Cái chết và sự sống của các thành phố lớn ở Mỹ

Tên gốc: The Death and Life of Great American Cities

Từ 13 tuổiđọc 6 phútnghiên cứu đô thịquy hoạch thành phốbình luận xã hội
Tìm mua sách ↓

Jane Jacobs lập luận rằng những thành phố tốt nhất là những khu phố sống động, đa dạng chức năng và đi bộ được, và rằng những mốt quy hoạch thời bà, với đường cao tốc, nhà tháp và quy định phân vùng cứng nhắc, đang phá hủy chính những điều làm cho thành phố vận hành được.

Giới thiệu

Cái chết và sự sống của các thành phố lớn ở Mỹ ra mắt năm 1961, do Jane Jacobs viết. Bà là một nhà văn và nhà hoạt động sống ở khu Greenwich Village của New York. Bà không phải nhà quy hoạch được đào tạo bài bản, và bà viết dựa trên sự quan sát tỉ mỉ cách các con phố, công viên và khu dân cư hoạt động trong đời sống thường ngày. Vào thời đó, nhiều quan chức và nhà quy hoạch thành phố ủng hộ chương trình cải tạo đô thị (urban renewal), nghĩa là dọn sạch các khu phố cũ, xây những khu nhà ở quy mô lớn và làm đường cho xe hơi. Jacobs đã thách thức cách làm này. Cuốn sách của bà là một trong những tác phẩm quan trọng và gây tranh cãi nhất về thành phố trong thế kỷ hai mươi.

Tóm tắt đầy đủ

1. Những con mắt trên phố

Ý chính: Jacobs mở đầu bằng câu hỏi điều gì làm một con phố an toàn. Bà cho rằng đó chủ yếu không phải là cảnh sát, mà là sự có mặt của nhiều người dùng vỉa hè vào những giờ khác nhau, với chủ cửa hàng, cư dân và người qua đường thỉnh thoảng để mắt tới xung quanh. Bà gọi đó là “những con mắt trên phố” (eyes on the street). Một con phố cần có sự phân biệt rõ giữa không gian công cộng và không gian riêng tư, các tòa nhà quay mặt ra phố, và dòng người qua lại đều đặn. Những con phố vắng, yên ắng thì nguy hiểm hơn.

Trong cuộc sống: Một con phố có cửa hàng và nhà ở, nơi người ta nhìn ra từ cửa sổ, cho cảm giác an toàn hơn một bức tường trống.

2. Vai trò của vỉa hè

Ý chính: Bà lập luận rằng vỉa hè không chỉ là chỗ để đi bộ. Đó là nơi những cuộc gặp gỡ diễn ra, nơi hàng xóm chào nhau, nơi trẻ con chơi dưới sự trông nom của người lớn, và nơi niềm tin được gây dựng qua những trao đổi nhỏ giữa chốn đông người, chẳng hạn hỏi chủ cửa hàng đường đi hay lời khuyên, hoặc gật đầu chào người đi ngang qua. Bà nói rằng những mối liên hệ tình cờ ấy là nền tảng của một cộng đồng lành mạnh, và những nhà quy hoạch bỏ chúng đi để đổi lấy những khoảng cây xanh được che chắn, quay lưng với phố, đã làm tổn hại đời sống ấy.

Trong cuộc sống: Trò chuyện vài câu với người bán bánh mì hay chủ sạp báo khiến một khu phố có cảm giác như nhà.

3. Sự cần thiết của việc pha trộn nhiều chức năng

Ý chính: Jacobs cho rằng một khu phố sống động cần có sự pha trộn nhiều chức năng, như nhà ở, cửa hàng, văn phòng và quán ăn, để lúc nào trong ngày cũng có người. Việc tách khu ở khỏi khu thương mại, như nhiều quy định phân vùng đã làm, tạo ra những nơi vắng tanh trong một phần của ngày. Bà cũng nói rằng các khối nhà ngắn, cho người ta nhiều lựa chọn lối đi, và sự đan xen giữa nhà cũ và nhà mới, vốn cho phép có những mức giá thuê khác nhau, là điều thiết yếu cho sự đa dạng.

Trong cuộc sống: Một khu chỉ toàn văn phòng thì buổi tối vắng ngắt, còn một khu có cả căn hộ và quán cà phê thì vẫn nhộn nhịp.

4. Mật độ tập trung, và chuyện công viên và các khu nhà dự án

Ý chính: Một điều kiện khác là mật độ người đủ dày, để các cửa hàng tự duy trì được và nhiều loại dịch vụ có thể phát triển. Jacobs phê phán những nhà quy hoạch coi mật độ cao là một vấn đề và cổ vũ cho việc đô thị lan rộng ra ngoại ô. Bà cũng đặt nghi vấn về quan niệm cho rằng công viên và không gian mở mặc nhiên là tốt. Một công viên bao quanh bởi những tòa nhà bỏ trống có thể nguy hiểm, và các khu nhà ở công cộng dạng dự án, bị tách khỏi phần còn lại của thành phố, trở nên cô lập và mất an toàn.

Trong cuộc sống: Một sân chơi giữa con phố đông người được dùng nhiều hơn một sân chơi nằm khuất trong góc.

5. Khu ổ chuột, sự đắt đỏ hóa khu phố và sự suy tàn của các khu dân cư

Ý chính: Jacobs bàn về việc các khu phố suy tàn hoặc được hồi sinh như thế nào. Bà lập luận rằng khu ổ chuột có thể được cải thiện từ bên trong nhờ nỗ lực của chính cư dân, nếu họ có vốn và sự an toàn, và rằng xóa sạch chúng chỉ làm cộng đồng tan rã và gây ra những vấn đề mới. Bà cũng mô tả quá trình “thoát khỏi cảnh ổ chuột” (unslumming) và mối nguy của chính thành công: khi một khu trở nên được ưa chuộng đến mức tự giết chết sự đa dạng của mình do giá cả tăng lên, điều mà ngày nay thường gọi là sự đắt đỏ hóa khu phố (gentrification), khi người khá giả kéo đến và khu dân cư bình dân dần trở nên quá đắt.

Trong cuộc sống: Một khu phố trở nên thời thượng có thể trở nên quá đắt đối với chính những người đã làm nó thành như vậy.

6. Thành phố như một bài toán của sự phức tạp có tổ chức

Ý chính: Ở những chương cuối, Jacobs nói rằng thành phố là những bài toán của sự phức tạp có tổ chức (organized complexity), giống như các cơ thể sống, nơi nhiều yếu tố tác động qua lại với nhau. Không thể hiểu hay quy hoạch chúng từ trên xuống bằng những công thức đơn giản, như các nhà quy hoạch đã cố làm. Bà kêu gọi những cách tiếp cận nghiên cứu chi tiết cách các nơi vận hành, ủng hộ sáng kiến của địa phương và sự linh hoạt. Bà kết thúc bằng lời kêu gọi người dân tham gia vào việc định hình thành phố của mình.

Trong cuộc sống: Một thành phố giống một khu vườn lớn lên hơn là một cỗ máy có thể thiết kế sẵn từ đầu.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Cái chết và sự sống của các thành phố lớn ở Mỹ đã thay đổi cách mọi người nghĩ về thành phố, và được xem là một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất về quy hoạch đô thị. Sách thúc đẩy việc bảo tồn các khu phố lịch sử, hồi sinh những khu đi bộ được với nhiều chức năng đan xen, và sự tham gia của công chúng vào việc quy hoạch. Chính hoạt động của Jacobs đã góp phần ngăn việc xây một đường cao tốc xuyên qua khu hạ Manhattan. Những ý tưởng của bà đã định hình phong trào gọi là Chủ nghĩa Đô thị Mới (New Urbanism), và được các nhà quy hoạch, kiến trúc sư và nhà hoạt động trích dẫn. Cuốn sách cũng góp phần làm người ta trân trọng hơn đời sống thường ngày ở đô thị và tri thức của người dân bình thường, một sự tôn trọng khiến sách được yêu thích cả ngoài giới chuyên môn.

Những ý chính

  • Phố sống động thì an toàn hơn. Những con mắt trên phố bảo vệ tốt hơn khoảng trống vắng.
  • Pha trộn công năng và lứa tuổi của các tòa nhà. Sự đa dạng giữ cho khu phố luôn sinh động.
  • Mật độ nuôi dưỡng sự phong phú. Đủ đông người thì mới có nhiều cửa hàng và dịch vụ.
  • Hãy quan sát trước khi quy hoạch. Nhìn xem các nơi thực sự vận hành ra sao.
  • Cư dân cần có tiếng nói. Hiểu biết của người địa phương là quý giá.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể dùng cuốn sách như một cách nhìn những con phố quanh mình. Hãy để ý điều gì khiến một nơi dễ chịu khi đi bộ, và điều gì khiến nó có cảm giác vắng vẻ hay mất an toàn. Hãy ủng hộ các cửa hàng địa phương, và dùng các không gian công cộng. Nếu bạn có thể tham gia vào các quyết định của khu phố hay thành phố, hãy lên tiếng bảo vệ nhu cầu đi bộ, sự pha trộn các chức năng và đời sống địa phương. Hãy nhớ rằng một nơi sống động phụ thuộc vào rất nhiều quyết định nhỏ. Đồng thời, hãy nghĩ cách giữ cho các khu phố vẫn đủ giá phải chăng với mọi người, vì sự nổi tiếng có thể dẫn đến việc người ta bị đẩy ra khỏi nơi mình sống.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số nhà phê bình cho rằng Jacobs đã lãng mạn hóa những khu phố cũ, đông đúc và bỏ qua các vấn đề của chúng, như quá tải dân cư và sự phân biệt đối xử, và rằng cuốn sách dựa trên một vài ví dụ ở New York và một số thành phố khác. Những người khác nhận xét rằng khi được áp dụng, các ý tưởng của bà đã góp phần gây ra tình trạng đắt đỏ hóa khu phố và chi phí tăng cao, điều mà chính bà đã cảnh báo. Giới quy hoạch cho rằng những dự án cải tạo quy mô lớn đôi khi có thể cung cấp nhà ở cần thiết. Có người nói sự nghi ngờ của bà đối với quy hoạch đi quá xa. Dù vậy, những nhận định chính của bà về đời sống đường phố vẫn được chấp nhận rộng rãi.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho bất kỳ ai quan tâm đến thành phố, kiến trúc, quy hoạch và đời sống cộng đồng. Sách dài và chi tiết, nhưng được viết với giọng văn sinh động, dễ tiếp cận. Ai muốn có một cái nhìn hiện đại thì nên đọc kèm các nghiên cứu mới về nhà ở và giao thông.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Chơi bowling một mình

Robert D. Putnam

Nhà khoa học chính trị Robert Putnam dùng một khối lượng số liệu lớn để cho thấy rằng từ thập niên 1960, người Mỹ ngày càng ít gắn kết với nhau trong các câu lạc bộ, nhà thờ, công đoàn và khu phố, và lập luận rằng sự mất mát vốn xã hội này làm suy yếu nền dân chủ và đời sống an lành của con người.

⚖️ Chính trị & xã hội

Bị đuổi khỏi nhà

Matthew Desmond

Nhà xã hội học Matthew Desmond sống giữa những người thuê nhà nghèo và các chủ nhà ở Milwaukee, rồi chỉ ra rằng bị đuổi khỏi nhà thuê không chỉ là hệ quả của nghèo đói mà còn là một nguyên nhân lớn gây ra nghèo đói, khiến các gia đình mắc kẹt trong vòng xoáy mất nhà, mất việc và mất hy vọng.

⚖️ Chính trị & xã hội

Thế giới phẳng

Thomas L. Friedman

Thomas Friedman, nhà báo viết chuyên mục cho tờ New York Times, lập luận rằng công nghệ và những cách làm kinh doanh mới đã san bằng sân chơi toàn cầu, để người ở bất cứ đâu cũng có thể cạnh tranh và hợp tác với bất kỳ ai khác, và ông đặt câu hỏi cá nhân cũng như quốc gia nên ứng phó ra sao.

⚖️ Chính trị & xã hội

Nền dân trị Mỹ

Alexis de Tocqueville

Sau chuyến đi khắp nước Mỹ vào những năm 1830, chàng trai trẻ người Pháp Alexis de Tocqueville viết một công trình nghiên cứu sắc sảo về nền dân chủ Mỹ, ca ngợi sức sống và tự do của nó, đồng thời cảnh báo những mối nguy như sự chuyên chế của số đông và việc thu mình vào đời sống riêng tư.

⚖️ Chính trị & xã hội

Mùa xuân vắng lặng

Rachel Carson

Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.

🔬 Khoa học

Quân Vương

Niccolo Machiavelli

Một nhà ngoại giao thời Phục hưng khuyên các nhà cai trị hãy đánh giá hành động của mình bằng kết quả chứ không phải bằng đạo đức, và cho rằng một nhà lãnh đạo thành công đôi khi phải mưu mẹo và tàn nhẫn để giành và giữ quyền lực.

⚖️ Chính trị & xã hội

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →