SPQR: Lịch sử La Mã cổ đại

Tên gốc: SPQR: A History of Ancient Rome

Từ 13 tuổiđọc 7 phútlịch sử cổ đạilịch sử La Mã
Lưu ý nội dung chiến tranh; chế độ nô lệ; bạo lực trong chính trị và trong đấu trường
Tìm mua sách ↓

Nhà cổ điển học Mary Beard kể lại câu chuyện của La Mã từ thuở khởi nguyên huyền thoại đến thế kỷ thứ ba sau Công nguyên, đồng thời cho thấy chính người La Mã đã tranh cãi ra sao về nguồn gốc của mình và chúng ta biết được những gì mình tưởng là biết về họ bằng cách nào.

Giới thiệu

SPQR: Lịch sử La Mã cổ đại được nhà cổ điển học Mary Beard xuất bản năm 2015. Nhan đề là chữ viết tắt của một cụm từ tiếng Latinh có nghĩa là “Viện Nguyên lão và Nhân dân La Mã” (Senate and People of Rome). Beard kể về khoảng một nghìn năm, từ buổi đầu cho đến năm 212 sau Công nguyên, khi một hoàng đế trao quyền công dân cho gần như toàn bộ người tự do trong đế quốc. Thay vì chỉ liệt kê những vĩ nhân và các trận đánh, bà đặt câu hỏi: ta biết về quá khứ bằng cách nào, các câu chuyện được tạo ra ra sao, và cuộc sống của người ở mọi tầng lớp trong xã hội, kể cả phụ nữ và những người bị đẩy ra bên lề, như thế nào.

Tóm tắt đầy đủ

1. Một thành phố của huyền thoại

Ý chính: Beard mở đầu bằng một sự kiện nổi tiếng năm 63 trước Công nguyên, khi chính trị gia kiêm nhà hùng biện Cicero phát hiện một âm mưu lật đổ chính quyền (vụ âm mưu Catiline). Vụ việc giúp bà cho thấy các nhà sử học phải làm việc với nguồn tư liệu hạn chế và những lời kể trái ngược nhau. Sau đó bà quay lại thuở ban đầu và xem xét những huyền thoại về nguồn gốc La Mã, như chuyện cặp song sinh Romulus và Remus, theo truyền thuyết được một con sói nuôi lớn, và chuyện những người phụ nữ Sabine. Bà giải thích rằng các câu chuyện về La Mã thuở sơ khai đã được những tác giả đời sau nhào nặn theo mối quan tâm riêng của họ, nên bức tranh của ta về thời kỳ đầu tiên chỉ chắp vá và thiếu nhất quán.

Trong cuộc sống: Quốc gia, trường học hay gia đình nào cũng có những câu chuyện về nguồn gốc của mình, và đáng để tự hỏi đâu là ký ức, đâu là truyền thuyết.

2. Các vị vua, nền cộng hòa và một cuộc cách mạng

Ý chính: Theo truyền thống La Mã, thành phố từng do bảy vị vua cai trị; vị vua cuối cùng bị đuổi đi và nền cộng hòa được lập nên. Beard giải thích rằng ta không thể chắc chắn bao nhiêu phần trong đó là thật, vì các ghi chép sớm nhất rất nghèo nàn. Bà mô tả nền cộng hòa phát triển ra sao, với các quan chức do dân bầu, Viện Nguyên lão (Senate) và các hội đồng công dân, cùng cuộc xung đột kéo dài giữa các gia đình giàu có và những công dân nghèo hơn về quyền lợi và quyền lực.

Trong cuộc sống: Những cuộc tranh giành xem ai được lên tiếng và ai phải gánh chi phí xuất hiện ở rất nhiều cộng đồng.

3. Chinh phục và cái giá phải trả

Ý chính: Từ một thành phố nhỏ ở Ý, La Mã mở rộng bằng chiến tranh và liên minh, trước hết trên khắp bán đảo, rồi sang toàn vùng Địa Trung Hải, đánh bại những cường quốc như Carthage. Beard cho rằng sự mở rộng này phần lớn không có kế hoạch từ trước: người La Mã tìm kiếm vinh quang và chiến lợi phẩm, nhưng không có một toan tính lớn nào nhằm thống trị thế giới. Bà cũng nhấn mạnh rằng La Mã đặc biệt giỏi trong việc thu nhận những kẻ thù bị đánh bại. Thành công ấy mang lại của cải và những viên tướng đầy tham vọng, đồng thời làm thay đổi xã hội và chính trị La Mã.

Trong cuộc sống: Tăng trưởng nhanh có thể đem lại lợi ích, nhưng cũng gây áp lực lên cách con người sống và chia sẻ quyền lực.

4. Cuộc khủng hoảng cuối thời Cộng hòa

Ý chính: Vào cuối thời Cộng hòa, từ anh em nhà Gracchus ở thế kỷ thứ hai trước Công nguyên trở đi, nền cộng hòa rung chuyển vì chính trị bạo lực, với những cuộc tranh đoạt của các tướng lĩnh như Sulla, Pompey và Julius Caesar, cùng các cuộc nội chiến. Beard theo dõi việc hệ thống cũ sụp đổ ra sao, và bà gợi ý rằng Pompey có lý do vững chắc để được xem là hoàng đế La Mã đầu tiên. Caesar bị ám sát năm 44 trước Công nguyên, nhưng điều đó không khôi phục được trật tự cũ.

Trong cuộc sống: Khi mọi người thôi tuân theo những quy tắc bất thành văn, một hệ thống vốn dựa vào lòng tin có thể sụp đổ rất nhanh.

5. Augustus và đế quốc

Ý chính: Người thừa kế của Caesar là Octavian, về sau được gọi là Augustus, đã đánh bại các đối thủ và dựng nên một hệ thống mới, trong đó ông nắm quyền lực khổng lồ nhưng vẫn tuyên bố rằng mình đã khôi phục nền cộng hòa. Beard cảnh báo không nên coi lời tuyên truyền của chính ông là sự thật về con người ông. Bà cũng phản bác thói quen cũ, từ những tác giả cổ đại như Tacitus và Suetonius trở đi, là xếp các hoàng đế vào hai nhóm anh hùng và kẻ ác, và bà gợi ý rằng với nhiều người dân ở các tỉnh, tính cách của hoàng đế hầu như không tạo ra khác biệt.

Trong cuộc sống: Một nhà lãnh đạo giữ nguyên các danh hiệu cũ nhưng thay đổi cách quyền lực vận hành thì có thể khó bị thách thức hơn.

6. Đời sống thường ngày, nô lệ và phụ nữ

Ý chính: Xuyên suốt cuốn sách, Beard nhìn ra ngoài giới tinh hoa, dùng những bằng chứng như văn bia và các hiện vật do các nhà khảo cổ tìm được, trong đó có một chiếc quan tài trẻ em được tìm thấy dưới khu Forum và một bức phù điêu của một cửa hàng bán gia cầm. Bà đối chiếu sự xa hoa của người giàu với cảnh nghèo khổ bẩn thỉu của dân nghèo thành thị, và nhắc ta rằng phần lớn người dân trong đế quốc là nông dân sống sát mức đủ ăn. Bà cũng dành chỗ cho phụ nữ, nô lệ và những người khác mà tiếng nói hiếm khi được ghi lại.

Trong cuộc sống: Một cuốn sử ở trường chỉ nhắc đến các thầy hiệu trưởng sẽ bỏ lỡ phần lớn những gì đã xảy ra.

7. Ai được tính là người La Mã

Ý chính: Câu chuyện kết thúc vào năm 212 sau Công nguyên, khi hoàng đế Caracalla mở rộng quyền công dân La Mã cho gần như toàn bộ cư dân tự do của đế quốc. Beard xem đây là sự hoàn tất của một “dự án công dân” kéo dài, và của truyền thống La Mã thu nhận người ngoài, điều mà bà coi là một trong những chìa khóa dẫn đến thành công của nó. Bà cũng chỉ ra rằng dự án ấy bị chế độ nô lệ làm suy yếu, và cảnh báo độc giả đừng đem thẳng cách La Mã nhìn nhận quyền công dân áp vào thế giới hiện đại.

Trong cuộc sống: Những cộng đồng đón nhận người mới thường lớn mạnh hơn và linh hoạt hơn.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

SPQR là sách bán chạy của New York Times và lọt vào vòng chung kết Giải của Hội Phê bình Sách Quốc gia Hoa Kỳ (National Book Critics Circle Award), và cuốn sách đã giúp đưa đến độc giả đại chúng một cái nhìn mới mẻ, mang tính phản biện về lịch sử La Mã. Giới phê bình khen lối viết sinh động, dí dỏm và sự cân bằng của sách, cũng như cách sách cho thấy lịch sử là một cuộc tranh luận dựa trên bằng chứng, chứ không phải một tập hợp sự kiện cố định. Việc Beard chú ý đến những người ở bên lề và đến giới hạn của các nguồn tư liệu làm cuốn sách khác với những bộ sử chỉ liệt kê các nhà cai trị, chức vụ và trận đánh. Cuốn sách cũng nói với ta về thế giới hiện nay, vì nhiều ý niệm chính trị như quyền công dân, cộng hòa và đế quốc đều bắt nguồn từ La Mã.

Những ý chính

  • Nguồn gốc là những câu chuyện. Lịch sử sơ khai của La Mã lẫn lộn với truyền thuyết.
  • Đế quốc không phải lúc nào cũng được lên kế hoạch. La Mã mở rộng nhờ cơ hội và khát vọng vinh quang, chứ không theo một kế hoạch tổng thể.
  • Thành công có cái giá của nó. Chinh phục đem lại của cải, những viên tướng đầy tham vọng và rồi dẫn đến nội chiến.
  • Quyền lực có thể đeo mặt nạ. Augustus cai trị như một vị quân chủ nhưng vẫn giữ các hình thức của nền cộng hòa.
  • Hãy bao gồm mọi người. Muốn hiểu La Mã, ta phải kể cả những người bình thường và những người ngoài cuộc.

Bài học có thể rút ra

Khi đọc về quá khứ, hãy hỏi ta biết điều đó bằng cách nào, và quan điểm của ai đang bị bỏ sót. Hãy để ý cách ngôn ngữ chính trị có thể che giấu việc quyền lực thực sự được phân chia ra sao. Hãy nghĩ về cách các cộng đồng lớn lên, và điều gì khiến họ cởi mở hơn hay khép kín hơn. Hãy đem những câu hỏi của La Mã, như ai được xem là công dân, ra so với các cuộc tranh luận ngày nay. Và hãy thích thú với việc những con người cách đây hai nghìn năm cũng tò mò, dí dỏm và phức tạp như chúng ta. Đó là lời nhắc hay rằng lịch sử là do con người làm ra.

Phê bình và góc nhìn khác

Giới phê bình phần lớn rất tích cực, nhưng cũng có người nêu phản đối. Sử gia Richard Talbert cho rằng cuốn sách đi đến phần La Mã trỗi dậy thành cường quốc khá chậm, có ít bản đồ và hình minh họa, và chú ý đến những chủ đề lớn như chiến lược của đế quốc ít hơn so với đời sống riêng tư của từng cá nhân. Ông cũng thắc mắc về việc dừng lại ở năm 212 sau Công nguyên, trước các cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba. Edith Hall trên tạp chí Prospect thấy phần mở đầu khó hiểu, cho rằng trình tự thời gian có thể làm người mới bắt đầu bị lạc hướng, và cảm thấy dành quá nhiều chỗ cho Cicero. Những người ủng hộ Beard đáp rằng cách tiếp cận của bà là một điểm mạnh, vì nó biến cuốn sách thành lời giới thiệu về cách tư duy của sử học.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách dành cho những độc giả muốn có một lời giới thiệu sinh động, hiện đại về La Mã cổ đại, và cho sinh viên mới bắt đầu môn học này. Sách dài nhưng dễ đọc, có sự hài hước và những lời giải thích rõ ràng. Ai muốn một bản tường thuật chi tiết về các trận đánh hoặc về giai đoạn đế quốc muộn hơn có thể cần đọc thêm những cuốn khác.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Sự suy tàn và sụp đổ của Đế chế La Mã

Edward Gibbon

Edward Gibbon kể lại hơn một nghìn năm lịch sử La Mã và Byzantine, từ lúc đế quốc ở đỉnh cao vào thế kỷ thứ hai đến khi Constantinople thất thủ năm 1453, và đưa ra một lời giải thích nổi tiếng, trau chuốt và gây tranh cãi về lý do La Mã suy tàn.

🏛️ Lịch sử

Lịch sử

Herodotus

Herodotus, người thường được gọi là cha đẻ của ngành sử học, kể lại việc người Hy Lạp và người Ba Tư đi đến xung đột và đánh nhau trong những cuộc chiến lớn đầu thế kỷ thứ năm trước Công nguyên như thế nào, kèm theo những đoạn lạc đề dài, đầy màu sắc về đất đai, phong tục và truyền thuyết của thế giới mà người xưa biết đến.

🏛️ Lịch sử

Lịch sử chiến tranh Peloponnese

Thucydides

Thucydides, một tướng lĩnh Athens trở thành sử gia, ghi lại cuộc chiến dài giữa Athens và Sparta vào thế kỷ thứ năm trước Công nguyên và dùng nó để nghiên cứu về quyền lực, nỗi sợ, chính trị và cách bản tính con người hành xử khi khủng hoảng.

🏛️ Lịch sử

Suy tưởng

Marcus Aurelius

Cuốn sổ tay riêng của một hoàng đế La Mã, trong đó ông mỗi ngày tự nhắc mình chấp nhận những điều không thể kiểm soát, hành xử công bằng và tử tế, và nhớ rằng đời người ngắn ngủi.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Odyssey

Homer

Sau cuộc chiến thành Troy, người anh hùng mưu lược Odysseus vật lộn suốt mười năm với quái vật, các vị thần và những cám dỗ để trở về với người vợ chung thủy và đứa con trai, rồi phải giành lại ngôi nhà của mình từ tay những kẻ đang tìm cách chiếm đoạt nó.

🎭 Sử thi, kịch & thơ

Sapiens: Lược sử loài người

Yuval Noah Harari

Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.

🏛️ Lịch sử

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →