Chắc là anh đùa, Feynman!

Tên gốc: Surely You're Joking, Mr. Feynman!

Từ 13 tuổiđọc 6 phúthồi kýhài hước
Lưu ý nội dung nhắc đến quán bar; câu lạc bộ thoát y và chuyện tán tỉnh phụ nữ; cùng những quan điểm thản nhiên coi thường phụ nữ điển hình của thập niên 1950
Tìm mua sách ↓

Nhà vật lý từng đoạt giải Nobel Richard Feynman kể những câu chuyện vui về cuộc đời mình, cho thấy một trí óc tò mò, ham chơi và độc lập, thích giải câu đố và ghét thói làm màu.

Giới thiệu

Surely You’re Joking, Mr. Feynman!: Adventures of a Curious Character là tập hợp những giai thoại của Richard Feynman, một trong những nhà vật lý Mỹ nổi tiếng nhất thế kỷ hai mươi. Ông kể cho người bạn Ralph Leighton nghe, và Leighton ghi lại. Sách xuất bản năm 1985. Feynman từng làm việc cho dự án bom nguyên tử ở Los Alamos trong Thế chiến thứ hai, giảng dạy ở Cornell và Caltech, và nhận giải Nobel Vật lý năm 1965 nhờ công trình về điện động lực học lượng tử. Cuốn sách không nói về công thức vật lý mà nói về những cuộc phiêu lưu của ông: mở khóa, chơi trống bongo, học vẽ, đi đây đi đó và dạy học. Sách trở thành một cuốn bán chạy và biến Feynman thành thần tượng của nhiều bạn trẻ.

Tóm tắt đầy đủ

1. Cậu bé tò mò ở Far Rockaway

Ý chính: Feynman bắt đầu từ tuổi thơ ở New York, nơi cha ông dạy ông biết tò mò bằng cách khuyến khích ông suy nghĩ về thế giới xung quanh. Ông nhớ lại việc cha cho ông thấy rằng biết tên một loài chim bằng nhiều thứ tiếng không có nghĩa là bạn biết gì về con chim đó, và hiểu thật sự là hiểu con chim làm gì. Hồi nhỏ, ông sửa radio, tìm hiểu cách mọi thứ vận hành và giải các câu đố, một thói quen theo ông suốt đời. Bài học về cái tên và sự hiểu biết này trở thành một chủ đề xuyên suốt cuộc đời ông.

Trong cuộc sống: Học thuộc một định nghĩa không giống với việc hiểu một ý tưởng đủ rõ để dùng được nó.

2. Los Alamos và tài mở két sắt

Ý chính: Feynman tham gia Dự án Manhattan (Manhattan Project) ở Los Alamos, bang New Mexico, để giúp chế tạo bom nguyên tử. Ông kể về những trò đùa với bộ phận an ninh quân đội, chẳng hạn tìm cách mở những tủ hồ sơ có khóa đựng tài liệu bí mật bằng cách đoán mật mã, rồi để lại giấy nhắn cho chủ tủ để chỉ ra điểm yếu trong việc giữ an ninh của họ. Ông mô tả cảm giác khẩn trương, sự xuất sắc của các đồng nghiệp và cuộc sống kỳ lạ trong một thị trấn bí mật, cũng như nỗi đau sâu sắc khi người vợ đầu của ông qua đời vì bệnh trong thời gian đó.

Trong cuộc sống: Thử tìm điểm yếu của một hệ thống, như Feynman đã làm với những ổ khóa, là một cách để cải thiện an ninh.

3. Học từ mọi thứ: hội họa, trống và ngoại ngữ

Ý chính: Ngoài vật lý, Feynman còn say mê nhiều thứ khác. Ông tập vẽ và về sau bán được một số tác phẩm của mình, học chơi trống bongo và biểu diễn trước công chúng, học tiếng Bồ Đào Nha và thử học tiếng Nhật. Với việc nào ông cũng lao vào bằng sự hăng hái và óc hài hước. Ông cho rằng sự tò mò không nên bị nhốt trong một lĩnh vực, và làm điều gì đó chỉ vì vui có thể là nguồn của niềm vui và ý tưởng.

Trong cuộc sống: Những sở thích không liên quan đến công việc có thể làm đầu óc tươi mới và dẫn đến những ý tưởng bất ngờ.

4. Dạy học ở Brazil

Ý chính: Trong một năm ở Brazil, Feynman dạy vật lý và bị sốc khi thấy sinh viên có thể đọc lại sách giáo khoa mà không hiểu hiện tượng thật sự. Họ nhắc lại được định nghĩa của một thuật ngữ nhưng không áp dụng được vào tình huống thực tế. Ông đã có một bài nói chỉ trích cách học vẹt, điều khiến một số quan chức phật lòng. Ông dùng trải nghiệm ấy để lập luận rằng học thật sự là gắn các ý tưởng với quan sát và kinh nghiệm, chứ không phải ghi nhớ máy móc.

Trong cuộc sống: Một học sinh giải được bài toán trong tình huống mới thì hiểu nhiều hơn một học sinh chỉ biết đáp án trong sách.

5. Nhà khoa học, quyền uy và sự trung thực

Ý chính: Feynman nhiều lần cho thấy thái độ bất kính với quyền uy và thói màu mè. Ông không bị ấn tượng bởi chức danh hay danh hiệu, từ chối nhận một số danh hiệu và không thích lối nói cầu kỳ. Khi nhận giải Nobel, ông thấy phiền vì sự chú ý hơn là vui. Ông nhấn mạnh rằng nhà khoa học phải trung thực với chính mình, hoài nghi kết quả của mình và nói ra toàn bộ sự thật, kể cả những điều có thể làm hại lý thuyết của mình. Sự chính trực này là xương sống trong cách làm việc của ông.

Trong cuộc sống: Thừa nhận mình chưa chắc chắn và tự kiểm tra lỗi của mình tạo nên lòng tin, trong khoa học cũng như trong đời thường.

6. Vui chơi, câu đố và một lối sống

Ý chính: Chương cuối, “Cargo Cult Science”, là một bài phát biểu trong lễ tốt nghiệp, trong đó Feynman lập luận rằng nhà khoa học phải hết sức cẩn trọng về sự trung thực và trên hết phải tránh tự lừa mình. Ở những phần khác của sách, ông kể về việc làm một bài toán vật lý, bắt nguồn từ việc ngắm chiếc đĩa lắc lư trong một nhà ăn, mà theo lời ông thì rốt cuộc nó đã góp phần vào công trình đoạt giải Nobel của ông. Ông nhấn mạnh rằng mình làm vật lý vì vui chứ không vì giải thưởng. Cuộc đời ông cho thấy sự tò mò, ham chơi và độc lập có thể dẫn đến hiểu biết sâu sắc.

Trong cuộc sống: Theo đuổi một thắc mắc nhỏ, chẳng hạn vì sao chiếc đĩa đang quay lại lắc lư, có thể mở ra những câu hỏi lớn.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Cuốn sách giúp nhiều độc giả làm quen với con người đứng sau ngành vật lý hiện đại, và đã truyền cảm hứng cho vô số học sinh, nhà khoa học và kỹ sư với thông điệp rằng khoa học thật vui và sự tò mò thật đáng quý. Sách đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và vẫn được yêu thích.

Phần tiếp theo của sách, What Do You Care What Other People Think?, có kể về vai trò của Feynman trong cuộc điều tra thảm họa Challenger. Cả hai cuốn cùng góp phần đưa Feynman thành biểu tượng của một nền khoa học trung thực và đầy niềm vui. Các thầy cô thường dùng chương về chuyện dạy học ở Brazil để bàn về sự khác nhau giữa học thuộc và hiểu, và những câu chuyện trong sách thường được tặng cho học sinh đang cân nhắc theo đuổi nghề vật lý hay kỹ thuật.

Những ý chính

  • Tò mò thúc đẩy việc học. Hãy hỏi mọi thứ vận hành thế nào.
  • Hiểu hơn học thuộc. Hãy biết ý tưởng, đừng chỉ biết tên gọi.
  • Vui chơi giúp suy nghĩ. Niềm vui có thể dẫn đến hiểu biết sâu hơn.
  • Hãy trung thực với chính mình. Hãy nghi ngờ kết luận của mình.
  • Đừng choáng ngợp trước vẻ hào nhoáng. Hãy đánh giá ý tưởng và con người theo giá trị thật, không theo chức danh.

Bài học có thể rút ra

Cuốn sách dạy ta phân biệt giữa biết tên của một thứ và biết chính thứ đó. Khi học, ta có thể tự kiểm tra bằng cách thử giải thích một ý tưởng một cách đơn giản, bằng lời của mình.

Sách cũng khuyến khích ta theo đuổi sở thích, kể cả khi chúng chưa có ích rõ ràng. Những thú vui và trò đùa của Feynman cho thấy sự sáng tạo được nuôi dưỡng bởi sự đa dạng.

Cuối cùng, sách nhắc ta rằng khoa học cần sự trung thực và khiêm tốn. Sẵn sàng nói “tôi không biết” và kiểm tra lại việc mình làm là dấu hiệu của người biết suy nghĩ.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số độc giả và học giả chỉ trích các câu chuyện trong sách là tự đề cao, và cho rằng lời kể của Feynman hoàn toàn đứng từ góc nhìn của riêng ông, một số chuyện đã được gọt giũa hoặc phóng đại. Những người khác phản đối thái độ của ông với phụ nữ như mô tả trong một số giai thoại, chẳng hạn chuyện ông tán tỉnh phụ nữ ở quán bar, điều nhiều người thấy là phân biệt giới tính và phản ánh thời đại của ông.

Những đồng nghiệp từng biết ông đôi khi nói rằng việc ông tự vẽ mình như một kẻ nghịch ngợm tùy hứng đã làm nhẹ đi sự chăm chỉ và nghiêm túc của ông. Sách cũng có rất ít nội dung về vật lý thật sự của ông. Dù vậy, nhiều độc giả vẫn thấy sách thú vị và truyền cảm hứng.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách phù hợp với thanh thiếu niên và người lớn. Các câu chuyện ngắn và hài hước, và bạn có thể đọc theo thứ tự bất kỳ. Một vài giai thoại mang những quan điểm lỗi thời về phụ nữ, có thể cần được trao đổi thêm.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Lược sử vạn vật

Bill Bryson

Bill Bryson muốn hiểu bằng cách nào chúng ta biết được những điều ta biết về vũ trụ, Trái Đất và sự sống, và ông kể câu chuyện ấy qua những con người kỳ lạ, tài giỏi và đôi khi kém may mắn đã tìm ra chúng.

🏛️ Lịch sử

Vũ trụ

Carl Sagan

Carl Sagan đưa người đọc vào một hành trình từ Trái Đất đến tận rìa vũ trụ, hòa quyện thiên văn học, lịch sử và triết học để cho thấy nhân loại đã dần hiểu về vũ trụ và vị trí của mình trong đó như thế nào.

🔬 Khoa học

Steve Jobs

Walter Isaacson

Cuốn tiểu sử được ủy quyền về người đồng sáng lập Apple theo chân một người cầu toàn tài giỏi, đòi hỏi cao và thường nhẫn tâm, người mà sự tập trung vào thiết kế đẹp đã làm thay đổi máy tính, âm nhạc, điện thoại và phim hoạt hình.

💼 Kinh doanh

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Nguồn gốc các loài

Charles Darwin

Mọi sinh vật đều có quan hệ họ hàng với nhau và đã thay đổi dần dần qua những khoảng thời gian vô cùng dài, do chọn lọc tự nhiên (natural selection) tạo nên, tức là quá trình trong đó những cá thể thích nghi tốt hơn với môi trường sẽ sống sót và truyền các đặc điểm của mình lại.

🔬 Khoa học

Mùa xuân vắng lặng

Rachel Carson

Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →