Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks
Tên gốc: The Immortal Life of Henrietta Lacks
Các bác sĩ lấy tế bào của Henrietta Lacks, một phụ nữ da đen nghèo, mà không cho bà biết, tạo ra dòng tế bào HeLa đã làm thay đổi y học; Rebecca Skloot kể lại câu chuyện về người phụ nữ ấy và gia đình bà.
Giới thiệu
Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks là một tác phẩm báo chí khoa học theo lối kể chuyện của Rebecca Skloot, xuất bản năm 2010 sau một thập kỷ nghiên cứu. Năm 1951, Henrietta Lacks, một người mẹ trẻ da đen có năm con ở Virginia, được điều trị ung thư cổ tử cung tại Bệnh viện Johns Hopkins ở Baltimore. Một nhà nghiên cứu đã lấy mẫu khối u của bà mà bà không hay biết và không cho phép. Khác với những tế bào người khác, các tế bào này cứ tiếp tục sinh sôi trong phòng thí nghiệm và được gọi là tế bào HeLa. Chúng đã được dùng trong vô số thí nghiệm trên khắp thế giới. Cuốn sách đan xen khoa học về những tế bào ấy, câu chuyện cuộc đời Henrietta và câu chuyện về gia đình bà, đặc biệt là con gái bà, Deborah, cùng mối quan hệ của tác giả với Deborah và những người thân của bà.
Tóm tắt đầy đủ
1. Cuộc đời và căn bệnh của Henrietta
Ý chính: Skloot giới thiệu Henrietta Lacks, sinh năm 1920 ở Virginia trong một gia đình làm nghề trồng thuốc lá. Bà kết hôn với anh (hoặc em) họ là David, thường gọi là Day, rồi chuyển đến Maryland, nơi chồng bà làm việc ở một nhà máy thép. Bà có năm người con. Năm 1951, bà cảm thấy một cục cứng trong tử cung và đến Johns Hopkins, một trong số ít bệnh viện nhận bệnh nhân da đen. Các bác sĩ chẩn đoán đó là khối u ác tính và điều trị cho bà bằng radium, nhưng ung thư lan rất nhanh, và bà qua đời vào tháng Mười năm 1951, ở tuổi ba mươi mốt.
Trong cuộc sống: Vào thời đó, chế độ phân biệt chủng tộc (segregation) khiến bệnh nhân da đen thường phải đến những bệnh viện nhất định, và điều đó ảnh hưởng đến việc chăm sóc họ nhận được.
2. Những tế bào không chịu chết
Ý chính: Một bác sĩ tên George Gey, người điều hành phòng thí nghiệm nuôi cấy mô ở Hopkins, từ lâu đã cố nuôi tế bào người bên ngoài cơ thể nhưng chúng luôn chết. Những mẫu từ khối u và mô khỏe mạnh của Henrietta được gửi đến cho ông, lấy mà không có sự đồng ý sau khi được thông tin đầy đủ (informed consent) của bà, điều từng là thông lệ lúc bấy giờ. Tế bào khối u của bà phát triển mạnh và phân chia không ngừng, nhân đôi mỗi ngày. Gey chia sẻ chúng với các nhà khoa học khác, và chúng trở thành dòng tế bào người bất tử (immortal) đầu tiên, một công cụ mà các nhà khoa học khắp thế giới có thể dùng.
Trong cuộc sống: Ngày nay các nhà nghiên cứu vẫn dùng các dòng tế bào để nghiên cứu bệnh và thử thuốc mà không cần liên tục lấy tế bào từ bệnh nhân.
3. HeLa và những bước tiến của khoa học
Ý chính: Skloot mô tả những thành tựu khoa học nhờ có HeLa. Các tế bào này được dùng để thử vắc-xin bại liệt do Jonas Salk phát triển, và được sản xuất hàng loạt trong một nhà máy tại Tuskegee Institute. Chúng đã được đưa lên không gian, được chiếu xạ, được dùng để nghiên cứu vi-rút, ung thư và gen, và góp phần phát triển cách điều trị nhiều bệnh. Việc dùng rộng rãi cũng gây ra rắc rối: HeLa làm nhiễm nhiều mẫu nuôi cấy tế bào khác, gây lãng phí cho nghiên cứu, cho đến khi điều này được phát hiện.
Trong cuộc sống: Những loại vắc-xin và thuốc mà ta dùng ngày nay có thể đã được thử trên tế bào HeLa ở một giai đoạn nào đó.
4. Gia đình bị giữ trong bóng tối
Ý chính: Suốt nhiều thập kỷ, gia đình Lacks không biết gì về những tế bào ấy. Phải nhiều năm sau họ mới biết, khi các nhà nghiên cứu liên lạc để xin mẫu máu nhằm nghiên cứu gen. Gia đình hoang mang và đau buồn: họ tin rằng Henrietta đang bị đem ra làm thí nghiệm, hoặc bị giữ cho sống trong một phòng thí nghiệm, và nhiều công ty đang kiếm tiền từ những tế bào ấy trong khi gia đình không đủ tiền mua bảo hiểm y tế. Deborah, con gái bà, người chưa bao giờ được biết mẹ, đặc biệt nóng lòng muốn biết điều gì đã xảy ra với mẹ mình.
Trong cuộc sống: Nếu không được giải thích rõ ràng, người ta có thể nghĩ đến điều tồi tệ nhất khi biết rằng những phần cơ thể của người thân đang nằm trong các phòng thí nghiệm.
5. Skloot và Deborah
Ý chính: Skloot dành nhiều năm để có được lòng tin của Deborah Lacks và gia đình bà. Hai người phụ nữ cùng bắt đầu một hành trình, đến thăm các phòng thí nghiệm nơi lưu giữ tế bào HeLa, lần đầu tiên nhìn thấy những tế bào ấy dưới kính hiển vi và về thăm quê của Henrietta. Những lúc cảm xúc của Deborah lên xuống, các vấn đề sức khỏe của bà và sự ngờ vực của bà với giới y khoa là một phần của câu chuyện. Trên đường đi, Skloot cũng phải đối diện với trải nghiệm nghèo khó và phân biệt chủng tộc mà gia đình Lacks từng trải qua.
Trong cuộc sống: Xây dựng lòng tin cần thời gian, sự trung thực và sự tôn trọng, nhất là khi con người từng bị đối xử bất công.
6. Đạo đức, sự đồng ý và quyền sở hữu
Ý chính: Ở những chương sau, Skloot xem xét các vấn đề pháp lý và đạo đức. Ai sở hữu mô lấy từ cơ thể một người? Bệnh nhân có nên được biết và đồng ý cho dùng nó trong nghiên cứu không, và có nên được chia lợi nhuận không? Bà thảo luận về một vụ kiện, Moore v. Regents of the University of California, trong đó một bệnh nhân thua kiện khi đòi quyền hưởng lợi nhuận từ tế bào của chính mình. Bà cũng cho thấy các cuộc tranh luận về sự đồng ý và quyền sở hữu vẫn tiếp diễn, và câu chuyện của Henrietta đã trở thành một phần của những cuộc tranh luận ấy.
Trong cuộc sống: Ngày nay bệnh nhân thường được yêu cầu ký giấy đồng ý cho dùng mô của mình trong nghiên cứu, dù một số chi tiết vẫn còn tranh cãi.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Cuốn sách bán chạy suốt một thời gian dài, giành nhiều giải thưởng và được chuyển thể thành một bộ phim của HBO năm 2017 với Oprah Winfrey đóng chính. Sách đã khiến người ta chú ý đến Henrietta Lacks và gia đình bà, vốn ít người biết đến, cũng như đến những câu hỏi về chủng tộc, giai cấp và đạo đức trong nghiên cứu y học. Sách được dạy rộng rãi trong các khóa học khoa học và đạo đức.
Năm 2013, các nhà khoa học công bố bộ gen của HeLa, điều này làm dấy lên một cuộc thảo luận mới, và một thỏa thuận với Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (National Institutes of Health) cho gia đình một tiếng nói nhất định trong việc dùng dữ liệu bộ gen ấy. Cuốn sách góp phần thúc đẩy cộng đồng khoa học thừa nhận đóng góp và phẩm giá của những bệnh nhân có mô được dùng trong nghiên cứu.
Skloot cũng lập ra một quỹ giúp chi trả chi phí học hành cho các thành viên gia đình Lacks, dùng tiền từ tiền bản quyền của cuốn sách, điều này cho thấy một tác phẩm báo chí có thể gây ra những hệ quả thật sự với những người được viết đến.
Những ý chính
- Tế bào của một người đã thay đổi y học. HeLa đã được dùng trong vô số thí nghiệm.
- Sự đồng ý rất quan trọng. Bệnh nhân cần biết cơ thể mình được sử dụng như thế nào.
- Chủng tộc và nghèo khó định hình câu chuyện. Bất bình đẳng ảnh hưởng đến cả việc chăm sóc lẫn sự ghi nhận.
- Đằng sau khoa học là con người. Mỗi mẫu đều đến từ một ai đó.
- Lòng tin phải được xây dựng. Nhà nghiên cứu nợ sự trung thực với những người họ nghiên cứu.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách dạy ta hỏi tri thức khoa học đến từ đâu, và ai đã trả giá cho nó. Khi ta được hưởng lợi từ một loại thuốc hay vắc-xin, có thể có những người đóng góp xứng đáng được ghi nhận.
Sách cũng dạy ta đối xử với người khác bằng sự tôn trọng và cởi mở. Sự hoang mang của gia đình Lacks cho thấy giải thích rõ ràng và biết lắng nghe là một phần của nghiên cứu có đạo đức.
Cuối cùng, sách cho thấy sức mạnh của sự tò mò và kiên trì. Nỗ lực lâu dài của Skloot để tìm hiểu và kể lại câu chuyện của Henrietta đã biến một chú thích nhỏ trong lịch sử khoa học thành một câu chuyện được nhiều người biết đến.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số thành viên trong gia đình Lacks và những người khác đã chỉ trích cuốn sách, cho rằng nó phơi bày những chuyện riêng tư của gia đình mà chưa được cho phép đầy đủ, hoặc cho rằng gia đình không được chia phần công bằng từ thành công của cuốn sách. Một số nhà khoa học cho rằng sách quá khắt khe với các nhà nghiên cứu, những người khi đó đang làm theo các chuẩn mực của thời đại, và rằng luật về quyền sở hữu mô không đơn giản như sách gợi ý.
Những người khác nhận xét rằng sách trộn nhiều câu chuyện khác nhau, khoa học, tiểu sử và hồi ký, nên có thể khiến sách thiếu đồng đều. Một số nhà phê bình còn cho rằng việc Skloot đóng vai một nhân vật trong sách làm người đọc xao nhãng khỏi Henrietta. Dù vậy, sách vẫn được khen ngợi rộng rãi vì đã đưa câu chuyện của một người bị lãng quên ra ánh sáng.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách phù hợp với thanh thiếu niên và người lớn. Sách có đề cập đến bệnh tật, cái chết và phân biệt chủng tộc, cùng một số cảnh gây đau lòng trong lịch sử y học. Đây là lựa chọn tốt để thảo luận về khoa học, đạo đức và sự bình đẳng.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Hoàng Đế Của Bách Bệnh
Siddhartha Mukherjee
Bác sĩ Siddhartha Mukherjee kể lại lịch sử của bệnh ung thư từ thời cổ đại đến nay, cho thấy các thầy thuốc và nhà nghiên cứu đã chiến đấu thế nào với một căn bệnh mà thực chất là sự biến dạng của chính các tế bào trong cơ thể chúng ta.
🔬 Khoa họcChỉ còn lòng khoan dung
Bryan Stevenson
Luật sư Bryan Stevenson kể lại việc ông bào chữa cho những người bị kết án tử hình hoặc bị giam giữ bất công, nổi bật là Walter McMillian, một người đàn ông da đen bị tuyên án tử hình vì một tội ác ông không phạm, và lập luận rằng lòng khoan dung và công lý phải đi cùng nhau.
⚖️ Chính trị & xã hộiHơi ấm của những mặt trời khác
Isabel Wilkerson
Isabel Wilkerson kể câu chuyện về cuộc Đại di cư (Great Migration), khi khoảng sáu triệu người Mỹ da đen rời miền Nam để đến các thành phố ở miền Bắc và miền Tây, qua cuộc đời của ba người đã thực hiện hành trình ấy.
🏛️ Lịch sửAi rồi cũng chết
Atul Gawande
Bác sĩ phẫu thuật kiêm nhà văn Atul Gawande cho rằng y học hiện đại giỏi chống lại cái chết nhưng chưa giúp được nhiều để con người sống tốt khi già đi và khi đến gần cuối đời, và rằng bác sĩ cùng gia đình nên đặt điều quan trọng nhất đối với người bệnh lên hàng đầu.
👤 Chuyện đời thựcGen: Một lịch sử gần gũi
Siddhartha Mukherjee
Bác sĩ kiêm nhà văn Siddhartha Mukherjee kể câu chuyện về gen, từ những cây đậu của Mendel đến chỉnh sửa gen, đan xen với lịch sử về những nỗi đau bệnh tâm thần trong chính gia đình ông, và đặt câu hỏi việc làm chủ sự di truyền có ý nghĩa gì.
🔬 Khoa họcLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.