể về những bệnh nhân cao tuổi phải nhập viện và xét nghiệm hết lần này đến lần khác, và còn khổ hơn vì người ta chỉ tập trung sửa từng vấn đề một. Ông gợi ý rằng các bác sĩ lão khoa (geriatrician), tức bác sĩ chuyên chăm sóc người cao tuổi, nhìn rộng hơn và hỏi xem người bệnh muốn gì và cần gì.
Trong cuộc sống: Một bác sĩ hỏi người bệnh lớn tuổi rằng họ thích gì nhất và sợ gì nhất có thể định hướng việc chăm sóc tốt hơn một bác sĩ chỉ nhìn vào kết quả xét nghiệm.
3. Phụ thuộc vào người khác và viện dưỡng lão
Ý chính: Gawande tìm hiểu lịch sử của các viện dưỡng lão (nursing home) và cho thấy chúng được xây để an toàn và vận hành hiệu quả, chứ không phải để trở thành nơi người ta muốn sống. Người ở đó thường có rất ít sự riêng tư và quyền tự quyết, còn nỗi buồn chán và cô đơn thì phổ biến. Ông kể về nỗ lực của những người cải cách, chẳng hạn bác sĩ Bill Thomas, người đã đưa cây cối, thú nuôi và trẻ em vào một viện dưỡng lão ở bang New York, và thấy rằng người ở đó trở nên hoạt bát hơn và cần ít thuốc hơn.
Ví dụ trong sách: Thử nghiệm với chim, chó, mèo và các khu vườn cho thấy rằng khi được chăm sóc một thứ gì đó, người già có thêm lý do để sống.
Trong cuộc sống: Ở bất kỳ tuổi nào, con người cũng sống tốt hơn khi có một mục đích và có điều gì đó để mong đợi mỗi ngày.
4. Được hỗ trợ và những nơi ở tốt hơn
Ý chính: Tác giả cũng kể về sự ra đời của mô hình nhà ở có hỗ trợ (assisted living), do những người như Keren Brown Wilson khởi xướng. Bà muốn tạo ra những nơi mà mỗi người có căn hộ riêng, có khóa cửa và tự quyết định sinh hoạt hằng ngày, với sự giúp đỡ luôn sẵn sàng khi cần. Ông nhận xét rằng theo thời gian, nhiều cơ sở dần giống các viện chăm sóc tập trung hơn, nhưng ý tưởng ban đầu là kết hợp sự hỗ trợ với quyền tự quyết vẫn đáng theo đuổi.
Trong cuộc sống: Có chìa khóa riêng và đồ đạc của riêng mình có thể làm thay đổi rất nhiều cảm giác được ở nhà.
5. Buông tay: chăm sóc giảm nhẹ và chăm sóc cuối đời
Ý chính: Phần trọng tâm của cuốn sách bàn về bệnh nan y. Gawande mô tả việc các bác sĩ thường thúc đẩy những cách điều trị mạnh tay ngay cả khi cơ hội thành công rất ít, và né tránh những cuộc trò chuyện thẳng thắn về cái chết. Ông kể trường hợp một phụ nữ trẻ bị ung thư phổi phải chịu hết đợt điều trị này đến đợt khác, và cho thấy một bác sĩ chăm sóc giảm nhẹ (palliative care) đã giúp cô và gia đình suy nghĩ về điều gì thật sự quan trọng. Ông giải thích về chăm sóc cuối đời (hospice), hình thức tập trung vào sự thoải mái và chất lượng cuộc sống, và dẫn các nghiên cứu cho thấy những bệnh nhân được chăm sóc giảm nhẹ sớm đôi khi sống lâu bằng hoặc lâu hơn, mà ít đau đớn hơn.
Trong cuộc sống: Hỏi “Điều bạn lo sợ và hy vọng là gì?” có thể mở đường cho một cách chăm sóc phù hợp với mục tiêu của người bệnh.
6. Những cuộc trò chuyện khó khăn
Ý chính: Gawande đề xuất vài câu hỏi mà bác sĩ có thể đặt cho bệnh nhân đang bệnh nặng: Bạn hiểu tình trạng của mình như thế nào? Bạn lo sợ điều gì và muốn đạt được điều gì? Bạn chấp nhận đánh đổi những gì và không chấp nhận những gì? Bạn muốn dành thời gian còn lại như thế nào? Ông kể cách mình đã hỏi những câu như vậy với cha, cũng là một bác sĩ, khi cha ông được chẩn đoán có một khối u hiếm ở cột sống. Hai cha con cùng chọn cách chăm sóc để cha ông có thể tiếp tục làm những điều mình thích càng lâu càng tốt, và ra đi thanh thản tại nhà.
Trong cuộc sống: Nói chuyện trước với người thân về kiểu chăm sóc mà mình mong muốn có thể giúp mọi người tránh bối rối khi khủng hoảng xảy ra.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Ai rồi cũng chết trở thành một cuốn sách bán chạy lớn và là chất xúc tác cho những cuộc thảo luận trên cả nước về việc chăm sóc cuối đời. Nó khiến nhiều gia đình nói chuyện về mong muốn được chăm sóc, và khuyến khích bác sĩ, y tá hỏi bệnh nhân về những ưu tiên của họ. Một bộ phim tài liệu dựa trên cuốn sách đã được phát trên đài PBS năm 2015.
Cuốn sách cũng được ghi nhận là đã thúc đẩy sự chú ý đến chăm sóc giảm nhẹ và việc thiết kế những nơi ở tốt hơn cho người cao tuổi, và vẫn được giảng dạy rộng rãi trong các trường y và điều dưỡng. Nhiều bệnh viện nay huấn luyện nhân viên đặt những câu hỏi mà Gawande khuyên dùng, và nhiều gia đình kể rằng chính cuốn sách khiến họ cuối cùng cũng nói ra cuộc trò chuyện mà họ đã né tránh từ lâu.
Những ý chính
- Chất lượng cuộc sống quan trọng. Sống tốt cũng quan trọng như sống lâu.
- Quyền tự quyết rất quý giá. Con người muốn tự làm chủ cuộc sống của mình.
- Những cuộc trò chuyện khó khăn có ích. Hỏi xem điều gì quan trọng sẽ giúp việc chăm sóc tốt hơn.
- Các cơ sở chăm sóc có thể thay đổi. Viện dưỡng lão có thể là nơi có ý nghĩa với người ở.
- Cái chết là một phần của cuộc sống. Đối diện với nó một cách thành thật mang lại sự bình an.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách dạy chúng ta hỏi xem một người thật sự muốn gì, chứ không đoán trước. Dù đang chăm sóc cha mẹ hay nghĩ về tuổi già của chính mình, những câu hỏi Gawande gợi ý có thể giúp ta chọn những điều phù hợp với giá trị của mình.
Cuốn sách cũng cho thấy tầm quan trọng của việc nói chuyện sớm. Nhiều gia đình chờ đến lúc khủng hoảng mới bàn về mong muốn lúc cuối đời, còn cuốn sách thúc giục chúng ta nói sớm hơn, khi còn có thể suy nghĩ bình tĩnh.
Cuối cùng, cuốn sách mời chúng ta tôn trọng người già và người sắp qua đời, xem họ là những con người có câu chuyện và mục tiêu của riêng mình, chứ không phải những vấn đề cần giải quyết.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà phê bình cho rằng cuốn sách tập trung vào những trường hợp mà giao tiếp tốt hơn sẽ có ích, nhưng ít chú ý đến chi phí và khó khăn của việc chăm sóc đối với người nghèo, đến những hệ thống không có dịch vụ chăm sóc chất lượng, và đến sự khác biệt văn hóa trong cách các gia đình đối diện với cái chết. Những người khác lo rằng việc nói về “buông tay” có thể bị lợi dụng để biện minh cho việc cắt giảm chăm sóc người cao tuổi.
Một vài độc giả thấy những câu chuyện trong sách buồn và các khuyến nghị quá đơn giản, hoặc lưu ý rằng bản thân Gawande là bác sĩ nên có một vị trí quan sát nhiều đặc quyền. Những người ủng hộ đáp rằng cuốn sách đưa ra một điểm khởi đầu nhân văn và thiết thực. Bạn đọc nên bàn các quyết định y tế với bác sĩ của chính mình.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách phù hợp với thanh thiếu niên và người lớn, đặc biệt là những ai có người thân lớn tuổi hoặc làm công việc chăm sóc. Sách viết về bệnh tật và cái chết một cách nhẹ nhàng, nhưng vẫn có thể khiến người đọc xúc động. Đây là nền tảng tốt cho những buổi trò chuyện trong gia đình.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Khi hơi thở hóa thinh không
Paul Kalanithi
Paul Kalanithi, một bác sĩ phẫu thuật thần kinh trẻ, viết về việc đối mặt với căn bệnh ung thư phổi giai đoạn cuối ở tuổi ba mươi sáu và tự hỏi điều gì làm nên một cuộc đời có ý nghĩa khi thời gian không còn nhiều.
👤 Chuyện đời thựcHoàng Đế Của Bách Bệnh
Siddhartha Mukherjee
Bác sĩ Siddhartha Mukherjee kể lại lịch sử của bệnh ung thư từ thời cổ đại đến nay, cho thấy các thầy thuốc và nhà nghiên cứu đã chiến đấu thế nào với một căn bệnh mà thực chất là sự biến dạng của chính các tế bào trong cơ thể chúng ta.
🔬 Khoa họcSống lâu
Peter Attia with Bill Gifford
Muốn sống lâu hơn và khỏe hơn, ta nên chủ động phòng ngừa từ sớm những bệnh mạn tính đang lấy đi sinh mạng của đa số mọi người, bằng cách rèn luyện cơ thể, chú ý đến dinh dưỡng và giấc ngủ, và chăm sóc sức khỏe tinh thần.
🍎 Sức khỏeTuyên ngôn về danh sách kiểm tra
Atul Gawande
Bác sĩ phẫu thuật Atul Gawande cho thấy rằng trong một thế giới quá phức tạp để bất kỳ chuyên gia nào nhớ hết mọi thứ, một danh sách kiểm tra (checklist) đơn giản có thể ngăn ngừa sai sót ở bệnh viện, trên máy bay và tại các công trình xây dựng.
🍎 Sức khỏeNăm của tư duy huyền diệu
Joan Didion
Joan Didion viết, với sự chính xác và tiết chế, về năm sau cái chết đột ngột của chồng bà, khi bà còn phải đối mặt với căn bệnh nặng của con gái, và bà xem xét nỗi đau mất mát có thể làm méo mó suy nghĩ và cảm nhận về thời gian như thế nào.
👤 Chuyện đời thựcĐi tìm lẽ sống
Viktor E. Frankl
Một bác sĩ tâm thần từng sống sót qua các trại tập trung của Đức Quốc xã giải thích rằng ngay cả trong nỗi đau tồi tệ nhất, con người vẫn có thể chọn thái độ của mình, và việc tìm được một lý do để sống chính là điều cho ta sức mạnh để chịu đựng.
👤 Chuyện đời thựcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.