Đi tìm lẽ sống

Tên gốc: … trotzdem Ja zum Leben sagen

Từ 13 tuổiđọc 8 phúthồi kýtâm lý họctriết học
Lưu ý nội dung Holocaust; cái chết và đau khổ trong các trại tập trung
Tìm mua sách ↓

Một bác sĩ tâm thần từng sống sót qua các trại tập trung của Đức Quốc xã giải thích rằng ngay cả trong nỗi đau tồi tệ nhất, con người vẫn có thể chọn thái độ của mình, và việc tìm được một lý do để sống chính là điều cho ta sức mạnh để chịu đựng.

Giới thiệu

Viktor Frankl là một bác sĩ tâm thần người Do Thái ở Vienna khi, vào năm 1942, ông và gia đình bị Đức Quốc xã đưa đi. Trong ba năm sau đó, ông bị giam ở nhiều trại tập trung, trong đó có Auschwitz. Cha mẹ, anh trai và người vợ trẻ của ông đều qua đời. Đi tìm lẽ sống gồm hai phần. Phần đầu mô tả cuộc sống hằng ngày trong các trại, không phải như một cuốn sử về những điều kinh hoàng mà như một nghiên cứu về cách những tù nhân bình thường chịu đựng nỗi đau tinh thần, và vì sao có người giữ được phẩm giá làm người còn có người buông xuôi. Phần thứ hai giới thiệu liệu pháp ý nghĩa (logotherapy), trường phái trị liệu tâm lý do Frankl sáng lập, cho rằng động lực chính trong đời người không phải là khoái lạc hay quyền lực mà là việc tìm kiếm ý nghĩa. Được viết chỉ trong vài ngày sau chiến tranh, cuốn sách ngắn này đã giúp hàng triệu độc giả vượt qua mất mát, bệnh tật và tuyệt vọng.

Tóm tắt đầy đủ

1. Cuộc sống trong các trại

Ý chính: Frankl mô tả ba giai đoạn tâm lý mà các tù nhân trải qua. Đầu tiên là cú sốc khi mới đến: mất mọi tài sản, thậm chí cả tóc, và tên bị thay bằng một con số. Tiếp theo là sự vô cảm: cảm xúc đóng lại như một cách tự bảo vệ, khiến tù nhân thôi phản ứng trước cái chết và sự tàn ác xung quanh. Giai đoạn thứ ba, sau khi được giải phóng, mang đến sự tê dại kỳ lạ, cay đắng và vỡ mộng, trước khi người ta từ từ học lại cách cảm nhận niềm vui.

Ví dụ trong sách: Khi đến Auschwitz, Frankl cố cứu bản thảo công trình cả đời của mình, giấu trong áo khoác. Bản thảo bị lấy đi và bị hủy. Ông mô tả đó là khoảnh khắc ông phải buông bỏ toàn bộ cuộc sống trước đây.

Trong cuộc sống: Những người trải qua khủng hoảng nặng nề, như một mất mát hay căn bệnh bất ngờ, thường kể lại những giai đoạn tương tự: sốc, tê dại, rồi sau đó cảm xúc từ từ trở lại.

2. Sự tự do cuối cùng của con người

Ý chính: Các trại đã tước đi của tù nhân mọi thứ: gia đình, sức khỏe, tài sản, phẩm giá. Vậy mà Frankl thấy có một điều không bao giờ bị lấy mất: quyền tự do chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Có những tù nhân an ủi người khác hoặc cho đi miếng bánh mì cuối cùng của mình. Ông lập luận rằng điều đó chứng tỏ cách ta đáp lại đau khổ cuối cùng là quyết định của chính ta.

Trong cuộc sống: Ta không kiểm soát được cảnh kẹt xe, một giáo viên bất công hay tin xấu từ bác sĩ. Ta có thể kiểm soát việc mình đáp lại bằng sự cay đắng hay bằng sự kiên nhẫn và can đảm.

3. Tình yêu và cái đẹp giữ con người sống

Ý chính: Ngay cả trong các trại, đời sống nội tâm vẫn có thể phong phú. Frankl sống sót qua những cuộc hành quân dài giữa giá rét nhờ trò chuyện trong tâm trí với vợ mình, dù ông không biết bà còn sống hay không. Ông nhận ra rằng tình yêu là mục tiêu cao nhất mà con người có thể hướng tới, và tình yêu vượt ra ngoài sự hiện diện thể xác của người mình yêu. Các tù nhân cũng tìm thấy sức mạnh trong những khoảnh khắc đẹp, như một buổi hoàng hôn nhìn qua ô cửa sổ có song sắt, và trong sự hài hước, thứ mà Frankl gọi là vũ khí của tâm hồn.

Trong cuộc sống: Trong những lúc khó khăn, giữ trong tâm trí hình ảnh những người ta yêu thương, hoặc để ý đến những điều đẹp đẽ nhỏ bé như âm nhạc hay một buổi đi dạo ngoài trời, có thể cho ta sức mạnh thật sự.

4. Có “lý do để sống” thì chịu đựng được mọi hoàn cảnh

Ý chính: Frankl quan sát thấy những tù nhân có khả năng sống sót cao nhất thường không phải là người khỏe nhất về thể chất mà là người có điều gì đó để sống vì: một đứa con đang chờ, một nhiệm vụ cần hoàn thành, một cuốn sách cần viết. Bản thân Frankl quyết tâm viết lại bản thảo đã mất. Những tù nhân mất hết hy vọng vào tương lai thường buông xuôi và qua đời không lâu sau đó. Ông mượn một ý của Nietzsche: ai có lý do để sống thì có thể chịu đựng gần như mọi gian khổ.

Ví dụ trong sách: Frankl ghi nhận rằng trong trại, tỷ lệ tử vong tăng vọt trong tuần giữa Giáng sinh năm 1944 và Năm mới 1945. Ông giải thích rằng nhiều tù nhân đã hy vọng được về nhà trước Giáng sinh, và khi hy vọng ấy tan vỡ, sức chống chịu của họ sụp đổ.

Trong cuộc sống: Những học sinh biết mình học để làm gì, chẳng hạn để trở thành y tá, thường đối phó với áp lực thi cử tốt hơn những học sinh không thấy mục đích gì.

5. Liệu pháp ý nghĩa: ý chí tìm kiếm ý nghĩa

Ý chính: Ở phần thứ hai, Frankl giải thích liệu pháp ý nghĩa (logotherapy, từ chữ logos trong tiếng Hy Lạp, nghĩa là “ý nghĩa”). Freud tin rằng động lực chính của con người là khoái lạc; Alfred Adler tin đó là quyền lực. Frankl lập luận rằng động lực sâu xa nhất của ta là ý chí tìm kiếm ý nghĩa (will to meaning). Khi không tìm được ý nghĩa, con người rơi vào “khoảng trống hiện sinh” (existential vacuum), một cảm giác trống rỗng có thể biểu hiện thành buồn chán, trầm cảm, nghiện ngập hoặc hung hăng.

Trong cuộc sống: Nhiều người thấy tâm trạng chùng xuống vào tối Chủ nhật, khi tuần bận rộn kết thúc và họ phải đối diện với câu hỏi cuộc đời mình thực sự là gì. Frankl gọi đó là chứng loạn thần kinh ngày Chủ nhật (Sunday neurosis).

6. Ba con đường tìm ý nghĩa

Ý chính: Frankl nói ý nghĩa không thể bịa ra mà phải được khám phá. Ta tìm thấy nó theo ba cách: bằng cách tạo ra một tác phẩm hoặc làm một việc; bằng cách trải nghiệm điều gì đó như lòng tốt, sự thật hay cái đẹp, hoặc bằng cách yêu một người khác; và bằng thái độ ta chọn trước nỗi đau không thể tránh. Đau khổ không cần thiết để có ý nghĩa, nhưng khi không thể tránh được, đối mặt với nó bằng lòng can đảm tự nó có thể là có ý nghĩa.

Ví dụ trong sách: Frankl kể về một bác sĩ lớn tuổi đang chìm trong trầm cảm sau khi vợ mất. Frankl hỏi chuyện gì sẽ xảy ra nếu ông ấy mất trước. Người đàn ông đáp rằng vợ ông sẽ đau khổ khủng khiếp. Frankl chỉ ra rằng nhờ sống lâu hơn vợ, ông đã tránh cho bà nỗi đau đó. Nỗi đau của ông giờ có ý nghĩa, và ông ra về trong tâm trạng bình tĩnh hơn.

Trong cuộc sống: Một người không thể đi làm vì bệnh vẫn có thể tìm thấy ý nghĩa khi là nguồn ấm áp cho gia đình, hoặc khi chia sẻ những gì mình đã học được.

7. Lạc quan bi kịch

Ý chính: Trong một bài tiểu luận thêm vào sau này, Frankl mô tả “lạc quan bi kịch” (tragic optimism): nói “có” với cuộc sống bất chấp đau đớn, tội lỗi và cái chết. Nỗi đau có thể biến thành thành tựu, tội lỗi thành cơ hội thay đổi để tốt hơn, và sự ngắn ngủi của đời người thành lý do để hành động có trách nhiệm. Ông cũng cho rằng hạnh phúc không thể đuổi theo trực tiếp. Nó đến như một hệ quả phụ của việc cống hiến bản thân cho một lý tưởng hay một con người.

Trong cuộc sống: Những người chỉ tập trung vào việc “được hạnh phúc” thường cảm thấy bồn chồn, trong khi những người đắm mình vào một mục đích, như nuôi dạy gia đình, xây dựng một điều gì đó hay giúp đỡ người khác, thường tìm thấy hạnh phúc trên đường đi.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Đi tìm lẽ sống là một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất thế kỷ hai mươi. Sách đã bán hàng triệu bản, được dịch ra hàng chục thứ tiếng, và trong các cuộc khảo sát, độc giả xếp nó vào số những cuốn sách đã thay đổi cuộc đời họ nhiều nhất. Sách được đọc rộng rãi bởi những người đang đối mặt với mất mát, bệnh tật, trầm cảm và khó khăn.

Liệu pháp ý nghĩa của Frankl được gọi là “trường phái Vienna thứ ba” của trị liệu tâm lý, sau trường phái của Freud và Adler, và nó ảnh hưởng đến các lĩnh vực về sau như liệu pháp hiện sinh, tâm lý học tích cực và liệu pháp lấy ý nghĩa làm trung tâm cho bệnh nhân ung thư. Vì vừa là lời kể trực tiếp về Holocaust vừa là một triết lý sống thiết thực, cuốn sách được dạy trong cả các lớp lịch sử, tâm lý học lẫn triết học.

Những ý chính

  • Thái độ là sự tự do cuối cùng. Ngay cả khi mọi thứ khác bị lấy đi, ta vẫn có thể chọn cách đáp lại.
  • Ý nghĩa giữ cho ta sống. Một lý do để sống giúp con người chịu đựng gần như mọi điều.
  • Ý nghĩa đến từ công việc, tình yêu và lòng can đảm. Nó nằm trong những gì ta cho đi, những gì ta trải nghiệm và cách ta đối mặt với đau khổ.
  • Hạnh phúc theo sau mục đích. Nó đến từ việc sống vì điều gì đó lớn hơn bản thân, chứ không phải từ việc đuổi theo nó.
  • Đau khổ không vô nghĩa nếu ta trao cho nó ý nghĩa. Cách ta gánh chịu nó có thể trở thành một thành tựu.

Bài học có thể rút ra

Những ý tưởng của Frankl rất thiết thực. Khi thấy cuộc sống trống rỗng, đừng hỏi “Mình muốn gì từ cuộc đời?” mà hãy hỏi “Cuộc đời đang đòi hỏi gì ở mình?” Thường thì có một nhiệm vụ, một con người hay một trách nhiệm đang chờ ta.

Trong những lúc khó khăn, hãy nhớ đến khoảng cách giữa điều xảy ra và cách ta đáp lại. Hít một hơi trước khi phản ứng, rồi chọn cách đáp lại bình tĩnh hoặc tử tế, chính là sự tự do mà Frankl nói đến, ở phiên bản đời thường.

Cuối cùng, hãy đầu tư vào ý nghĩa chứ không chỉ vào sự thoải mái. Hãy xây dựng các mối quan hệ, tạo ra điều gì đó, giúp đỡ người khác và coi thất bại là cơ hội để trưởng thành. Nhiều độc giả thấy hữu ích khi viết ra điều mình đang sống vì nó vào lúc này, rồi nhìn vào danh sách đó khi mọi thứ trở nên khó khăn.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số nhà phê bình, trong đó có những người sống sót khác sau Holocaust và các nhà sử học, lo ngại rằng thông điệp của cuốn sách, rằng ý nghĩa giúp người ta sống sót, có thể gợi ý rằng những người đã chết thiếu ý chí sống. Thực tế, việc sống sót trong các trại phụ thuộc chủ yếu vào may rủi, thời điểm và quyết định của lính canh, điều mà chính Frankl cũng thừa nhận khi ông nói rằng những người tốt nhất trong số họ đã không trở về.

Các học giả cũng tranh luận về một số chi tiết trong thời gian Frankl ở trại, lưu ý rằng ông chỉ ở Auschwitz vài ngày rồi bị chuyển đi nơi khác. Những người khác thấy liệu pháp ý nghĩa là một triết lý sống hơn là một phương pháp điều trị khoa học đã được kiểm chứng. Dù vậy, thông điệp trung tâm của cuốn sách đã tỏ ra vô cùng hữu ích với độc giả trên khắp thế giới.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách ngắn này dành cho bất kỳ ai đang tìm kiếm mục đích sống, đặc biệt là những người đang đối mặt với mất mát, bệnh tật hoặc một giai đoạn khó khăn. Sách phù hợp với thanh thiếu niên đã trưởng thành và người lớn. Những đoạn miêu tả cuộc sống trong trại tuy tiết chế nhưng vẫn đau đớn khi đọc.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Đêm

Elie Wiesel

Bằng những trang văn ngắn và nhói buốt, Elie Wiesel kể rằng khi còn là một thiếu niên, ông bị đưa khỏi quê nhà Sighet đến Auschwitz và Buchenwald, mất gia đình, và chứng kiến niềm tin cùng tuổi thơ của mình vỡ vụn.

👤 Chuyện đời thực

Nhật ký Anne Frank

Anne Frank

Một cô gái tuổi thiếu niên người Do Thái, trốn quân Đức Quốc xã trong một căn nhà bí mật ở Amsterdam, ghi lại hai năm sợ hãi, cãi vã trong gia đình, mối tình đầu và những ước mơ lớn trong một cuốn nhật ký đã trở thành một trong những cuốn sách nổi tiếng nhất thế giới.

👤 Chuyện đời thực

Nếu đây là một con người

Primo Levi

Primo Levi, một nhà hóa học người Ý gốc Do Thái, mô tả bằng sự sáng rõ và tiết chế mười một tháng làm tù nhân trong trại Auschwitz, và đặt câu hỏi giữ được nhân tính nghĩa là gì khi mọi thứ đều bị lấy đi.

👤 Chuyện đời thực

Dám bị ghét

Ichiro Kishimi and Fumitake Koga

Qua cuộc đối thoại giữa một nhà triết học và một chàng trai trẻ hoài nghi, cuốn sách giới thiệu tâm lý học của Alfred Adler và lập luận rằng ta có thể được tự do khỏi quá khứ, khỏi kỳ vọng của người khác và khỏi nhu cầu được tán thành, bằng cách tự chọn cách mình sống.

🌱 Phát triển bản thân

Suy tưởng

Marcus Aurelius

Cuốn sổ tay riêng của một hoàng đế La Mã, trong đó ông mỗi ngày tự nhắc mình chấp nhận những điều không thể kiểm soát, hành xử công bằng và tử tế, và nhớ rằng đời người ngắn ngủi.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Hành trình dài đến tự do

Nelson Mandela

Nelson Mandela tự kể câu chuyện đời mình, từ tuổi thơ ở một ngôi làng, qua hai mươi bảy năm tù, đến khi trở thành tổng thống đầu tiên của Nam Phi được bầu theo nguyên tắc dân chủ, và cho thấy sự kiên nhẫn, lòng can đảm và sự tha thứ đã góp phần chấm dứt chế độ apartheid như thế nào.

👤 Chuyện đời thực

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →