1491: Những khám phá mới về châu Mỹ trước thời Columbus

Tên gốc: 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus

Từ 13 tuổiđọc 6 phútkhảo cổ họcnhân học
Lưu ý nội dung dịch bệnh và cái chết hàng loạt sau khi tiếp xúc với người châu Âu
Tìm mua sách ↓

Charles Mann tập hợp các nghiên cứu gần đây để lập luận rằng châu Mỹ trước thời Columbus có đông dân hơn, có những thành phố lâu đời hơn và có những người quản lý đất đai khéo léo hơn nhiều so với điều phần lớn chúng ta được dạy, và rằng hình ảnh về một vùng hoang dã nguyên sơ, vắng người là sai.

Giới thiệu

1491: Những khám phá mới về châu Mỹ trước thời Columbus ra mắt năm 2005, do Charles C. Mann, một nhà báo khoa học, viết. Ông viết sách sau khi đọc công trình của các nhà khảo cổ, nhân học, địa lý và sử học, những người đã bắt đầu đặt câu hỏi về điều từng được tin trong một thời gian dài về các xã hội bản địa. Cuốn sách có ba phần, xoay quanh ba câu hỏi chính: có bao nhiêu người sống ở châu Mỹ, các nền văn hóa của họ lâu đời và tinh vi đến mức nào, và họ đã thay đổi môi trường của mình ra sao. Mann thận trọng chỉ ra những chỗ các học giả bất đồng, và ông không cho rằng mọi nhận định đều đã ngã ngũ.

Tóm tắt đầy đủ

1. Có bao nhiêu người?

Ý chính: Mann nói rằng trong phần lớn thế kỷ hai mươi, sách giáo khoa cho rằng chỉ có một số ít người sống ở châu Mỹ vào năm 1491. Các nhà nghiên cứu sau này lập luận rằng con số này lớn hơn nhiều, có thể là hàng chục triệu, và một số ước tính lên đến khoảng một trăm triệu, dù các con số chính xác vẫn đang bị tranh cãi gay gắt. Theo quan điểm này, lý do những vùng đất ấy trông trống trải trong mắt người châu Âu đến định cư là vì dân cư ở đó đã bị tàn phá nặng nề bởi các bệnh dịch lan đi trước cả những người định cư.

Trong cuộc sống: Một ngôi nhà bỏ trống không phải lúc nào cũng có nghĩa là chưa từng có ai ở, và đáng để hỏi xem đã xảy ra chuyện gì.

2. Dịch bệnh và những dân tộc biến mất

Ý chính: Các thủy thủ và nhà thám hiểm châu Âu mang theo những bệnh truyền nhiễm, như bệnh đậu mùa, mà các cộng đồng bản địa chưa từng tiếp xúc và vì thế gần như không có khả năng chống đỡ. Mann kể dịch bệnh lan nhanh thế nào, đôi khi đi trước cả chính người châu Âu, như bệnh đậu mùa dường như đã làm ở đế quốc Inca, và giết đi một số lượng khổng lồ. Ông kể câu chuyện về Tisquantum, được biết đến với tên Squanto, một người bản địa bị một thuyền trưởng người Anh bắt cóc và đưa vượt đại dương, rồi khi trở về thì thấy dân tộc mình, người Patuxet, đã bị xóa sổ. Những người Hành hương (Pilgrims) về sau lập nơi định cư ngay trên mảnh đất trống ấy. Điều này thay đổi cách ta nhìn thời kỳ đầu của thuộc địa.

Trong cuộc sống: Sự mất mát đột ngột của rất nhiều người có thể thay đổi một nơi đến mức những người đến sau hiểu sai nơi ấy từng như thế nào.

3. Những thành phố cổ và các xã hội xưa nhất

Ý chính: Mann thuật lại rằng các nhà khảo cổ đã tìm thấy bằng chứng về những xã hội phức tạp ở châu Mỹ có tuổi đời lâu hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây. Chẳng hạn ở Peru, vùng Norte Chico hay Caral có những trung tâm nghi lễ lớn từ hàng nghìn năm trước, vào khoảng thời gian các kim tự tháp vĩ đại của Ai Cập đang được xây. Ông bàn về người Maya, những người có các thành phố suy tàn đột ngột, về kinh đô Tenochtitlan của người Aztec, nơi khiến người Tây Ban Nha kinh ngạc vì quy mô và trật tự, và về sự sụp đổ của đế quốc Inca rộng lớn.

Trong cuộc sống: Một môn lịch sử ở trường chỉ bắt đầu câu chuyện từ lúc người châu Âu đến đã bỏ sót hàng nghìn năm.

4. Ngô và việc tạo ra lương thực

Ý chính: Cuốn sách bàn về việc những người nông dân bản địa đã tạo ra cây ngô (maize, còn gọi là corn) từ một loài cỏ dại tên là teosinte, loài gần như không ăn được, bằng cách chọn lọc và lai tạo trong một thời gian rất dài. Mann xem đây là một thành tựu có ảnh hưởng toàn cầu, vì ngô đã trở thành cây lương thực chính ở nhiều nơi trên thế giới và giúp nuôi sống dân số ngày càng tăng. Ông lập luận rằng tay nghề chọn giống cây của người bản địa cho thấy những dân tộc này là những người sáng tạo.

Trong cuộc sống: Mỗi bắp ngô bạn ăn là kết quả của công sức kiên nhẫn qua nhiều thế hệ.

5. Những khu vườn ở Amazon và đất đai được chăm sóc

Ý chính: Mann thuật lại các nghiên cứu cho rằng một số phần của rừng mưa Amazon đã được con người tạo hình. Ở đó có những vùng đất sẫm màu và màu mỡ, gọi là terra preta (đất đen), và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con người đã tạo ra chúng, một phần bằng than củi và các chất thải khác. Ở những nơi khác tại Bắc Mỹ, người bản địa dùng lửa để quản lý rừng và đồng cỏ, để dọn đất và khuyến khích thú săn cũng như cây có ích, và ông mô tả họ như một dạng loài then chốt (keystone species) trong môi trường. Theo Mann, ý niệm cho rằng châu Mỹ là một vùng hoang dã chưa bị đụng đến chỉ là huyền thoại.

Trong cuộc sống: Một công viên trông như thiên nhiên có thể đã được tạo hình bởi sự chăm sóc cẩn thận của con người trong một thời gian dài.

6. Vì sao điều này quan trọng cho tương lai

Ý chính: Ở những chương cuối, Mann giải thích vì sao nghiên cứu này quan trọng. Nếu các dân tộc bản địa đã quản lý môi trường của mình hàng nghìn năm, có thể ta học được từ phương pháp của họ, và ông gợi ý rằng khôi phục cảnh quan về trạng thái năm 1491 nghĩa là chăm sóc nó như một khu vườn khổng lồ. Ông cũng cho rằng cách ta hình dung quá khứ ảnh hưởng đến thái độ của ta với thiên nhiên và với người bản địa ngày nay. Ông thận trọng ghi nhận những điều chưa chắc chắn, và nói rằng cuộc tranh luận về dân số và về bản chất của các xã hội cổ sẽ còn tiếp diễn.

Trong cuộc sống: Điều ta tin về quá khứ có thể thay đổi cách ta đối xử với con người và nơi chốn ở hiện tại.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

1491 từng là sách bán chạy của New York Times, giành Giải Truyền thông của Các Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ (National Academies Communication Award), và góp phần làm thay đổi cách độc giả phổ thông và giáo viên nghĩ về lịch sử châu Mỹ. Cuốn sách tập hợp những nghiên cứu vốn nằm rải rác trong các tạp chí chuyên ngành và trình bày chúng một cách hấp dẫn, đồng thời khơi dậy cuộc thảo luận rộng hơn về những thành tựu của người bản địa. Năm 2011, Mann viết tiếp một cuốn liên quan nói về cuộc trao đổi Columbus (Columbian exchange), có tên 1493. Dù mọi ước tính có đứng vững hay không, cuốn sách đã khuyến khích một cái nhìn tôn trọng và tò mò hơn về các nền văn minh bản địa, và khiến nhiều người nghi ngờ ý niệm về một vùng hoang dã chưa bị đụng đến.

Những ý chính

  • Châu Mỹ không hề trống vắng. Nhiều người đã sống ở đó, trong những xã hội tiên tiến.
  • Dịch bệnh định hình lịch sử. Các bệnh dịch giết một số lượng khổng lồ, thường là trước khi người định cư đến.
  • Các nền văn minh rất lâu đời. Một số công trình đồ sộ được xây từ hàng nghìn năm trước.
  • Người bản địa quản lý đất đai. Họ tạo hình rừng, ruộng và đồng cỏ.
  • Khoa học luôn thay đổi. Nhiều chi tiết còn tranh cãi, và bằng chứng mới liên tục xuất hiện.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể bắt đầu bằng việc hỏi mình đã được dạy lịch sử của ai, và có thể đã thiếu những gì. Khi đến thăm một vùng đất, hãy nghĩ xem ai đã sống ở đó trước đây và họ đã dùng nó như thế nào. Hãy tôn trọng hiểu biết của các cộng đồng bản địa về cây cối, muông thú và cách quản lý đất. Và hãy để ý cách các nhà khoa học đổi ý khi có bằng chứng mới, đó là dấu hiệu của một cuộc tìm hiểu lành mạnh. Hãy cởi mở với khả năng rằng những giả định của ta về quá khứ có thể sai, và tận hưởng niềm vui khám phá những điều mới.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số học giả cho rằng Mann nghiêng về các ước tính dân số cao, vốn bị phe được gọi là “low counters” (những người ủng hộ con số thấp) phản bác, và một nhà phê bình than phiền rằng ông không dẫn người đọc đi qua các phép tính đằng sau những con số đối lập, cũng không đưa ra ước tính của riêng mình. Những người khác lập luận rằng mức độ con người đã thay đổi vùng Amazon vẫn còn đang tranh cãi. Các nhà phê bình cũng nhận xét rằng những câu chuyện của ông về các nhà nghiên cứu đôi khi khá chỉ trích giới khoa học. Những nghiên cứu mới từ năm 2005 vẫn tiếp tục điều chỉnh một số chi tiết. Những cuộc tranh luận này cho thấy lĩnh vực ấy sôi động đến mức nào.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách dành cho độc giả quan tâm đến lịch sử, khảo cổ học và môi trường, và cho những ai muốn tìm hiểu về các xã hội bản địa ở châu Mỹ. Sách dài, nhưng văn phong dễ đọc. Ai muốn một bản tóm tắt ngắn hoặc những phát hiện mới nhất nên đọc kèm các bài viết mới hơn và các tác phẩm của học giả bản địa.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Súng, Vi trùng và Thép

Jared Diamond

Một số xã hội trở thành kẻ chinh phục các xã hội khác không phải vì con người ở đó thông minh hơn hay giỏi hơn, mà vì địa lý đã cho họ lợi thế xuất phát về nông nghiệp, vật nuôi, vi trùng và công nghệ.

🏛️ Lịch sử

Hãy chôn trái tim tôi ở Wounded Knee

Dee Brown

Dee Brown kể lại lịch sử miền Tây nước Mỹ từ năm 1860 đến năm 1890 qua con mắt của những dân tộc bản địa đã mất đất đai, cho thấy các hiệp ước bị phá bỏ, các cuộc chiến và những vụ thảm sát đã chấm dứt nền độc lập của họ.

🏛️ Lịch sử

Sapiens: Lược sử loài người

Yuval Noah Harari

Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.

🏛️ Lịch sử

Bình minh của vạn vật

David Graeber and David Wengrow

Nhà nhân học David Graeber và nhà khảo cổ học David Wengrow cho rằng câu chuyện quen thuộc về lịch sử loài người, trong đó những nhóm nhỏ bình đẳng dần dần biến thành các nhà nước lớn bất bình đẳng, là sai, và các xã hội thuở đầu đã thử nghiệm rất nhiều cách sống khác nhau.

🏛️ Lịch sử

Sụp đổ: Các xã hội đã thất bại hay thành công như thế nào

Jared Diamond

Jared Diamond nghiên cứu những xã hội đã sụp đổ và những xã hội đã tồn tại được, và lập luận rằng tổn hại môi trường, biến đổi khí hậu, kẻ thù, thương mại và cách một xã hội ứng phó với các vấn đề quyết định việc nó thất bại hay thành công.

🏛️ Lịch sử

Lịch sử

Herodotus

Herodotus, người thường được gọi là cha đẻ của ngành sử học, kể lại việc người Hy Lạp và người Ba Tư đi đến xung đột và đánh nhau trong những cuộc chiến lớn đầu thế kỷ thứ năm trước Công nguyên như thế nào, kèm theo những đoạn lạc đề dài, đầy màu sắc về đất đai, phong tục và truyền thuyết của thế giới mà người xưa biết đến.

🏛️ Lịch sử

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →