Hoàng Đế Của Bách Bệnh

Tên gốc: The Emperor of All Maladies

Từ 13 tuổiđọc 6 phúty họclịch sử khoa họctiểu sử
Lưu ý nội dung ung thư; bệnh tật và cái chết; mô tả những phương pháp điều trị khắc nghiệt
Tìm mua sách ↓

Bác sĩ Siddhartha Mukherjee kể lại lịch sử của bệnh ung thư từ thời cổ đại đến nay, cho thấy các thầy thuốc và nhà nghiên cứu đã chiến đấu thế nào với một căn bệnh mà thực chất là sự biến dạng của chính các tế bào trong cơ thể chúng ta.

Giới thiệu

The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer do Siddhartha Mukherjee viết và xuất bản năm 2010. Ông là bác sĩ chuyên điều trị ung thư kiêm nhà nghiên cứu, được đào tạo ở Ấn Độ, Hoa Kỳ và Anh. Sách đoạt giải Pulitzer hạng mục sách phi hư cấu tổng hợp (General Nonfiction) năm 2011. Mukherjee gọi cuốn sách là một “tiểu sử” của ung thư vì ông coi căn bệnh như một nhân vật sống với cả một câu chuyện đời dài. Mạch kể đan xen với trải nghiệm của chính các bệnh nhân của ông, trong đó có một phụ nữ tên Carla, cuộc chiến của chị với bệnh bạch cầu (leukemia) đem đến cho sách một sợi dây gần gũi, đầy tính người. Đây là lịch sử của những ý tưởng, các nhà khoa học, các bệnh nhân, và hành trình dài đi tìm cách điều trị và phòng ngừa.

Tóm tắt đầy đủ

1. Căn bệnh cổ xưa và những ca phẫu thuật đầu tiên

Ý chính: Mukherjee bắt đầu từ những mô tả sớm nhất về ung thư, xuất hiện trong các văn bản Ai Cập cổ đại và trong tác phẩm của các thầy thuốc Hy Lạp. Tên gọi tiếng Anh của bệnh, cancer, bắt nguồn từ từ Hy Lạp chỉ con cua, vì các khối u trông như dùng càng bám chặt lấy cơ thể. Suốt nhiều thế kỷ, thầy thuốc hầu như không làm được gì. Vào cuối thế kỷ mười chín, các bác sĩ phẫu thuật như William Halsted đi tiên phong trong phẫu thuật cắt vú triệt để (radical mastectomy), tức cắt bỏ vú cùng các mô xung quanh. Tin rằng phẫu thuật càng rộng thì càng chữa được nhiều người, các bác sĩ thực hiện những ca mổ ngày càng táo bạo, mà về sau được chứng minh là trong nhiều trường hợp không hiệu quả hơn những ca mổ nhẹ nhàng hơn.

Trong cuộc sống: Những cách điều trị nghe có vẻ hợp lý, như “cắt bỏ nhiều hơn”, vẫn cần được kiểm chứng, vì thế y học hiện đại dựa vào các thử nghiệm lâm sàng.

2. Hóa trị và những ca chữa khỏi đầu tiên

Ý chính: Vào những năm 1940, nhà bệnh lý học Sidney Farber ở Boston chữa cho trẻ em bị bệnh bạch cầu bằng một hóa chất chặn một loại vitamin mà tế bào ung thư cần, và cho kết quả thuyên giảm tạm thời. Đây là một bước đầu quan trọng tiến tới hóa trị (chemotherapy) hiện đại, sau những thử nghiệm trước đó với khí mù tạt nitơ (nitrogen mustard). Các nhà nghiên cứu sau này phát triển những phác đồ phối hợp nhiều loại thuốc, chữa khỏi một số bệnh bạch cầu ở trẻ em và một số u lympho (lymphoma). Những thành công này nhen lên hy vọng, nhưng các cách điều trị rất khắc nghiệt, gây tác dụng phụ nặng, và các bác sĩ phải đối mặt với câu hỏi đạo đức là có thể đòi hỏi bệnh nhân chịu đựng đau đớn đến mức nào.

Trong cuộc sống: Nhiều trẻ em bị bệnh bạch cầu ngày nay sống sót nhờ những liệu pháp phối hợp được thử nghiệm lần đầu trong những năm ấy.

3. Cuộc chiến chống ung thư và sự ủng hộ của công chúng

Ý chính: Farber bắt tay với nhà từ thiện giàu có Mary Lasker để vận động chính phủ cấp kinh phí. Năm 1971, Tổng thống Richard Nixon ký Đạo luật Ung thư Quốc gia (National Cancer Act), mở màn cho điều về sau được gọi là cuộc chiến chống ung thư (war on cancer). Chiến dịch này huy động những khoản tiền lớn và gợi lên những kỳ vọng lớn, có lẽ là quá cao. Mukherjee cho thấy áp lực chính trị và sự lạc quan đôi khi đi nhanh hơn khoa học, khi các nhà nghiên cứu hy vọng một chiến thắng chóng vánh nhưng lại thấy ung thư là một kẻ thù muôn hình muôn vẻ và biết thích nghi.

Trong cuộc sống: Những chương trình tài trợ lớn có thể đẩy nhanh nghiên cứu nhưng cũng có thể khuyến khích những lời hứa viển vông.

4. Phòng ngừa và tầm soát

Ý chính: Một phần khác của câu chuyện nói về phòng ngừa. Bằng chứng nối hút thuốc với ung thư phổi, đề tài của những nghiên cứu có tính bước ngoặt vào những năm 1950, đã dẫn đến các chiến dịch y tế công cộng, dù ngành thuốc lá chống lại chúng suốt nhiều thập kỷ. Các xét nghiệm tầm soát, như chụp nhũ ảnh và xét nghiệm Pap, giúp phát hiện ung thư sớm nhưng cũng đặt ra câu hỏi về chẩn đoán quá mức (overdiagnosis) và báo động giả. Mukherjee lập luận rằng phòng ngừa, chẳng hạn giảm việc dùng thuốc lá, có thể cứu được nhiều mạng người hơn nhiều phương pháp điều trị mới.

Trong cuộc sống: Bỏ thuốc lá, tiêm vắc-xin phòng các loại vi-rút gây ung thư và tầm soát định kỳ là những cách thiết thực để giảm nguy cơ.

5. Tế bào ung thư và cuộc cách mạng di truyền

Ý chính: Vào những thập niên cuối thế kỷ hai mươi, các nhà khoa học, trong đó có Michael Bishop và Harold Varmus, phát hiện rằng ung thư xuất hiện từ những thay đổi trong gen của các tế bào bình thường. Gen sinh ung thư (oncogene) thúc cho tế bào phát triển không kiểm soát, còn gen ức chế khối u (tumor suppressor gene) thường đóng vai trò như cái phanh. Mukherjee giải thích rằng ung thư là bệnh của chính bộ gen của chúng ta, trong đó các tế bào theo cùng một bản năng là tồn tại và sinh sản, nhưng không có giới hạn. Cách nhìn này giúp giải thích vì sao ung thư rất khó diệt tận gốc: các tế bào ấy chính là tế bào của ta, và chúng tiến hóa khi lớn lên.

Trong cuộc sống: Vì tế bào khối u đột biến, một loại thuốc lúc đầu có tác dụng có thể về sau mất tác dụng, khi những tế bào kháng thuốc sống sót.

6. Liệu pháp nhắm trúng đích và tương lai

Ý chính: Hiểu biết về nền tảng di truyền của ung thư dẫn đến liệu pháp nhắm trúng đích (targeted therapy), những loại thuốc được thiết kế để tấn công các thay đổi phân tử cụ thể. Một ví dụ là imatinib, bán dưới tên Gleevec, đã biến một dạng bệnh bạch cầu chết người thành một tình trạng có thể kiểm soát được đối với nhiều bệnh nhân. Mukherjee cũng mô tả liệu pháp miễn dịch (immunotherapy) và hy vọng về y học cá thể hóa (personalized medicine). Ông kết thúc bằng sự lạc quan thận trọng: có thể ung thư sẽ không bao giờ bị chinh phục hoàn toàn, nhưng ta có thể học cách sống chung với nó, kiểm soát nó và ngăn ngừa được phần lớn các ca bệnh.

Trong cuộc sống: Giờ đây các bác sĩ thường xét nghiệm gen của khối u để chọn loại thuốc phù hợp nhất cho từng bệnh nhân.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Hoàng Đế Của Bách Bệnh được ca ngợi là một trong những cuốn sách khoa học phổ thông quan trọng nhất những năm gần đây. Sách đưa lịch sử của một căn bệnh đáng sợ đến với đông đảo bạn đọc bằng cách dễ hiểu và nhân văn, và giúp nhiều bệnh nhân cùng gia đình hiểu được điều họ đang đối mặt. Năm 2015, sách được chuyển thể thành một loạt phim tài liệu truyền hình trên PBS, do Barak Goodman đạo diễn, với Ken Burns làm nhà sản xuất điều hành.

Cuốn sách cũng cho thấy khoa học vận hành thế nào: với những lần khởi đầu sai, những cuộc cạnh tranh và sự bền bỉ. Cả sinh viên y khoa lẫn độc giả phổ thông đều dùng sách để có cái nhìn tổng quan về việc cách điều trị tiến bộ ra sao và những thách thức nào còn lại.

Sách cũng ảnh hưởng đến cách các bác sĩ nói chuyện với bệnh nhân, vì nó là một mẫu mực về cách mô tả một căn bệnh nặng một cách trung thực và đầy cảm thông. Nhiều độc giả từng được chẩn đoán ung thư kể rằng cuốn sách giúp họ đặt câu hỏi tốt hơn với đội ngũ y tế của mình.

Những ý chính

  • Ung thư đã có từ rất lâu và rất phức tạp. Bệnh đã được biết đến hàng nghìn năm, và có nhiều dạng.
  • Y học tiến từng bước. Phẫu thuật, hóa trị, di truyền học và thuốc nhắm trúng đích, mỗi thứ đóng góp thêm một phần.
  • Phòng ngừa rất quan trọng. Giảm hút thuốc và tầm soát cứu được nhiều mạng người.
  • Ung thư xuất phát từ chính tế bào của ta. Đó là lý do bệnh khó điều trị.
  • Hy vọng và sự khiêm tốn đi cùng nhau. Tiến bộ là có thật nhưng chậm hơn mong đợi.

Bài học có thể rút ra

Cuốn sách dạy rằng những vấn đề lớn hiếm khi được giải quyết bằng một bước đột phá duy nhất. Tiến bộ trong cuộc chiến với ung thư đến từ nhiều người, làm việc qua nhiều thập kỷ, và từ việc học hỏi cả từ thất bại lẫn thành công.

Sách cũng cho thấy tầm quan trọng của sự đồng cảm trong y học. Mukherjee nhắc ta rằng đằng sau mỗi con số thống kê là một con người với nỗi sợ và hy vọng, và chăm sóc tốt nghĩa là chữa cho cả con người chứ không chỉ căn bệnh.

Cuối cùng, sách khuyến khích ta coi trọng phòng ngừa và ủng hộ nghiên cứu. Những lựa chọn như không hút thuốc, tiêm vắc-xin và làm theo hướng dẫn tầm soát có thể giảm nguy cơ, và nguồn kinh phí công cho khoa học giúp các cách điều trị mới đến được với bệnh nhân.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số người đánh giá thấy sách dài và dày đặc, có quá nhiều tên người và chi tiết đối với độc giả phổ thông, và vài người cảm thấy cấu trúc của sách, vốn nhảy qua lại giữa lịch sử và những câu chuyện cá nhân, chưa đều tay. Các chuyên gia ung thư chỉ ra rằng có một số chỗ được đơn giản hóa cho dễ đọc, và một số mảng, như đóng góp ngoài phương Tây và chi tiết về các liệu pháp mới, được đề cập ít hơn.

Sách xuất bản năm 2010, nên không đề cập đến những tiến triển lớn về liệu pháp miễn dịch và các cách điều trị dựa trên di truyền xuất hiện sau đó. Một số nhà phê bình cũng cho rằng lối nói về “cuộc chiến” của Mukherjee và việc tập trung vào những anh hùng của ngành y đã làm nhẹ vai trò của bệnh nhân và người chăm sóc. Dù vậy, sách vẫn được coi rộng rãi là một cột mốc của dòng sách viết về khoa học.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách phù hợp với thanh thiếu niên lớn tuổi và người lớn. Sách dài và bàn về bệnh nặng và cái chết, nên có thể gây xúc động với những người đã chịu ảnh hưởng của ung thư. Sách đáng đọc với những ai muốn có bức tranh đầy đủ về căn bệnh này, và có thể đọc từng phần.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Khi hơi thở hóa thinh không

Paul Kalanithi

Paul Kalanithi, một bác sĩ phẫu thuật thần kinh trẻ, viết về việc đối mặt với căn bệnh ung thư phổi giai đoạn cuối ở tuổi ba mươi sáu và tự hỏi điều gì làm nên một cuộc đời có ý nghĩa khi thời gian không còn nhiều.

👤 Chuyện đời thực

Ai rồi cũng chết

Atul Gawande

Bác sĩ phẫu thuật kiêm nhà văn Atul Gawande cho rằng y học hiện đại giỏi chống lại cái chết nhưng chưa giúp được nhiều để con người sống tốt khi già đi và khi đến gần cuối đời, và rằng bác sĩ cùng gia đình nên đặt điều quan trọng nhất đối với người bệnh lên hàng đầu.

👤 Chuyện đời thực

Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks

Rebecca Skloot

Các bác sĩ lấy tế bào của Henrietta Lacks, một phụ nữ da đen nghèo, mà không cho bà biết, tạo ra dòng tế bào HeLa đã làm thay đổi y học; Rebecca Skloot kể lại câu chuyện về người phụ nữ ấy và gia đình bà.

🔬 Khoa học

Gen: Một lịch sử gần gũi

Siddhartha Mukherjee

Bác sĩ kiêm nhà văn Siddhartha Mukherjee kể câu chuyện về gen, từ những cây đậu của Mendel đến chỉnh sửa gen, đan xen với lịch sử về những nỗi đau bệnh tâm thần trong chính gia đình ông, và đặt câu hỏi việc làm chủ sự di truyền có ý nghĩa gì.

🔬 Khoa học

Sống lâu

Peter Attia with Bill Gifford

Muốn sống lâu hơn và khỏe hơn, ta nên chủ động phòng ngừa từ sớm những bệnh mạn tính đang lấy đi sinh mạng của đa số mọi người, bằng cách rèn luyện cơ thể, chú ý đến dinh dưỡng và giấc ngủ, và chăm sóc sức khỏe tinh thần.

🍎 Sức khỏe

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →