Sự kết thúc của lịch sử và con người cuối cùng
Tên gốc: The End of History and the Last Man
Francis Fukuyama lập luận rằng việc Chiến tranh Lạnh kết thúc cho thấy nền dân chủ tự do có thể là giai đoạn cuối cùng của sự phát triển chính trị, và đặt câu hỏi liệu những người sống trong một hệ thống như vậy sẽ cảm thấy thỏa mãn hay sẽ khao khát những cuộc đấu tranh mới.
Giới thiệu
Sự kết thúc của lịch sử và con người cuối cùng ra mắt năm 1992, của Francis Fukuyama, một nhà khoa học chính trị người Mỹ. Sách phát triển từ một bài luận, “The End of History?”, ông viết năm 1989, khi chủ nghĩa cộng sản đang sụp đổ ở châu Âu. “Sự kết thúc của lịch sử” không có nghĩa là các sự kiện ngừng xảy ra, mà là nhân loại có thể đã đi đến cuối một cuộc tranh luận dài về cách tốt nhất để tổ chức xã hội. Fukuyama dựa vào nhà triết học người Đức Hegel, vào một người diễn giải Hegel ở thế kỷ hai mươi, và vào Nietzsche. Ông hỏi vừa liệu nền dân chủ tự do đã thắng hay chưa, vừa liệu nó có đủ tốt hay không.
Tóm tắt đầy đủ
1. Chiến thắng của nền dân chủ tự do
Ý chính: Fukuyama mở đầu bằng một nhận xét lịch sử: trong thế kỷ hai mươi, nhiều hình thức chính quyền từng tự nhận là tốt hơn nền dân chủ tự do, như chế độ quân chủ, chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa cộng sản, đã thất bại hoặc mất sức hấp dẫn. Qua nhiều thập niên, ngày càng nhiều nước trở thành dân chủ. Ông lập luận rằng hiện nay không có hệ tư tưởng đối thủ nào đặt ra một thách thức nghiêm túc trong lĩnh vực tư tưởng. Theo nghĩa đó, ông nói, nền dân chủ tự do đã “thắng”.
Trong cuộc sống: Sau một giải đấu dài, có thể có một đội trông mạnh đến mức khó hình dung một người thắng khác.
2. Một hướng đi của lịch sử
Ý chính: Tác giả lập luận rằng lịch sử có một hướng đi, có thể thấy trong sự phát triển của khoa học và công nghệ cùng các nền kinh tế mà chúng làm cho khả thi. Khoa học hiện đại mang lại lợi thế trong chiến tranh và trong sự giàu có, nên những xã hội không tiếp nhận nó sẽ tụt lại phía sau. Quá trình này đưa nhiều xã hội đến những hình thức kinh tế và xã hội giống nhau, như thị trường và nhà nước hiện đại, dù nó tự nó không giải thích được vì sao họ trở thành dân chủ.
Trong cuộc sống: Một khi một công cụ mới như điện thoại trở nên phổ biến, một xã hội từ chối dùng nó sẽ bị thiệt thòi.
3. Cuộc đấu tranh để được công nhận
Ý chính: Để giải thích phần dân chủ, Fukuyama quay sang một nét khác của con người. Ông nói rằng con người không chỉ muốn thức ăn và sự an toàn mà còn muốn được công nhận (recognition): được nhìn nhận là có phẩm giá và giá trị. Suốt lịch sử, khát vọng được công nhận đã dẫn đến chiến tranh và quan hệ chủ nô. Dựa trên cách Alexandre Kojève diễn giải Hegel, ông lập luận rằng nền dân chủ tự do là hệ thống đầu tiên nhắm tới việc công nhận bình đẳng cho mọi người như một công dân có quyền, và đó là lý do nó hấp dẫn đến thế, dù các nền dân chủ trên thực tế không phải lúc nào cũng mang lại điều đó một cách bình đẳng.
Trong cuộc sống: Người ta thường quan tâm đến việc được đối xử tôn trọng hơn là những thứ vật chất mình nhận được.
4. Lòng kiêu hãnh, tham vọng và bình đẳng
Ý chính: Fukuyama mượn một từ Hy Lạp cổ, thymos, để chỉ phần của tâm hồn tìm kiếm sự công nhận. Nó có thể mang hai dạng: isothymia, mong muốn được công nhận là ngang bằng với người khác, và megalothymia, mong muốn được công nhận là hơn người khác. Dân chủ thỏa mãn dạng thứ nhất, nhưng phần lớn chuyển hướng dạng thứ hai sang kinh doanh, chính trị và các cuộc cạnh tranh khác, dù chưa hoàn hảo. Megalothymia, thứ không thể hoàn toàn được thuần hóa, đã thúc đẩy những nhà lãnh đạo vĩ đại và những việc làm vĩ đại cũng như những tội ác lớn. Ông hỏi điều gì xảy ra với những người đầy tham vọng trong một xã hội của những người ngang hàng.
Trong cuộc sống: Một đội đối xử công bằng với mọi thành viên vẫn có thể có vài người muốn nổi bật là giỏi nhất.
5. Con người cuối cùng
Ý chính: Nhan đề cuốn sách ám chỉ ý niệm “con người cuối cùng” (last man) của Nietzsche, một người sống thoải mái, có mọi thứ mình cần và không có mục đích cao hơn nào. Fukuyama lo rằng con người trong một nền dân chủ tự do ổn định có thể trở nên như vậy: bằng lòng với hòa bình và thịnh vượng nhưng thiếu mục đích sống. Ông gợi ý rằng một số người có thể trở nên chán chường và tìm sự kích thích bằng những cách liều lĩnh hay hủy hoại, hoặc trong những cuộc đấu tranh mới, có thể qua chủ nghĩa dân tộc hay những chính nghĩa khác, điều sẽ thách thức hệ thống.
Trong cuộc sống: Một người được đưa cho mọi thứ có sẵn có thể bắt đầu tự hỏi mình đang sống để làm gì.
6. Dân chủ có trụ vững không?
Ý chính: Ở các chương cuối, Fukuyama nói rằng nền dân chủ tự do có một số điểm yếu, nhưng ít hơn so với các lựa chọn khác. Ông lưu ý rằng không hệ thống nào được bảo đảm sẽ tồn tại mãi, rằng những tiện nghi của nó có thể khiến con người không còn cảm giác mục đích, và rằng sự ổn định của nó phụ thuộc vào việc cân bằng giữa phúc lợi vật chất với nhu cầu được công nhận của con người, cũng như việc mang lại cho họ những lối thoát lành mạnh cho tham vọng. Ông không nói rằng các xung đột sẽ chấm dứt, mà là lựa chọn chính về hệ thống chính trị có thể đã được định đoạt.
Trong cuộc sống: Một câu lạc bộ có thể đem lại sự thoải mái mà vẫn mất thành viên nếu không ai cảm thấy nó có mục đích.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Sự kết thúc của lịch sử và con người cuối cùng là một trong những cuốn sách chính trị được bàn luận nhiều nhất thập niên 1990, và cụm từ “sự kết thúc của lịch sử” đã đi vào ngôn ngữ đời thường. Nó nắm bắt được sự lạc quan theo sau việc Chiến tranh Lạnh kết thúc, và đem lại cho sự lạc quan ấy một khung suy nghĩ sâu sắc. Cuốn sách cũng đã giới thiệu cho nhiều độc giả những ý tưởng của Hegel và Nietzsche. Nó được trích dẫn rộng rãi, và cũng bị chỉ trích rộng rãi, nhất là trong những năm sau các vụ khủng bố, các cuộc chiến tranh và sự trỗi dậy của các cường quốc độc đoán. Nó vẫn là một văn bản quan trọng cho những ai muốn hiểu các cuộc tranh luận về dân chủ, tiến bộ và tương lai của chính trị, và Fukuyama vẫn tiếp tục viết về những câu hỏi này.
Những ý chính
- Các ý tưởng cạnh tranh nhau. Trong thế kỷ hai mươi, nền dân chủ tự do đã trụ lại lâu hơn các đối thủ.
- Lịch sử có thể có một hướng đi. Khoa học và kinh tế định hình các xã hội theo những cách tương tự.
- Được công nhận là một nhu cầu cơ bản. Con người muốn có phẩm giá chứ không chỉ sự thoải mái.
- Sự thỏa mãn không được bảo đảm. Một cuộc sống thoải mái có thể thiếu ý nghĩa.
- Dân chủ cần nhiều hơn sự thịnh vượng. Sự ổn định của nó phụ thuộc vào sự công nhận, mục đích sống và những lối thoát lành mạnh cho tham vọng.
Bài học có thể rút ra
Hãy nghĩ xem ngoài sự thoải mái, bạn còn muốn gì, và điều gì mang lại ý nghĩa cho cuộc sống của bạn. Hãy để ý xem bao nhiêu phần của đời sống công cộng, từ mạng xã hội đến chính trị, xoay quanh chuyện được công nhận, và điều đó có thể dẫn đến cả hợp tác lẫn xung đột. Hãy tham gia vào cộng đồng của bạn, vì các quyền tự do dân chủ không tự duy trì được. Và hãy nhớ rằng những phát biểu về sự kết thúc của lịch sử là những tuyên bố cần được kiểm chứng: hãy hỏi những sự kiện gần đây ủng hộ hay mâu thuẫn với chúng, và vì sao. Cuối cùng, hãy trò chuyện với những người không đồng ý với bạn về điều làm nên một xã hội tốt, và lắng nghe điều họ coi trọng nhất; câu hỏi về sự công nhận là câu hỏi mà mỗi người trả lời theo cách riêng của mình.
Phê bình và góc nhìn khác
Các nhà phê bình chỉ ra rằng những sự kiện từ đầu thập niên 1990, như sự trỗi dậy của các nhà nước độc đoán như Trung Quốc và Nga, sự lan rộng của chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan và sự suy giảm của dân chủ ở một số nước, dường như mâu thuẫn với ý cho rằng nền dân chủ tự do đã chiến thắng. Nhiều người đã hiểu nhầm nhan đề, cho rằng lịch sử đã dừng hẳn lại, trong khi Fukuyama muốn nói đến sự kết thúc của cuộc cạnh tranh tư tưởng quy mô lớn về hình thức chính quyền tốt nhất. Những người khác cho rằng quan điểm của ông gắn quá chặt với các ý tưởng phương Tây, hoặc rằng ông đánh giá thấp tầm quan trọng của tôn giáo, chủ nghĩa dân tộc và bất bình đẳng. Fukuyama về sau đã xuất bản những tác phẩm nhấn mạnh sự mong manh của các thể chế dân chủ, và đã thay đổi một số quan điểm của mình về chính sách đối ngoại.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho độc giả triết học chính trị và thời cuộc thế giới, những người thích các ý tưởng lớn. Nó trừu tượng hơn một cuốn lịch sử thông thường, với nhiều chỗ nhắc đến các triết gia. Những ai thích những trường hợp cụ thể có thể muốn đọc bài luận gốc năm 1989 trước, rồi đọc cuốn sách để nắm toàn bộ lập luận.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Sự va chạm của các nền văn minh
Samuel P. Huntington
Samuel Huntington lập luận rằng sau Chiến tranh Lạnh, nguồn xung đột chính trên thế giới sẽ là những khác biệt về văn hóa và tôn giáo giữa các nền văn minh lớn, chứ không còn là hệ tư tưởng chính trị hay kinh tế.
🏛️ Lịch sửĐường về nô lệ
Friedrich A. Hayek
Friedrich Hayek lập luận rằng khi chính phủ cố hoạch định toàn bộ nền kinh tế từ trung tâm, họ buộc phải dần dần hạn chế tự do cá nhân và tự do chính trị, và con đường ấy dẫn đến một chế độ độc tài mà không ai có ý định xây nên.
💰 Tiền bạc & kinh tếTại sao các quốc gia thất bại
Daron Acemoglu and James A. Robinson
Quốc gia giàu hay nghèo chủ yếu là do thể chế: những nước chia sẻ quyền lực và trân trọng công sức của người dân thường sẽ thịnh vượng, còn những nước do một nhóm nhỏ nắm quyền vì lợi ích riêng thì vẫn nghèo.
💰 Tiền bạc & kinh tếNguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị
Hannah Arendt
Hannah Arendt xem xét việc chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa đế quốc và sự rã đám của xã hội ở châu Âu đã chuẩn bị mảnh đất cho các chế độ toàn trị (totalitarian) của nước Đức Quốc xã và Liên Xô thời Stalin ra sao, và điều gì khiến những chế độ ấy vừa mới mẻ vừa kinh hoàng đến thế.
🏛️ Lịch sửBàn về chế độ chuyên chế
Timothy Snyder
Nhà sử học Timothy Snyder rút ra hai mươi bài học thực tế từ lịch sử của chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản và các chế độ độc tài khác trong thế kỷ XX, để giúp người dân bình thường bảo vệ tự do trong các xã hội dân chủ ngày nay.
🏛️ Lịch sửSapiens: Lược sử loài người
Yuval Noah Harari
Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.
🏛️ Lịch sửMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.