Động lực chèo lái hành vi
Tên gốc: Drive: The Surprising Truth About What Motivates Us
Daniel Pink lập luận rằng với công việc sáng tạo và phức tạp, củ cà rốt và cây gậy như tiền thưởng kém hiệu quả hơn động lực từ bên trong, được nuôi bởi quyền tự chủ, sự thành thạo và mục đích, và rằng doanh nghiệp cùng trường học nên được thiết kế lại xoay quanh ba điều ấy.
Giới thiệu
Động lực chèo lái hành vi được Daniel H. Pink xuất bản năm 2009. Ông là một nhà văn từng viết diễn văn cho Phó Tổng thống Al Gore, và đã viết những cuốn sách bán chạy khác về công việc và kinh doanh. Pink dựa vào nhiều thập kỷ nghiên cứu tâm lý học, đặc biệt là công trình của Edward Deci, Richard Ryan và những người khác về động lực nội tại. Ông mô tả ba giai đoạn của động lực: Động lực 1.0 là sinh tồn, 2.0 là thưởng và phạt, còn 3.0 mới dựa vào động lực từ bên trong (inner drive). Sách có ba phần: hệ điều hành mới, ba yếu tố của động lực, và một bộ công cụ thực hành.
Tóm tắt đầy đủ
1. Vấn đề của củ cà rốt và cây gậy
Ý chính: Pink mở đầu bằng nhà tâm lý học Harry Harlow, người có những chú khỉ giải câu đố mà không cần phần thưởng, rồi làm kém đi khi được cho nho khô, và bằng Edward Deci, có những thí nghiệm câu đố với sinh viên cho thấy những người được trả tiền cho một việc về sau dành ít thời gian rảnh hơn cho việc đó. Hai ví dụ này cùng chỉ ra một động lực thứ ba, động lực nội tại, bên cạnh động lực sinh học và động lực thưởng phạt. Pink lập luận rằng hệ điều hành cũ, Động lực 2.0, không còn hợp với công việc hiện đại, rồi cho thấy củ cà rốt (phần thưởng) và cây gậy (hình phạt) có thể phản tác dụng ra sao. Trong một nghiên cứu kinh điển, những đứa trẻ mẫu giáo mong nhận được giấy khen vì vẽ tranh, việc mà các em vốn đã thích, về sau vẽ ít hơn hẳn so với những em không được nhận gì hoặc được nhận bất ngờ. Ông cũng mô tả các thí nghiệm của những nhà kinh tế, trong đó có Dan Ariely, cho thấy tiền thưởng lớn hơn cải thiện kết quả ở các việc máy móc nhưng lại dẫn đến kết quả tệ hơn ở những việc cần suy nghĩ dù chỉ ở mức cơ bản. Ông gọi tác hại này là hiệu ứng Sawyer (Sawyer Effect), theo tên Tom Sawyer trong truyện của Mark Twain, vì phần thưởng có thể biến trò chơi thành công việc.
Trong cuộc sống: Một đứa trẻ được trả tiền cho mỗi trang bài tập toán có thể lúc đầu học chăm hơn, nhưng về lâu dài có thể mất hứng thú với môn toán.
2. Động lực nội tại và ba yếu tố
Ý chính: Pink nói rằng chìa khóa của hiệu suất cao trong những việc phức tạp là động lực nội tại, tức làm một việc vì nó thú vị, đầy thử thách và mang lại sự thỏa mãn. Ông nêu ra ba yếu tố: quyền tự chủ (autonomy), mong muốn tự định hướng cuộc sống của mình; sự thành thạo (mastery), thôi thúc làm giỏi hơn một việc có ý nghĩa; và mục đích (purpose), khát khao làm những gì mình làm để phục vụ một điều lớn hơn bản thân. Ba yếu tố này hợp lại thành hệ điều hành mới.
Trong cuộc sống: Một người luyện nhạc cụ hàng giờ được thúc đẩy bởi niềm yêu thích việc ngày càng giỏi lên.
3. Quyền tự chủ
Ý chính: Pink nói rằng con người vốn tò mò và biết tự định hướng, và cách quản lý truyền thống có thể tắt đi trạng thái mặc định ấy. Ông mô tả quyền tự chủ gồm bốn phần: tự do về công việc, thời gian, nhóm làm việc và kỹ thuật thực hiện. Các ví dụ của ông gồm công ty phần mềm Atlassian của Úc, nơi các kỹ sư dành một ngày, gọi là FedEx Day, để làm bất kỳ vấn đề nào mình thích và phải giao ra thứ gì đó vào ngày hôm sau, và môi trường làm việc chỉ tính kết quả (results-only work environment, viết tắt ROWE), nơi mọi người làm việc lúc nào, ở đâu tùy ý miễn là công việc hoàn thành. Ông cho biết một ROWE tại trụ sở của Best Buy đã tăng năng suất và giảm số người tự nghỉ việc, và ông cũng nêu 3M và Google, những nơi cho nhân viên dành một phần thời gian cho các dự án do chính họ chọn.
Trong cuộc sống: Một học sinh được tự chọn đề tài cho dự án thường bỏ ra nhiều công sức hơn.
4. Sự thành thạo
Ý chính: Theo Pink, sự thành thạo là thôi thúc làm giỏi hơn một việc có ý nghĩa, và nó bắt đầu từ trạng thái dòng chảy (flow), trải nghiệm hoàn toàn chìm vào một việc có độ khó vừa khớp với năng lực của mình, với mục tiêu rõ ràng và phản hồi nhanh. Ông khuyên chọn những việc không quá dễ cũng không quá khó, mà ông gọi là nhiệm vụ Goldilocks (Goldilocks tasks, tức vừa sức). Sau đó ông đưa ra ba quy luật. Thành thạo là một tư duy: nó cần niềm tin rằng năng lực có thể được phát triển chứ không cố định, một ý tưởng lấy từ nhà tâm lý học Carol Dweck. Thành thạo là một sự vất vả: nó đòi hỏi nỗ lực, sự bền bỉ và luyện tập có chủ đích trong thời gian dài. Và thành thạo giống một đường tiệm cận (asymptote): ta có thể đến gần nhưng không bao giờ chạm tới hoàn toàn, điều khiến nó vừa gây bực bội vừa đầy sức cuốn hút.
Trong cuộc sống: Luyện tập một môn thể thao hay một ngoại ngữ qua nhiều năm mang lại sự tiến bộ đều đặn và niềm thỏa mãn.
5. Mục đích
Ý chính: Yếu tố thứ ba là mục đích. Pink nói rằng con người tìm kiếm một lý tưởng lớn hơn bản thân, và động cơ lợi nhuận một mình có thể là động lực chưa đủ cho cả con người lẫn tổ chức. Ông mô tả việc mục đích đứng cạnh lợi nhuận như một mục tiêu trong những tổ chức theo đuổi một sứ mệnh bên cạnh lợi nhuận, và xem xét nó thể hiện thế nào trong mục tiêu, ngôn ngữ và chính sách của họ. Ông cũng nêu một nghiên cứu của Đại học Rochester về những người tốt nghiệp: những người đạt được các mục tiêu về mục đích, như giúp đỡ người khác và học hỏi, cho biết họ có sự an lạc tốt, còn những người đạt được các mục tiêu về lợi nhuận, như giàu có hay nổi tiếng, không hạnh phúc hơn và lại lo âu nhiều hơn.
Trong cuộc sống: Một tình nguyện viên thấy công việc của mình giúp ích cho người khác có thể làm việc chăm chỉ hơn một người được trả lương nhưng không thấy ý nghĩa gì.
6. Bộ công cụ: cách áp dụng
Ý chính: Ở phần cuối, Pink đưa ra những gợi ý thực hành. Với cá nhân, ông đề nghị mỗi ngày kết thúc bằng việc tự hỏi hôm nay mình có giỏi hơn hôm qua không, tự đánh giá hiệu suất của mình đều đặn, và làm một bài kiểm tra trạng thái dòng chảy (flow test) để tìm ra lúc nào mình đắm chìm nhất. Với tổ chức, ông gợi ý những bước như trả lương công bằng và cao hơn mức trung bình một chút, để tiền không còn là điều phải bận tâm, thay buổi họp ở ngoài văn phòng (off-site) bằng một FedEx Day, và giao những nhiệm vụ vừa sức. Với phụ huynh và giáo viên, ông gợi ý cho trẻ một phần quyền tự chủ với bài tập về nhà, để trẻ tự lập phiếu nhận xét kết quả học tập của mình (DIY report cards), khen nỗ lực thay vì trí thông minh, và tách tiền tiêu vặt khỏi việc nhà. Bộ công cụ còn có một danh sách sách nên đọc và các câu hỏi thảo luận.
Trong cuộc sống: Kết thúc một ngày bằng câu hỏi hôm nay mình có giỏi hơn hôm qua không có thể giúp bạn giữ được động lực.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Drive trở thành sách bán chạy, lọt vào danh sách sách phi hư cấu bìa cứng của New York Times năm 2010, và có ảnh hưởng trong các cuộc thảo luận về quản lý, giáo dục và nuôi dạy con. Khung đơn giản của sách, gồm tự chủ, thành thạo và mục đích, được áp dụng rộng rãi. Cuốn sách khuyến khích các công ty thử những cách sắp xếp linh hoạt hơn và nghĩ lại về chuyện thưởng. Nó cũng đưa nghiên cứu về động lực nội tại đến với đông đảo công chúng. Dù người ta có đồng ý với mọi luận điểm hay không, sách đã kéo sự chú ý đến tầm quan trọng của ý nghĩa trong công việc, và khiến nhiều người xem xét lại quan niệm rằng con người chỉ được thúc đẩy bởi tiền, ở nơi làm việc, ở trường học lẫn trong gia đình.
Những ý chính
- Phần thưởng có thể phản tác dụng. Với công việc sáng tạo, nó có thể làm giảm hứng thú.
- Tự chủ nuôi dưỡng sự gắn bó. Con người muốn tự định hướng công việc của mình.
- Thành thạo là một tư duy. Sự tiến bộ mang lại thỏa mãn.
- Mục đích duy trì nỗ lực. Con người muốn phục vụ một điều lớn hơn.
- Trả lương công bằng, rồi nhìn xa hơn lương. Gỡ bỏ nỗi lo tiền bạc, và tập trung vào động lực.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng cuốn sách để nhìn lại động lực của chính mình. Hãy tự hỏi bạn làm một việc vì mình muốn, hay chỉ vì phần thưởng, và tìm cách đưa vào đó sự lựa chọn, thử thách và mục đích. Trong học tập, hãy đặt mục tiêu cải thiện chứ không chỉ mục tiêu về điểm số. Nếu bạn dẫn dắt một nhóm hoặc giúp một đứa trẻ nhỏ hơn, hãy cho chúng sự lựa chọn và giải thích lý do của các việc phải làm. Hãy để ý những hoạt động khiến bạn quên mất thời gian, và cố làm chúng nhiều hơn. Và hãy nhớ rằng những phần thưởng nhỏ đôi khi vẫn có ích, nhất là với những việc tẻ nhạt.
Phê bình và góc nhìn khác
Một nhà phê bình trên tờ Los Angeles Times khen lối viết đầy năng lượng của cuốn sách nhưng cho rằng Pink nói quá lên cho luận điểm của mình. Giới phê bình nói rằng ông đơn giản hóa các nghiên cứu, và rằng trên thực tế, phần thưởng có thúc đẩy con người trong nhiều việc và tiền lương là quan trọng. Nghiên cứu về động lực vẫn còn đang tranh luận, và một số phát hiện đã phải đặt thêm điều kiện. Những người khác chỉ ra rằng các ví dụ chủ yếu lấy từ những nơi làm việc sáng tạo, thuộc khối văn phòng, và có thể không áp dụng được cho những công việc lặp đi lặp lại hay lương thấp, nơi quyền tự chủ bị hạn chế. Có người cho rằng việc nhấn mạnh động lực nội tại có thể bị dùng để biện minh cho mức lương thấp ở những công việc “có ý nghĩa”. Dẫu vậy, nhiều người xem đây là một cuốn sách hướng dẫn hữu ích.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho các nhà quản lý, giáo viên, phụ huynh và bất kỳ ai quan tâm đến điều gì khiến con người hành động. Sách ngắn, cuốn hút và đầy ví dụ. Ai muốn biết thêm chi tiết về các nghiên cứu nên đọc các công trình của Deci và Ryan, cùng những người khác.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Phi lý trí
Dan Ariely
Dan Ariely, nhà kinh tế học hành vi, dùng những thí nghiệm thú vị để cho thấy các quyết định của con người bị định hình bởi những thói lệch lạc có thể đoán trước của tâm trí, như tính tương đối, sức hút của từ "miễn phí" và các chuẩn mực xã hội, chứ không phải bởi những phép tính lạnh lùng, duy lý.
🧩 Tâm trí & tâm lý họcTrẻ em thành công bằng cách nào
Paul Tough
Nhà báo Paul Tough lập luận rằng những phẩm chất như kiên trì, tò mò và biết tự kiềm chế quan trọng đối với thành công của trẻ hơn là chỉ riêng điểm thi, và những phẩm chất này có thể được vun đắp, nhất là với những đứa trẻ phải đối mặt với khó khăn.
🎓 Nuôi dạy con & giáo dụcThay đổi tí hon, hiệu quả bất ngờ
James Clear
Những thay đổi lớn trong cuộc sống không đến từ những bước nhảy vọt khổng lồ mà từ những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày, và bạn có thể xây dựng thói quen tốt (cũng như bỏ thói quen xấu) bằng cách thiết kế cuộc sống sao cho những lựa chọn đúng trở nên rõ ràng, hấp dẫn, dễ làm và mang lại sự hài lòng.
🌱 Phát triển bản thânVững tâm bền chí
Angela Duckworth
Nhà tâm lý học Angela Duckworth lập luận rằng thành công không chỉ phụ thuộc vào tài năng mà còn vào "grit", sự kết hợp giữa đam mê và lòng kiên trì lâu dài, và chỉ ra cách con người có thể vun đắp phẩm chất này ở bản thân và ở người khác.
🌱 Phát triển bản thânNetflix: Phá bỏ nguyên tắc để bứt phá
Reed Hastings and Erin Meyer
Reed Hastings, người đồng sáng lập Netflix, và giáo sư kinh doanh Erin Meyer giải thích cách Netflix xây dựng một công ty dựa trên những con người rất giỏi, sự thẳng thắn và rất ít quy định, cũng như lý do họ tin rằng sự tự do ấy mang lại cả tốc độ lẫn tinh thần trách nhiệm.
💼 Kinh doanhTư duy nhanh và chậm
Daniel Kahneman
Tâm trí chúng ta chạy bằng hai hệ thống, một hệ thống nhanh, trực giác và một hệ thống chậm, cẩn thận, và hiểu được hệ thống nhanh đánh lừa ta như thế nào có thể giúp ta quyết định tốt hơn về tiền bạc, rủi ro, công việc và hạnh phúc.
🧩 Tâm trí & tâm lý họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.