Sụp đổ: Các xã hội đã thất bại hay thành công như thế nào

Tên gốc: Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed

Từ 13 tuổiđọc 6 phútlịch sử môi trườngnhân học
Lưu ý nội dung nạn đói; chiến tranh và diệt chủng được mô tả trong các nghiên cứu điển hình
Tìm mua sách ↓

Jared Diamond nghiên cứu những xã hội đã sụp đổ và những xã hội đã tồn tại được, và lập luận rằng tổn hại môi trường, biến đổi khí hậu, kẻ thù, thương mại và cách một xã hội ứng phó với các vấn đề quyết định việc nó thất bại hay thành công.

Giới thiệu

Sụp đổ: Các xã hội đã thất bại hay thành công như thế nào ra mắt năm 2005, của Jared Diamond, một nhà địa lý và nhà khoa học, cũng là tác giả của Guns, Germs, and Steel. Trong cuốn sách này, Diamond xem xét những xã hội trong quá khứ đã sụp đổ hay suy tàn, như người dân đảo Phục Sinh (Easter Island), người Maya và những người Norse định cư ở Greenland, và so sánh họ với những xã hội khác đã sống được một cách bền vững. Diamond định nghĩa sự sụp đổ là một sự suy giảm đột ngột, trên diện rộng và trong thời gian dài, về dân số hoặc về độ phức tạp chính trị, kinh tế và xã hội của một xã hội. Ông mở đầu bằng bang Montana ngày nay, để cho thấy các vấn đề môi trường chạm đến hiện tại như thế nào, và ông cũng hỏi vì sao các nhóm người lại không đưa ra được quyết định về những vấn đề mà họ nhìn thấy rõ. Sau đó ông chuyển sang các trường hợp hiện đại, và hỏi ta có thể học được gì cho hiện tại. Ông đề xuất một khung phân tích gồm năm phần và nói rằng các quyết định của con người quan trọng ngang với môi trường.

Tóm tắt đầy đủ

1. Một khung phân tích với năm yếu tố

Ý chính: Diamond nói rằng khi một xã hội sụp đổ, có thể có năm loại yếu tố cùng tác động: tổn hại mà con người gây ra cho môi trường của mình, sự thay đổi khí hậu, những nước láng giềng thù địch, việc mất đi các đối tác thương mại thân thiện và cách xã hội đó tự ứng phó với các vấn đề của mình. Yếu tố cuối cùng lúc nào cũng quan trọng, vì nó phản ánh những lựa chọn và giá trị của con người. Không phải sự sụp đổ nào cũng có đủ cả năm yếu tố, nhưng danh sách kiểm tra này giúp so sánh các trường hợp.

Trong cuộc sống: Một doanh nghiệp gia đình có thể thất bại vì hỏa hoạn, vì một đối thủ, vì mất nhà cung cấp, hoặc vì không thích nghi, và thường là nhiều yếu tố cùng cộng lại.

2. Đảo Phục Sinh

Ý chính: Hòn đảo ở Thái Bình Dương này nổi tiếng với những bức tượng đá lớn. Diamond lập luận rằng những người Polynesia đến định cư đã chặt phá các khu rừng từng phủ kín đảo, có thể để di chuyển các bức tượng, đóng xuồng và khai khẩn đất, dẫn đến xói mòn đất, mất nguồn lương thực và mất khả năng đóng thuyền. Ông cho rằng sự cạnh tranh giữa các tù trưởng trong việc dựng tượng khiến họ mù quáng trước tác hại lâu dài, và xã hội rơi vào xung đột và đói kém.

Trong cuộc sống: Nếu mỗi người trong một ngôi làng chặt thêm một chút gỗ cho nhu cầu của mình, khu rừng có thể biến mất.

3. Người Maya và người Ancestral Pueblo

Ý chính: Ở Trung Mỹ, người Maya xây những thành phố lớn, nhưng sự kết hợp giữa việc dùng đất quá mức, hạn hán và chiến tranh có thể đã góp phần vào sự sụp đổ của nhiều thành phố trong số đó từ hơn một nghìn năm trước. Ở Tây Nam nước Mỹ, người Ancestral Pueblo, còn gọi là Anasazi, canh tác trong một vùng khô hạn và xây những thị trấn ấn tượng, nhưng chật vật khi hạn hán đến. Diamond nói rằng những xã hội này cho thấy sự gia tăng dân số và nhu cầu về tài nguyên có thể vượt quá mức mà một môi trường mong manh chịu đựng được.

Trong cuộc sống: Một thành phố lớn nhanh hơn nguồn nước của nó rồi sẽ gặp khủng hoảng.

4. Người Norse ở Greenland

Ý chính: Những người Viking đến lập cư ở Greenland vào khoảng năm 1000 và tồn tại trong vài thế kỷ, nhưng cuối cùng biến mất. Diamond lập luận rằng họ cố giữ lối sống châu Âu, dựa vào chăn nuôi gia súc, trên một vùng đất lạnh giá, từ chối học các kỹ thuật của những người hàng xóm Inuit, bị tổn hại vì khí hậu lạnh đi và mất liên hệ buôn bán với châu Âu. Ông nói rằng các giá trị văn hóa đã ngăn họ thích nghi.

Trong cuộc sống: Một nhóm cứ khăng khăng làm theo cách cũ, ngay cả khi điều kiện thay đổi, có thể bị thiệt thòi.

5. Những xã hội đã thành công

Ý chính: Cuốn sách cũng đưa ra những ví dụ về các xã hội đã quản lý tài nguyên của mình tốt. Người dân trên đảo Tikopia hạn chế dân số và chăm sóc đất đai rất cẩn thận, và được trình bày như một thành công. Ở vùng cao nguyên New Guinea, nông dân đã phát triển các phương pháp giữ gìn đất. Ở Nhật Bản vào thế kỷ mười bảy, các nhà lãnh đạo nhận ra tình trạng thiếu gỗ và đưa ra việc quản lý rừng nghiêm ngặt. Diamond nói rằng những trường hợp này cho thấy sự sụp đổ không phải là điều không thể tránh khỏi.

Trong cuộc sống: Một khu phố đặt ra những quy tắc rõ ràng về các nguồn tài nguyên chung, như một công viên, có thể giữ chúng trong tình trạng tốt.

6. Các trường hợp hiện đại và những bài học lớn

Ý chính: Phần cuối xem xét thế giới hiện đại, như cuộc diệt chủng ở Rwanda, mà ông liên hệ một phần với áp lực dân số, sự khác biệt giữa Haiti và Cộng hòa Dominica, và các vấn đề môi trường ở Trung Quốc, Úc và Hoa Kỳ. Diamond kết luận rằng các xã hội cần lên kế hoạch cho dài hạn, sẵn sàng thay đổi và tránh thái độ chối bỏ các vấn đề. Ông nói rằng chúng ta đang ở trong một xã hội toàn cầu, nên mức độ rủi ro lớn hơn.

Trong cuộc sống: Nhận ra một chỗ rò nhỏ sớm và sửa nó thì rẻ hơn rất nhiều so với chờ đến khi nhà ngập.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Collapse là một cuốn sách bán chạy đã đặt mối liên hệ giữa môi trường và xã hội vào trung tâm của cuộc tranh luận công khai. Nó giúp nhiều độc giả hiểu vì sao sức khỏe của rừng, đất và nước lại quan trọng với sự sống còn của con người, và được dùng rộng rãi trong các lớp học về địa lý, lịch sử và phát triển bền vững. Khung phân tích năm phần đưa ra một cách đơn giản để phân tích những tình huống phức tạp. Cuốn sách cũng gây ra phản ứng từ các nhà khoa học và sử học, và kích thích các nghiên cứu về những trường hợp mà nó bàn đến. Dù mọi ví dụ có đứng vững hay không, nó đã nêu lên một câu hỏi quan trọng: các xã hội quyết định thế nào về những vấn đề đe dọa tương lai của mình, và liệu ta có thể làm tốt hơn không?

Những ý chính

  • Môi trường và những lựa chọn tác động lẫn nhau. Giới hạn tự nhiên có sức nặng, và các quyết định của con người cũng vậy.
  • Cách một xã hội ứng phó có tính quyết định. Có xã hội thích nghi, có xã hội chối bỏ.
  • Tư duy dài hạn là then chốt. Những lợi ích ngắn hạn có thể làm xói mòn sự sống còn trong tương lai.
  • Sự sụp đổ không phải là điều không thể tránh. Một số xã hội đã tìm ra những cách sống bền vững.
  • Chúng ta chung một thế giới. Các vấn đề hiện đại vượt qua biên giới.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể bắt đầu bằng việc để ý cộng đồng của mình sử dụng các nguồn tài nguyên chung như nước, năng lượng và không gian xanh ra sao, và tự hỏi chúng sẽ kéo dài được bao lâu. Hãy sẵn lòng thay đổi thói quen khi bằng chứng cho thấy có vấn đề. Hãy cảnh giác với thái độ chối bỏ và với những quyết định có lợi cho một số ít người mà gây thiệt cho số đông. Hãy học từ những ví dụ thành công về luật lệ địa phương và sự hợp tác. Và hãy nhớ rằng người xưa cũng thông minh như chúng ta, nên những thất bại của họ cần được xem là lời cảnh báo, chứ không phải cớ để tự cho mình cao hơn.

Phê bình và góc nhìn khác

Nhiều chuyên gia đã phê phán cuốn sách. Các nhà khảo cổ nghiên cứu đảo Phục Sinh nói rằng cách Diamond kể về việc tự hủy hoại hệ sinh thái không được bằng chứng mới nhất ủng hộ, bằng chứng đó cho thấy chuột và sự xuất hiện của người châu Âu, những người mang theo bệnh tật và các cuộc bắt người làm nô lệ, đã đóng vai trò lớn trong sự suy tàn của hòn đảo. Những người khác nói rằng chuyện người Norse ở Greenland và sự sụp đổ của người Maya phức tạp hơn cuốn sách gợi ra, và ông đã bỏ qua vai trò của chính trị, bất bình đẳng và chủ nghĩa thực dân. Một số học giả cho rằng từ “sụp đổ” còn mơ hồ. Những lời phê bình này có nghĩa là độc giả nên đọc từng nghiên cứu điển hình một cách thận trọng, trong khi câu hỏi chung vẫn quan trọng.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho những độc giả quan tâm đến lịch sử, môi trường và điều có thể xảy ra với các xã hội hiện đại. Sách dài, với nhiều nghiên cứu điển hình, nhưng được viết bằng văn phong cuốn hút. Ai muốn biết những phát hiện mới nhất về một xã hội cụ thể nào đó nên tìm đọc các nghiên cứu gần đây, còn ai đang tìm giải pháp cho biến đổi khí hậu sẽ thấy cuốn sách thiên về phân tích hơn là về chính sách.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Súng, Vi trùng và Thép

Jared Diamond

Một số xã hội trở thành kẻ chinh phục các xã hội khác không phải vì con người ở đó thông minh hơn hay giỏi hơn, mà vì địa lý đã cho họ lợi thế xuất phát về nông nghiệp, vật nuôi, vi trùng và công nghệ.

🏛️ Lịch sử

1491: Những khám phá mới về châu Mỹ trước thời Columbus

Charles C. Mann

Charles Mann tập hợp các nghiên cứu gần đây để lập luận rằng châu Mỹ trước thời Columbus có đông dân hơn, có những thành phố lâu đời hơn và có những người quản lý đất đai khéo léo hơn nhiều so với điều phần lớn chúng ta được dạy, và rằng hình ảnh về một vùng hoang dã nguyên sơ, vắng người là sai.

🏛️ Lịch sử

Bài học của lịch sử

Will and Ariel Durant

Sau nhiều thập niên viết một bộ lịch sử đồ sộ về văn minh nhân loại, Will và Ariel Durant chắt lọc những điều họ học được thành một cuốn sách ngắn gồm những suy ngẫm về địa lý, bản tính con người, đạo đức, tôn giáo, kinh tế, chính quyền, chiến tranh và tiến bộ.

🏛️ Lịch sử

Bình minh của vạn vật

David Graeber and David Wengrow

Nhà nhân học David Graeber và nhà khảo cổ học David Wengrow cho rằng câu chuyện quen thuộc về lịch sử loài người, trong đó những nhóm nhỏ bình đẳng dần dần biến thành các nhà nước lớn bất bình đẳng, là sai, và các xã hội thuở đầu đã thử nghiệm rất nhiều cách sống khác nhau.

🏛️ Lịch sử

Mùa xuân vắng lặng

Rachel Carson

Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.

🔬 Khoa học

Sapiens: Lược sử loài người

Yuval Noah Harari

Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.

🏛️ Lịch sử

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →