Ngoại giao
Tên gốc: Diplomacy
Henry Kissinger, cựu Ngoại trưởng Hoa Kỳ, khảo sát lịch sử quan hệ quốc tế từ Hồng y Richelieu đến khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, và lập luận rằng hòa bình bền vững phụ thuộc vào cán cân quyền lực và vào những nhà lãnh đạo biết kết hợp thực tế với tầm nhìn.
Giới thiệu
Ngoại giao được Henry Kissinger xuất bản năm 1994. Ông từng là giáo sư ở Harvard, rồi làm cố vấn an ninh quốc gia và Ngoại trưởng dưới thời các Tổng thống Nixon và Ford, và đoạt giải Nobel Hòa bình nhờ vai trò trong các cuộc đàm phán hòa bình về Việt Nam năm 1973, một giải thưởng gây nhiều tranh cãi. Cuốn sách là một bản tường thuật dài về cách các quốc gia đã ứng xử với nhau trong khoảng bốn thế kỷ, với chân dung của những chính khách như Richelieu, Metternich, Bismarck, Theodore Roosevelt, Woodrow Wilson và Franklin Roosevelt. Kissinger viết với tư cách vừa là người từng làm chính sách vừa là nhà sử học, và nghiêng về truyền thống hiện thực chủ nghĩa (realism).
Tóm tắt đầy đủ
1. Cán cân quyền lực và lý do quốc gia (raison d’etat)
Ý chính: Kissinger bắt đầu bằng ý tưởng rằng trật tự quốc tế dựa trên cán cân quyền lực giữa các quốc gia. Ông kể rằng ở châu Âu thế kỷ mười bảy, hồng y người Pháp Richelieu đặt lợi ích của quốc gia lên trên lòng trung thành tôn giáo, từ đó đặt nền cho nguyên tắc lý do quốc gia (raison d’etat). Dần dần, nguyên tắc cân bằng giữa các quốc gia cạnh tranh nhau, để không nước nào thống trị được, trở thành ý tưởng dẫn đường của ngoại giao châu Âu. Ông xem đó là một cách giữ hòa bình mà không phải dựa vào thiện chí.
Trong cuộc sống: Một nhóm mà không ai có thể áp đảo thường đưa ra quyết định thận trọng hơn.
2. Hệ thống hợp tác châu Âu và Bismarck
Ý chính: Sau các cuộc chiến tranh thời Napoléon, những chính khách họp tại Hội nghị Vienna, nổi bật là Metternich của Áo và Castlereagh của Anh, đã xây dựng một hệ thống hợp tác giữa các cường quốc (concert of Europe) giữ được hòa bình trong nhiều thập kỷ. Kissinger mô tả đó là một trật tự chính đáng, được các bên chính chấp nhận. Về sau, thủ tướng Đức Bismarck dùng ngoại giao khéo léo để thống nhất nước Đức và duy trì một mạng lưới liên minh phức tạp, nhưng sau thời ông, hệ thống trở nên cứng nhắc và dẫn đến chiến tranh.
Trong cuộc sống: Một bộ quy tắc có tác dụng khi mọi người thấy nó đủ công bằng để tuân theo.
3. Chủ nghĩa lý tưởng của nước Mỹ: Wilson và Roosevelt
Ý chính: Kissinger đối chiếu cách tiếp cận của châu Âu với truyền thống của Hoa Kỳ, vốn thường lý tưởng hơn, với niềm tin rằng dân chủ và luật pháp có thể thay thế chính trị quyền lực. Ông bàn về Theodore Roosevelt, người hiểu cán cân quyền lực, và về Woodrow Wilson, người đề xuất một Hội Quốc Liên dựa trên an ninh tập thể. Theo ông, Franklin Roosevelt dẫn một nước Mỹ còn miễn cưỡng bước vào chiến tranh và cố xây dựng một trật tự hậu chiến dựa trên sự hợp tác giữa các cường quốc, một nỗ lực mà Kissinger cho là có những điểm yếu mang tính lý tưởng hóa.
Trong cuộc sống: Một nhà lãnh đạo có thể hy vọng rằng thiện chí sẽ giữ được trật tự, trong khi người khác dựa vào sức mạnh.
4. Chiến tranh Lạnh và chính sách ngăn chặn
Ý chính: Sau Thế chiến thứ hai, thế giới bị chia giữa Hoa Kỳ và Liên Xô. Kissinger mô tả chiến lược ngăn chặn (containment), tức ý tưởng chống lại sự bành trướng của Liên Xô, gắn với George Kennan và Harry Truman, cùng những cuộc tranh luận về cách thực hiện nó. Ông bàn về vũ khí hạt nhân và nguy cơ hủy diệt lẫn nhau khiến chiến tranh trực tiếp trở nên quá nguy hiểm, và về các cuộc xung đột ủy nhiệm (proxy conflicts) ở những nơi như Triều Tiên và Việt Nam.
Trong cuộc sống: Hai đối thủ cùng có sức mạnh hủy diệt nhau có thể buộc phải thận trọng.
5. Mở cửa với Trung Quốc và hòa hoãn
Ý chính: Kissinger mô tả những thay đổi đầu thập niên 1970, khi ông và Tổng thống Nixon tìm một cách tiếp cận mới. Họ thiết lập quan hệ với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, quốc gia lúc ấy bị cô lập, và theo đuổi chính sách hòa hoãn (détente), tức làm dịu căng thẳng, với Liên Xô. Mục tiêu là tạo ra một quan hệ tay ba, trong đó Hoa Kỳ có quan hệ với mỗi bên tốt hơn quan hệ giữa hai bên kia với nhau. Ông trình bày những bước đi này như một ví dụ về chủ nghĩa hiện thực trong thực tế.
Trong cuộc sống: Đôi khi nói chuyện với một đối thủ có thể thay đổi cả tình hình.
6. Chiến tranh Lạnh kết thúc và một thế giới mới
Ý chính: Các chương cuối xem xét sự sụp đổ của Liên Xô và trật tự thế giới mới. Kissinger bàn về vai trò của Reagan và của Gorbachev, và thách thức đối với Hoa Kỳ khi là siêu cường duy nhất. Ông dự đoán một thế giới đa cực, với nhiều cường quốc lớn, và cần phải điều chỉnh các nguyên tắc về cán cân quyền lực cho hợp với bối cảnh đã thay đổi. Ông kết thúc bằng lập luận rằng Hoa Kỳ nên bớt dựa vào chủ nghĩa lý tưởng kiểu Wilson, và dựa nhiều hơn vào một cách xác định tỉnh táo những lợi ích sống còn của mình cùng sự hiểu biết về quyền lực, đồng thời cảnh báo rằng chủ nghĩa hiện thực không phải là thuốc chữa bách bệnh.
Trong cuộc sống: Khi một cuộc đối đầu lớn kết thúc, người ta phải xây dựng những mối quan hệ mới.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Ngoại giao là một công trình lớn về lịch sử và lý thuyết quan hệ quốc tế, do một nhân vật hàng đầu từng trực tiếp tham gia viết ra. Sách được sinh viên và những người làm trong nghề đọc rộng rãi, và là văn bản chuẩn mực cho quan điểm hiện thực chủ nghĩa, vốn nhấn mạnh quyền lực và lợi ích quốc gia. Nó định hình cách nhiều người hiểu về nghệ thuật điều hành quốc gia thời hiện đại, và về sự khác nhau giữa truyền thống Mỹ và châu Âu. Nó cũng cho thấy cái nhìn từ bên trong về những quyết định then chốt. Hồ sơ hoạt động của chính Kissinger gây tranh cãi dữ dội, và cuốn sách là một nguồn tư liệu gốc quan trọng để hiểu tư duy của ông và thời đại mà ông góp phần tạo nên.
Những ý chính
- Cán cân quyền lực giữ gìn hòa bình. Không quốc gia nào nên thống trị.
- Tính chính đáng củng cố trật tự. Một hệ thống bền vững khi được chấp nhận.
- Phải cân bằng chủ nghĩa lý tưởng và chủ nghĩa hiện thực. Riêng cái nào cũng chưa đủ.
- Con người lãnh đạo có vai trò quan trọng. Từng chính khách đã góp phần định hình lịch sử.
- Ngoại giao cần khả năng thích ứng. Chiến lược phải thay đổi khi hoàn cảnh và đối thủ thay đổi.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng cuốn sách để suy nghĩ về xung đột ở mọi quy mô. Trong một tranh chấp, hãy hỏi lợi ích của mỗi bên là gì, và có thể tìm ra một thỏa thuận mà tất cả cùng chấp nhận được hay không. Hãy nhận ra sự khác nhau giữa muốn mình đúng và muốn đạt một giải pháp khả thi. Hãy tìm hiểu lịch sử của các nước khác để hiểu góc nhìn của họ. Đồng thời, hãy đọc một cách phản biện, và cân nhắc quan điểm của những người chỉ trích chủ nghĩa hiện thực vì bỏ qua nhân quyền và các vấn đề đạo đức, cũng như của những người chỉ trích các hành động của Kissinger ở những nơi như Campuchia, Chile và Đông Timor.
Phê bình và góc nhìn khác
Các nhà phê bình cho rằng việc Kissinger tập trung vào các cường quốc và cán cân quyền lực đã bỏ qua lợi ích và quyền của các nước nhỏ hơn, cũng như vai trò của giá trị và tư tưởng. Chính các chính sách của ông, như ủng hộ các chế độ độc tài, việc ném bom Campuchia và các hành động ở Chile và Bangladesh, bị chỉ trích gay gắt, và một số độc giả xem cuốn sách là nỗ lực biện minh cho chúng. Các sử gia lưu ý rằng sách đưa ra một bản tường thuật chọn lọc để ủng hộ luận điểm của ông, và sử gia Ernest May đã chê sách có những điểm thiếu chính xác, chẳng hạn khẳng định rằng các chính khách châu Âu không biết đến ý niệm tự quyết dân tộc trước Wilson. Những người khác xem đây là một tác phẩm xuất sắc, dù phiến diện.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho độc giả quan tâm đến lịch sử, chính trị và chính sách đối ngoại. Sách rất dài và chi tiết, và giả định người đọc đã có một ít kiến thức nền. Ai muốn có một phần giới thiệu ngắn gọn có thể bắt đầu bằng một cuốn ngắn hơn về quan hệ quốc tế, và đọc Kissinger với con mắt phản biện.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Sự va chạm của các nền văn minh
Samuel P. Huntington
Samuel Huntington lập luận rằng sau Chiến tranh Lạnh, nguồn xung đột chính trên thế giới sẽ là những khác biệt về văn hóa và tôn giáo giữa các nền văn minh lớn, chứ không còn là hệ tư tưởng chính trị hay kinh tế.
🏛️ Lịch sửTiếng súng tháng Tám
Barbara W. Tuchman
Barbara Tuchman kể lại một cách lôi cuốn tháng đầu tiên của Thế chiến thứ nhất năm 1914, cho thấy những kế hoạch, lòng kiêu hãnh và sự phán đoán sai lầm đã đẩy các cường quốc vào một cuộc xung đột mà không ai ngăn nổi như thế nào.
🏛️ Lịch sửBàn về chiến tranh
Carl von Clausewitz
Carl von Clausewitz, một sĩ quan người Phổ, lập luận rằng chiến tranh là sự tiếp nối của chính trị bằng những phương tiện khác, rằng nó bị chi phối bởi may rủi, sự cản trở của hoàn cảnh thực tế và các yếu tố tinh thần, và rằng không thể rút nó gọn vào một công thức đơn giản.
⚖️ Chính trị & xã hộiQuân Vương
Niccolo Machiavelli
Một nhà ngoại giao thời Phục hưng khuyên các nhà cai trị hãy đánh giá hành động của mình bằng kết quả chứ không phải bằng đạo đức, và cho rằng một nhà lãnh đạo thành công đôi khi phải mưu mẹo và tàn nhẫn để giành và giữ quyền lực.
⚖️ Chính trị & xã hộiSự kết thúc của lịch sử và con người cuối cùng
Francis Fukuyama
Francis Fukuyama lập luận rằng việc Chiến tranh Lạnh kết thúc cho thấy nền dân chủ tự do có thể là giai đoạn cuối cùng của sự phát triển chính trị, và đặt câu hỏi liệu những người sống trong một hệ thống như vậy sẽ cảm thấy thỏa mãn hay sẽ khao khát những cuộc đấu tranh mới.
🏛️ Lịch sửTuyên ngôn của Đảng Cộng sản
Karl Marx and Friedrich Engels
Marx và Engels tuyên bố rằng toàn bộ lịch sử là lịch sử đấu tranh giai cấp, rằng chủ nghĩa tư bản đã sinh ra một giai cấp công nhân sẽ lật đổ chính nó, và rằng chủ nghĩa cộng sản sẽ chấm dứt sự phân chia giai cấp.
⚖️ Chính trị & xã hộiMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.