Einstein: Cuộc đời và vũ trụ

Tên gốc: Einstein: His Life and Universe

Từ 13 tuổiđọc 6 phúttiểu sửvật lýlịch sử khoa học
Lưu ý nội dung tác giả nói đến những khuyết điểm trong đời sống riêng của Einstein; và việc người Do Thái bị đàn áp ở Đức
Tìm mua sách ↓

Cuốn tiểu sử của Walter Isaacson theo dấu Albert Einstein từ một cậu học trò nổi loạn đến nhà vật lý vĩ đại nhất thế kỷ hai mươi, và cho thấy óc sáng tạo, tinh thần không chạy theo lối mòn và trí tưởng tượng của ông, cùng những khuyết điểm của ông với tư cách một con người, đã định hình khoa học và cuộc đời ông ra sao.

Giới thiệu

Einstein: Cuộc đời và vũ trụ ra mắt năm 2007, do Walter Isaacson viết. Ông cũng là tác giả các tiểu sử về Benjamin Franklin và Steve Jobs. Đây là một trong những cuốn tiểu sử lớn đầu tiên khai thác các tài liệu riêng được mở cho giới nghiên cứu năm 2006. Isaacson giải thích các lý thuyết của Einstein bằng lời lẽ rõ ràng, và kể về đời sống riêng, chính kiến và những khó khăn của ông. Cuốn sách cho thấy Einstein là một con người vừa tinh nghịch vừa bướng bỉnh, một người theo chủ nghĩa hòa bình nhưng đã ký một bức thư góp phần khởi động chương trình bom nguyên tử của Mỹ.

Tóm tắt đầy đủ

1. Một đứa trẻ tò mò

Ý chính: Einstein sinh năm 1879 ở Ulm, nước Đức, và lớn lên ở Munich, trong một gia đình Do Thái làm kinh doanh đồ điện. Ông nói muộn, và có một huyền thoại cho rằng ông học kém, dù thực ra ông giỏi toán và vật lý. Khi còn nhỏ, ông say mê một chiếc la bàn do cha tặng, và say mê bí ẩn của những lực vô hình. Ông ghét lối học thuộc lòng, và xung đột với những thầy giáo độc đoán, điều nuôi dưỡng sự hoài nghi của ông đối với quyền uy.

Trong cuộc sống: Một đứa trẻ hỏi “vì sao” về cây kim la bàn có thể đang đi trên con đường dẫn đến một phát minh lớn.

2. Người thư ký ở sở bằng sáng chế và năm kỳ diệu

Ý chính: Sau khi học xong ở Zurich, Einstein không tìm được việc ở trường đại học, và nhận một chân thư ký ở sở bằng sáng chế (patent office) tại Bern, nơi ông làm vật lý vào thời gian rảnh. Năm 1905, ở tuổi hai mươi sáu, ông công bố bốn bài báo đột phá: về hiệu ứng quang điện (photoelectric effect), góp phần đặt nền móng cho lý thuyết lượng tử; về chuyển động Brown (Brownian motion), ủng hộ cho sự tồn tại của nguyên tử; về thuyết tương đối hẹp (special relativity); và về sự tương đương giữa khối lượng và năng lượng, từ đó ra đời phương trình nổi tiếng. Năm ấy được gọi là năm kỳ diệu của ông.

Trong cuộc sống: Những ý tưởng lớn có thể đến từ một người làm việc bên ngoài các thiết chế thông thường.

3. Thuyết tương đối rộng và danh tiếng

Ý chính: Trong mười năm tiếp theo, Einstein vật lộn để mở rộng thuyết tương đối sao cho bao gồm cả lực hấp dẫn, với sự giúp đỡ của người bạn là nhà toán học Marcel Grossmann. Năm 1915, ông hoàn thành thuyết tương đối rộng (general relativity), mô tả lực hấp dẫn như độ cong của không-thời gian. Năm 1919, các quan sát nhật thực xác nhận dự đoán của ông về cách ánh sáng của các vì sao bị bẻ cong khi đi qua gần Mặt Trời, và ông trở nên nổi tiếng khắp thế giới chỉ sau một đêm. Isaacson mô tả cách trí tưởng tượng của ông, qua các thí nghiệm tưởng tượng (thought experiment), đã dẫn đường cho công trình.

Trong cuộc sống: Một dự đoán được xác nhận về sau biến một ý tưởng thành một lý thuyết được tôn trọng.

4. Một đời sống riêng phức tạp

Ý chính: Cuốn tiểu sử thẳng thắn về đời sống riêng của Einstein. Người vợ đầu của ông, Mileva Maric, từng là bạn học vật lý, và cuộc hôn nhân của họ kết thúc bằng ly hôn, sau khi ông ngoại tình, và ông đối xử với bà lạnh nhạt. Ông và Mileva có một con gái, Lieserl, sinh trước khi họ cưới một năm, mà số phận sau này không rõ, và hai con trai, trong đó với một người là Eduard, ông có mối quan hệ đau lòng, vì Eduard mắc bệnh tâm thần phân liệt. Sau này ông cưới chị (hoặc em) họ của mình là Elsa. Isaacson cho thấy sự tận tụy với khoa học đôi khi khiến ông xa cách với người thân.

Trong cuộc sống: Một người có thể xuất sắc ở lĩnh vực này nhưng có khuyết điểm ở lĩnh vực khác.

5. Chính trị, chủ nghĩa hòa bình và quả bom

Ý chính: Einstein theo chủ nghĩa hòa bình, ủng hộ dân quyền và ủng hộ phong trào Zion (Zionist). Khi Đức Quốc xã lên nắm quyền năm 1933, ông đang thăm Hoa Kỳ và quyết định không trở về Đức. Ông định cư ở Princeton, New Jersey. Năm 1939, được nhà vật lý Leo Szilard thuyết phục, ông ký một bức thư gửi Tổng thống Roosevelt cảnh báo rằng Đức có thể chế tạo bom nguyên tử. Ông không làm việc cho Dự án Manhattan (Manhattan Project), vì bị từ chối cấp giấy phép an ninh do quan điểm hòa bình của mình, và về sau hối tiếc về bức thư, nhưng vẫn tiếp tục quan tâm đến các lập luận về kiểm soát vũ khí và về một chính phủ thế giới.

Trong cuộc sống: Một nhà khoa học nổi tiếng có thể cảm thấy mình có trách nhiệm về cách ý tưởng của mình được sử dụng.

6. Cuộc tìm kiếm dang dở và những năm cuối đời

Ý chính: Trong những thập niên cuối đời, Einstein dành thời gian tìm một lý thuyết trường thống nhất (unified field theory) kết hợp lực hấp dẫn và điện từ, và ông hoài nghi cơ học lượng tử, nói rằng Chúa không chơi xúc xắc, điều khiến ông cô lập khỏi nhiều đồng nghiệp. Ông không thành công. Ông mất năm 1955, thọ bảy mươi sáu tuổi, tại Princeton. Isaacson kết luận rằng tinh thần không chạy theo lối mòn, sự tò mò và lòng kính trọng vẻ đẹp của tự nhiên chính là chìa khóa cho thiên tài của Einstein, và là một tấm gương cho người khác.

Trong cuộc sống: Ngay cả những bộ óc vĩ đại cũng có thể dành nhiều năm cho một bài toán mà họ không giải được.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Cuốn tiểu sử của Isaacson được nhiều người xem là tiểu sử hiện đại hay nhất về Einstein dành cho độc giả phổ thông. Sách dùng những tư liệu mới được mở ra, và Isaacson đã tham khảo các nhà vật lý như Murray Gell-Mann, Brian Greene và Lawrence Krauss để nắm đúng phần khoa học. Cuốn sách đem lại bức chân dung cân bằng về nhà khoa học và về con người, tránh cả việc thần tượng hóa lẫn việc hạ bệ. Nó cũng giải thích vật lý phức tạp qua những câu chuyện dễ tiếp cận, và gắn tính cách của Einstein, sự nổi loạn và tình yêu tự do, với những thành tựu của ông. Đây vẫn là nơi tốt để bắt đầu cho bất kỳ ai quan tâm đến lịch sử khoa học thế kỷ hai mươi, kể cả các bạn tuổi teen sớm tò mò về vật lý.

Những ý chính

  • Sự tò mò và tinh thần không theo lối mòn thúc đẩy Einstein. Ông đặt câu hỏi với những điều được coi là hiển nhiên.
  • Trí tưởng tượng dẫn đường cho khoa học. Các thí nghiệm tưởng tượng đã dẫn đến thuyết tương đối.
  • Thiên tài cũng có khuyết điểm. Đời sống riêng của ông phức tạp.
  • Nhà khoa học có trách nhiệm. Bức thư về quả bom cho thấy sự giằng xé ấy.
  • Không phải cuộc tìm kiếm nào cũng thành công. Hành trình dài tìm một lý thuyết thống nhất của ông kết thúc mà không có lời đáp.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể dùng tấm gương của Einstein để coi trọng sự tò mò và đặt những câu hỏi mà người khác cho là hiển nhiên. Hãy thử một thí nghiệm tưởng tượng của riêng bạn, chẳng hạn hình dung cảm giác khi cưỡi trên một tia sáng. Hãy sẵn sàng thách thức quyền uy một cách tôn trọng, và suy nghĩ độc lập. Đồng thời, hãy nhận ra rằng thành công trong một lĩnh vực không bào chữa cho những thất bại trong cách ta đối xử với người khác. Hãy nghĩ xem công việc của chính bạn có thể ảnh hưởng đến người khác thế nào. Và hãy cho phép mình có thời gian chơi đùa với các ý tưởng.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số người điểm sách nói rằng Isaacson quá ngưỡng mộ, và bức chân dung Einstein của ông bị làm cho mượt mà. Một nhà vật lý viết bài điểm sách trên Physics Today khen phần câu chuyện cuộc đời nhưng thấy phần giải thích các ý tưởng khoa học của Einstein còn mơ hồ, và tiếc vì thiếu các công thức toán. Một nhà sử học khoa học lập luận rằng Isaacson dựa quá nhiều vào một lời giải thích, rằng Einstein là một kẻ nổi loạn bẩm sinh, và áp dụng nó cho mọi thứ từ thuyết tương đối đến chính trị. Dù vậy, hầu hết các bài điểm sách đều tích cực, và cuốn sách nhìn chung được xem là một cuốn tiểu sử đầy đủ và dễ đọc.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách dành cho những độc giả quan tâm đến khoa học, lịch sử và tiểu sử, kể cả các bạn tuổi teen. Sách dài nhưng dễ đọc. Ai muốn một lời giới thiệu ngắn có thể bắt đầu với cuốn Relativity do chính Einstein viết, hoặc với một cuốn tiểu sử ngắn hơn.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng

Albert Einstein

Chính Albert Einstein giải thích, cho những độc giả không có kiến thức toán cao cấp, thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng của ông thay đổi hiểu biết của chúng ta về không gian, thời gian, chuyển động và lực hấp dẫn như thế nào.

🔬 Khoa học

Leonardo da Vinci

Walter Isaacson

Walter Isaacson dùng những cuốn sổ tay còn sót lại của Leonardo da Vinci để cho thấy một con người tò mò, không ngừng tìm tòi, sinh ra ngoài những con đường học hành thông thường, đã trở thành vừa là bậc thầy hội họa vừa là người đi tiên phong của khoa học như thế nào, và ta có thể học được gì từ thói quen suy nghĩ của ông.

👤 Chuyện đời thực

Steve Jobs

Walter Isaacson

Cuốn tiểu sử được ủy quyền về người đồng sáng lập Apple theo chân một người cầu toàn tài giỏi, đòi hỏi cao và thường nhẫn tâm, người mà sự tập trung vào thiết kế đẹp đã làm thay đổi máy tính, âm nhạc, điện thoại và phim hoạt hình.

💼 Kinh doanh

Sự ra đời của bom nguyên tử

Richard Rhodes

Richard Rhodes kể toàn bộ câu chuyện về vũ khí hạt nhân, từ những khám phá vật lý cuối thế kỷ XIX, qua dự án bí mật thời chiến đã chế tạo những quả bom đầu tiên, đến các vụ nổ trên Hiroshima và Nagasaki năm 1945.

🏛️ Lịch sử

Vũ trụ thanh lịch

Brian Greene

Nhà vật lý Brian Greene giải thích bằng ngôn ngữ giản dị cách lý thuyết dây tìm cách thống nhất thuyết tương đối của Einstein với cơ học lượng tử, bằng việc hình dung những thành phần nhỏ nhất của tự nhiên là những sợi dây rung nhỏ xíu trong một vũ trụ có thêm các chiều không gian.

🔬 Khoa học

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →