Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên
Tên gốc: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica
Isaac Newton trình bày các định luật chuyển động và định luật vạn vật hấp dẫn, và dùng toán học chứng minh rằng chính lực làm vật rơi xuống trên Trái Đất cũng giữ Mặt Trăng và các hành tinh trên quỹ đạo của chúng.
Giới thiệu
Cuốn Principia, tên đầy đủ là Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, được xuất bản bằng tiếng Latin năm 1687 bởi Isaac Newton, một nhà toán học và nhà triết học tự nhiên người Anh ở Đại học Cambridge. Việc viết sách bắt nguồn từ một câu hỏi của nhà thiên văn Edmond Halley, người đã khích lệ Newton và trả tiền in sách. Sách có ba phần, gọi là ba quyển. Hai quyển đầu bàn về chuyển động của các vật, trong không gian trống và trong môi trường có lực cản, còn quyển thứ ba áp dụng điều đó vào hệ thống của thế giới. Sách được viết theo phong cách hình học, với các định nghĩa, tiên đề và chứng minh, và là một trong những công trình khoa học quan trọng nhất từng được viết.
Tóm tắt đầy đủ
1. Các định nghĩa và ba định luật chuyển động
Ý chính: Newton bắt đầu bằng định nghĩa các khái niệm như khối lượng, động lượng và lực, rồi nêu ba định luật. Định luật thứ nhất nói rằng một vật đứng yên hoặc chuyển động thẳng với tốc độ không đổi trừ khi có lực tác động lên nó, đó là quán tính. Định luật thứ hai nói rằng sự thay đổi chuyển động tỉ lệ với lực tác dụng, nối liền lực, khối lượng và gia tốc. Định luật thứ ba nói rằng mỗi tác dụng đều có một phản tác dụng bằng và ngược chiều. Những định luật này trở thành nền móng của cơ học cổ điển.
Trong cuộc sống: Một quả bóng lăn trên mặt băng nhẵn cứ tiếp tục lăn cho đến khi có thứ gì đó chặn nó lại.
2. Không gian và thời gian tuyệt đối
Ý chính: Trong một đoạn nổi tiếng, Newton phân biệt không gian và thời gian tuyệt đối, tồn tại độc lập với mọi thứ, với những số đo tương đối mà ta dùng. Ông lập luận cho sự có thật của chuyển động tuyệt đối bằng ví dụ về một xô nước quay, trong đó nước dâng lên theo thành xô, cho thấy một hiệu ứng không phụ thuộc vào chuyển động so với môi trường xung quanh. Quan điểm này sau đó bị Einstein thách thức, nhưng nó là khuôn khổ của vật lý trong hai thế kỷ.
Trong cuộc sống: Một chiếc đu quay đang xoay khiến bạn cảm thấy bị đẩy ra ngoài, như thể bản thân không gian có vai trò.
3. Chuyển động dưới tác dụng của lực hướng tâm và các định luật Kepler
Ý chính: Trong quyển một, Newton phát triển toán học để nghiên cứu cách các vật chuyển động khi bị hút về một tâm. Ông chứng minh rằng nếu một lực kéo một vật về phía một điểm, vật ấy quét những diện tích bằng nhau trong những khoảng thời gian bằng nhau, đó là một trong các định luật của Kepler. Ông cũng chứng minh rằng một lực tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách, tức là yếu đi theo bình phương của khoảng cách, làm các vật chuyển động theo hình elip, như các hành tinh. Điều này nối lý thuyết với những quan sát của các nhà thiên văn như Kepler và Tycho Brahe.
Trong cuộc sống: Một vận động viên trượt băng thu tay lại thì quay nhanh hơn, và cùng một kiểu quy luật chi phối các hành tinh.
4. Vạn vật hấp dẫn
Ý chính: Trong quyển ba, Newton nêu rằng cùng một lực hấp dẫn tác động giữa mọi mẩu vật chất trong vũ trụ, tỉ lệ thuận với tích khối lượng của chúng và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng. Ông chứng minh rằng điều này giải thích quỹ đạo của Mặt Trăng, chuyển động của các hành tinh và các mặt trăng, đường đi của sao chổi và thủy triều. Việc thống nhất vật lý của Trái Đất và vật lý của bầu trời là một ý tưởng mang tính cách mạng.
Trong cuộc sống: Lực kéo quả táo rơi cũng chính là lực giữ Mặt Trăng trên quỹ đạo.
5. Giải thích thế giới: thủy triều, sao chổi và hình dạng Trái Đất
Ý chính: Newton áp dụng lý thuyết vào nhiều hiện tượng. Ông giải thích thủy triều là kết quả của lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời lên các đại dương. Ông dự đoán rằng Trái Đất hơi dẹt ở hai cực, do chuyển động quay của nó, điều về sau được xác nhận. Ông xét quỹ đạo của sao chổi, và tính ra lượng vật chất tương đối trong Mặt Trời, Sao Mộc, Sao Thổ và Trái Đất bằng cách so sánh quỹ đạo của Sao Kim quanh Mặt Trời với quỹ đạo của các vệ tinh quanh Sao Mộc và Sao Thổ và của Mặt Trăng quanh Trái Đất. Thành công của ông trong việc giải thích những sự kiện đa dạng như vậy bằng một vài nguyên lý khiến hệ thống của ông có sức thuyết phục.
Trong cuộc sống: Nước lên cao hai lần một ngày là do lực hút của Mặt Trăng.
6. Các quy tắc suy luận và phương pháp
Ý chính: Newton đưa vào các quy tắc suy luận trong triết học, nêu rằng ta không nên thừa nhận nhiều nguyên nhân hơn những gì là có thật và đủ để giải thích các hiện tượng, rằng những hệ quả giống nhau có cùng nguyên nhân, và rằng những tính chất tìm thấy ở mọi vật mà ta có thể thử nghiệm thì được coi là phổ quát. Ông cũng nói một câu nổi tiếng rằng ông không bịa ra giả thuyết về nguyên nhân của lực hấp dẫn, mà bằng lòng với việc mô tả cách nó tác động. Sự nhấn mạnh vào bằng chứng và toán học này đã định hình khoa học hiện đại.
Trong cuộc sống: Một nhà khoa học ưu tiên cách giải thích đơn giản phù hợp với các sự kiện hơn là một cách phức tạp.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Cuốn Principia được coi là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất trong lịch sử khoa học, và là nền móng của vật lý cổ điển. Nó cho thấy vũ trụ tuân theo những quy luật toán học có thể được khám phá bằng lý trí và quan sát, và khai sinh ý niệm về một vũ trụ vận hành như một cỗ máy đồng hồ. Phương pháp và kết quả của sách được dùng cho kỹ thuật, hàng hải và thiên văn học trong nhiều thế kỷ, và ngày nay vẫn được dùng cho hầu hết các tính toán thường ngày và cho các sứ mệnh không gian. Cuốn sách đã thay đổi cách con người hiểu về vị trí của mình trong tự nhiên, và truyền cảm hứng cho thời Khai sáng. Dù thuyết tương đối và lý thuyết lượng tử của Einstein về sau đã tinh chỉnh bức tranh ấy, các định luật Newton vẫn là một phần trung tâm của giáo dục khoa học.
Những ý chính
- Ba định luật chi phối chuyển động. Quán tính, lực và gia tốc, tác dụng và phản tác dụng.
- Lực hấp dẫn là phổ quát. Cùng một định luật áp dụng trên Trái Đất và trên bầu trời.
- Toán học mô tả tự nhiên. Các định luật vật lý có thể được viết ra một cách chính xác.
- Những nguyên lý đơn giản giải thích nhiều sự kiện. Thủy triều, quỹ đạo và sao chổi tuân theo cùng một quy tắc.
- Bằng chứng dẫn dắt lý thuyết. Newton nhất quyết kiểm tra các lời giải thích bằng quan sát.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng tấm gương của Newton để thấy một vài nguyên lý đơn giản có thể giải thích được nhiều điều ra sao. Hãy thử quan sát những thứ quanh mình, như một quả bóng ném lên không trung, và mô tả chúng bằng các định luật chuyển động. Hãy để ý rằng các lý thuyết khoa học được cải thiện theo thời gian, và công trình của Newton về sau được tinh chỉnh, như một phần bình thường của sự phát triển tri thức. Nếu có hứng thú, hãy đọc một cuốn hướng dẫn hiện đại về Principia kèm với một số đoạn trích. Và hãy nhớ rằng lòng tò mò và suy nghĩ cẩn thận có thể làm lộ ra trật tự trong tự nhiên.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số học giả lưu ý rằng cuốn sách rất khó đọc, vì dùng hình học cổ điển, và đa số độc giả học các kết quả của Newton qua những sách giáo khoa sau này. Khái niệm không gian và thời gian tuyệt đối của ông bị Leibniz và những người khác chỉ trích, rồi về sau được thay bằng thuyết tương đối của Einstein, và cơ học lượng tử cho thấy các định luật của ông không còn đúng ở những thang rất nhỏ. Newton cũng bị phê bình vì ý tưởng về tác dụng từ xa (action at a distance), điều chưa có lời giải thích. Các nhà sử học cũng chỉ ra rằng ông đã dành nhiều thời gian cho giả kim thuật và thần học, khiến hình ảnh một nhà khoa học thuần túy trở nên phức tạp. Cuộc tranh chấp quyền ưu tiên giữa ông và Leibniz về phép tính vi tích phân đã diễn ra gay gắt.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những người học khoa học và lịch sử, và cho ai muốn gặp một trong những tác phẩm vĩ đại của khoa học. Sách cực kỳ khó, và đa số mọi người đọc các đoạn chọn lọc hoặc một bản bình giải. Ai muốn nắm các ý chính có thể đọc một bản tóm tắt hiện đại tốt.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng
Albert Einstein
Chính Albert Einstein giải thích, cho những độc giả không có kiến thức toán cao cấp, thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng của ông thay đổi hiểu biết của chúng ta về không gian, thời gian, chuyển động và lực hấp dẫn như thế nào.
🔬 Khoa họcVũ trụ thanh lịch
Brian Greene
Nhà vật lý Brian Greene giải thích bằng ngôn ngữ giản dị cách lý thuyết dây tìm cách thống nhất thuyết tương đối của Einstein với cơ học lượng tử, bằng việc hình dung những thành phần nhỏ nhất của tự nhiên là những sợi dây rung nhỏ xíu trong một vũ trụ có thêm các chiều không gian.
🔬 Khoa họcHành trình của tàu Beagle
Charles Darwin
Cuốn nhật ký sinh động của Charles Darwin về chuyến đi vòng quanh thế giới kéo dài năm năm trên tàu HMS Beagle ghi lại những loài động vật, thực vật, đá và các dân tộc ông đã thấy, cùng những quan sát đã đưa ông đến gần với thuyết tiến hóa.
🔬 Khoa họcChuỗi xoắn kép
James D. Watson
James Watson kể lại một cách cá nhân, thẳng thắn và gây nhiều tranh cãi việc ông và Francis Crick tìm ra cấu trúc xoắn kép của DNA vào năm 1953, cùng với sự ganh đua, may mắn và tham vọng đi kèm.
🔬 Khoa họcEinstein: Cuộc đời và vũ trụ
Walter Isaacson
Cuốn tiểu sử của Walter Isaacson theo dấu Albert Einstein từ một cậu học trò nổi loạn đến nhà vật lý vĩ đại nhất thế kỷ hai mươi, và cho thấy óc sáng tạo, tinh thần không chạy theo lối mòn và trí tưởng tượng của ông, cùng những khuyết điểm của ông với tư cách một con người, đã định hình khoa học và cuộc đời ông ra sao.
🔬 Khoa họcLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.