Dạy con phát triển toàn não bộ

Tên gốc: The Whole-Brain Child

Từ 13 tuổiđọc 6 phútnuôi dạy conkhoa học thần kinhphát triển trẻ em
Tìm mua sách ↓

Hiểu được bộ não của trẻ phát triển như thế nào sẽ giúp cha mẹ ứng xử với những cơn giận dữ, nỗi sợ và xung đột của con theo cách vừa kết nối, vừa xoa dịu, vừa dạy dỗ, để các vùng khác nhau trong não cùng phối hợp với nhau.

Giới thiệu

The Whole-Brain Child: 12 Revolutionary Strategies to Nurture Your Child’s Developing Mind do Daniel Siegel, một bác sĩ tâm thần kiêm giáo sư, và Tina Payne Bryson, một nhà trị liệu tâm lý trẻ em, viết và xuất bản năm 2011. Hai tác giả giải thích bằng ngôn ngữ giản dị cách bộ não được tổ chức và lớn lên, rồi đưa ra mười hai chiến lược thực tế dành cho cha mẹ. Ý tưởng trung tâm của họ là sự kết nối hài hòa (integration): giúp các vùng khác nhau của não, chẳng hạn vùng suy nghĩ và vùng cảm xúc, cùng làm việc với nhau. Cuốn sách dùng những câu chuyện ngắn, tranh vẽ dành cho trẻ và các phần tóm tắt tiện dụng cho những bậc cha mẹ bận rộn, và đã được yêu thích ở nhiều nơi trên thế giới.

Tóm tắt đầy đủ

1. Một bộ não có nhiều phần cần phối hợp với nhau

Ý chính: Các tác giả giới thiệu khái niệm sự kết nối hài hòa (integration), nghĩa là nối các phần riêng lẻ lại để chúng vận hành như một thể thống nhất. Theo họ, nhiều khó khăn của trẻ, như những cơn bùng nổ cảm xúc và nỗi sợ, xuất hiện khi não chưa kết nối hài hòa, chẳng hạn khi cảm xúc lấn át lý trí. Họ dùng hình ảnh một dòng sông, một bên bờ là hỗn loạn và bên kia là cứng nhắc, để giải thích rằng một tâm trí khỏe mạnh là tâm trí chảy giữa hai bờ ấy.

Trong cuộc sống: Một đứa trẻ có thể nói “con đang giận” mà vẫn chọn cách phản ứng bình tĩnh là đang dùng nhiều phần của bộ não cùng lúc hơn.

2. Não trái và não phải

Ý chính: Các tác giả mô tả bên não trái là bên của logic, nghĩa đen và trình tự, còn bên não phải là bên của cảm xúc, sáng tạo và cái nhìn toàn thể. Trong mô hình đơn giản hóa của họ, một đứa trẻ đang buồn bã thường “đang ở não phải”, và lúc này lý lẽ chưa có tác dụng. Họ khuyên kết nối trước, định hướng sau (connecting before redirecting): trước hết hãy đáp lại bằng sự an ủi, đồng cảm và cái chạm, rồi khi con đã bình tĩnh hơn thì mới nói chuyện lý lẽ. Họ cũng gợi ý cách “gọi tên để xoa dịu” (naming it to tame it): kể lại bằng lời chuyện đã xảy ra giúp trẻ bình tĩnh hơn và hiểu được một sự việc đáng sợ.

Trong cuộc sống: Sau khi bị một con chó làm cho hoảng sợ, nếu cha mẹ cùng con kể lại câu chuyện ấy, nỗi sợ có thể bớt đi phần nào sức mạnh.

3. Não tầng trên và não tầng dưới

Ý chính: Các tác giả dùng hình ảnh một ngôi nhà. Não tầng dưới (downstairs brain), gồm thân não và hệ viền, lo các chức năng cơ bản, cảm xúc mạnh và bản năng. Não tầng trên (upstairs brain), nhất là vỏ não trước trán, lo việc lập kế hoạch, thấu cảm và đưa ra quyết định tốt, nhưng nó còn tiếp tục phát triển cho đến khoảng giữa tuổi hai mươi. Khi trẻ buồn bực, não tầng dưới có thể chiếm quyền điều khiển, và trẻ có thể “bật tung nắp” (flip their lids), tức là mất kiểm soát vì cảm xúc. Cha mẹ có thể giúp bằng cách giữ bình tĩnh, không đòi hỏi quá nhiều và rèn dần các kỹ năng theo thời gian. Họ gợi ý đánh thức não tầng trên bằng những câu hỏi và bằng cách để trẻ tập đưa ra quyết định, cũng như cho cơ thể vận động, vì điều đó giúp chuyển trạng thái cảm xúc.

Trong cuộc sống: Để một đứa trẻ nhỏ cùng quyết định hoạt động của gia đình vào cuối tuần là cách luyện tập cho não tầng trên.

4. Ký ức và những câu chuyện ta kể

Ý chính: Cuốn sách giải thích ký ức hình thành ra sao và có thể ảnh hưởng đến hành vi như thế nào. Một số ký ức là ký ức có thể nhớ lại rõ ràng, còn một số khác được lưu lại dưới dạng cảm giác hoặc phản ứng của cơ thể. Các tác giả khuyên nên giúp trẻ nhìn lại và nói về những trải nghiệm khó khăn, để những ký ức đau buồn hay đáng sợ được kết nối hài hòa và không còn bám chặt lấy trẻ. Họ đề xuất ý tưởng “điều khiển từ xa” (remote control), trong đó trẻ có thể tạm dừng, tua lại và phát lại ký ức khi có người ở bên hỗ trợ, và họ khuyến khích tạo thói quen nhớ lại những sự kiện vui.

Trong cuộc sống: Một đứa trẻ từng có lần khám bệnh không vui có thể thấy nhẹ nhõm hơn sau khi vẽ lại chuyện đó và trò chuyện với cha mẹ về những gì đã xảy ra và cảm xúc của mình.

5. Nhiều “cái tôi” và khả năng nhìn vào tâm trí

Ý chính: Trẻ em, cũng như người lớn, trải qua nhiều loại cảm xúc và suy nghĩ khác nhau, mà các tác giả gọi là nhiều “cái tôi” (many me’s). Họ dạy rằng cảm xúc đến rồi đi như những đám mây và không phải là toàn bộ con người mình. Họ cũng giới thiệu mindsight, tức khả năng nhìn vào tâm trí của chính mình và của người khác. Họ đề xuất một công cụ đơn giản gọi là SIFT, là chú ý đến cảm giác trong cơ thể (Sensations), hình ảnh trong đầu (Images), cảm xúc (Feelings) và suy nghĩ (Thoughts), và khuyến khích những việc rèn luyện sự nhận biết, chẳng hạn chú ý đến hơi thở.

Trong cuộc sống: Một đứa trẻ học được rằng “bây giờ con đang giận” không có nghĩa là “con là người hay giận” sẽ xử lý cảm xúc tốt hơn.

6. Sự gắn kết và các mối quan hệ

Ý chính: Những chiến lược cuối cùng tập trung vào các mối quan hệ. Các tác giả lưu ý rằng con người sinh ra đã có nhu cầu kết nối, và những niềm vui chung của gia đình, tiếng cười chung và trò chơi tạo nên một nền tảng vững chắc. Họ khuyến khích cha mẹ xem xung đột là một cơ hội để dạy con, kể cả dạy con cách lắng nghe người khác và nhìn sự việc từ những góc nhìn khác nhau. Họ cũng đưa ra lời khuyên về sự ganh đua giữa anh chị em ruột và về “kết nối qua xung đột” (connecting through conflict), để những bất đồng có thể làm tình cảm thêm bền chặt.

Trong cuộc sống: Giải quyết một cuộc cãi vã bằng cách lắng nghe câu chuyện của từng đứa trẻ giúp các con học cách hiểu người khác.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Dạy con phát triển toàn não bộ từng là sách bán chạy của New York Times và được dịch ra nhiều thứ tiếng. Cuốn sách đưa những ý tưởng của khoa học thần kinh vào việc nuôi dạy con hằng ngày, cho cha mẹ một cách rõ ràng để hiểu vì sao trẻ cư xử như vậy, và là một lựa chọn khác so với những cách dạy dựa trên trừng phạt.

Những phần tóm tắt thực hành của sách cùng các cuốn đi kèm, trong đó có No-Drama Discipline và một cuốn sổ bài tập, được cha mẹ, giáo viên và các nhà trị liệu dùng rộng rãi, và những cách nói như “não tầng trên” và “não tầng dưới” đã trở thành một phần của cách trò chuyện thông thường về nuôi dạy con. Giáo viên cũng mượn các hình ảnh này để giúp học sinh nói ra cảm xúc của mình trong lớp, cho thấy một hình ảnh đơn giản có ích đến mức nào khi cần giải thích một điều phức tạp.

Những ý chính

  • Kết nối trước. An ủi trước khi giảng giải.
  • Gọi tên để xoa dịu. Kể lại câu chuyện giúp làm dịu những cảm xúc lớn.
  • Não tầng trên vẫn đang lớn. Hãy kiên nhẫn với trẻ.
  • Ký ức có thể được kết nối hài hòa. Trò chuyện giúp chữa lành nỗi sợ.
  • Cảm xúc rồi sẽ qua. Cảm xúc không phải là toàn bộ con người mình, và chúng thay đổi.
  • Vui chơi vun đắp gắn bó. Niềm vui chung làm gia đình thêm gắn kết.

Bài học có thể rút ra

Cuốn sách cho ta một hình dung hữu ích về điều đang xảy ra khi một đứa trẻ, hay bất kỳ ai, bị choáng ngợp. Biết rằng một cơn giận dữ một phần xuất phát từ bộ não đang phát triển có thể giúp cha mẹ đáp lại bằng sự bình tĩnh và lòng cảm thông.

Cuốn sách cũng cho thấy những kỹ năng như gọi tên cảm xúc, dừng lại để hít thở và nhận ra suy nghĩ của mình đều có thể học được. Những công cụ này giúp được cả người lớn chứ không chỉ trẻ em.

Cuối cùng, cuốn sách nhắc ta về tầm quan trọng của các mối quan hệ. Sự gắn kết ấm áp và đều đặn là mảnh đất nuôi dưỡng sự trưởng thành về cảm xúc của trẻ.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số nhà khoa học thần kinh cho rằng cuốn sách đơn giản hóa khoa học về não, và những hình ảnh như “não trái, não phải” hay “tầng trên, tầng dưới” chỉ là ẩn dụ, có thể gây hiểu lầm nếu hiểu theo nghĩa đen. Những người khác nhận xét rằng bằng chứng cho từng chiến lược cụ thể còn hạn chế, và cuốn sách dựa vào kinh nghiệm lâm sàng của các tác giả.

Một số bậc cha mẹ cũng thấy lời khuyên trong sách đòi hỏi một người lớn bình tĩnh và có mặt bên con, điều khó làm được trong những gia đình bận rộn hoặc nhiều căng thẳng. Giới phê bình còn cho rằng cách tiếp cận này có thể chưa đủ với những trẻ gặp khó khăn nghiêm trọng. Những người ủng hộ đáp lại rằng thông điệp cốt lõi của sách, là kết nối và dạy dỗ chứ không trừng phạt, là đúng đắn và hữu ích.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách phù hợp với cha mẹ, ông bà, giáo viên và những người chăm sóc trẻ ở mọi lứa tuổi. Sách viết rõ ràng và có nhiều ví dụ thực tế. Nếu con gặp vấn đề nghiêm trọng về cảm xúc hoặc hành vi, cha mẹ nên trao đổi thêm với chuyên gia.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Nói sao cho trẻ chịu nghe và nghe sao cho trẻ chịu nói

Adele Faber and Elaine Mazlish

Cha mẹ có thể có được sự hợp tác tốt hơn và mối quan hệ gần gũi hơn với con bằng cách thừa nhận cảm xúc của trẻ, mô tả vấn đề thay vì trách móc, và dùng những kỹ năng giao tiếp đơn giản, tôn trọng.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Tâm lý học thành công

Carol S. Dweck

Nhà tâm lý học Carol Dweck cho thấy những người tin rằng năng lực có thể phát triển, tức là có tư duy phát triển (growth mindset), học hỏi tốt hơn, đối mặt với thất bại tốt hơn và đạt được nhiều hơn những người tin rằng tài năng là cố định.

🌱 Phát triển bản thân

Trí tuệ xúc cảm

Daniel Goleman

Daniel Goleman lập luận rằng khả năng hiểu và điều khiển cảm xúc, của mình và của người khác, quan trọng không kém chỉ số IQ đối với thành công, các mối quan hệ và sức khỏe tinh thần, và rằng khả năng này có thể học được.

🌱 Phát triển bản thân

Kỷ luật tích cực

Jane Nelsen

Jane Nelsen cho rằng trẻ em cư xử tốt hơn khi được đối xử vừa tử tế vừa kiên định, và bà đưa ra những công cụ thực tế, như họp gia đình và hệ quả hợp lý, để dạy trẻ biết chịu trách nhiệm mà không cần trừng phạt hay nuông chiều.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Bài ca chiến trận của bà mẹ hổ

Amy Chua

Giáo sư luật Đại học Yale Amy Chua kể lại, bằng sự hài hước và đầy tự vấn, việc bà nuôi hai cô con gái với những quy tắc nghiêm ngặt và kỳ vọng cao theo kiểu mà bà gọi là kiểu Trung Hoa, và chuyện gì đã xảy ra khi cô con gái út đứng lên phản kháng.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Cuốn sách bạn ước bố mẹ mình đã đọc

Philippa Perry

Nhà trị liệu tâm lý Philippa Perry cho rằng nuôi dạy con tốt không nằm ở kỹ thuật mà ở mối quan hệ, và ta giúp con nhiều nhất khi hiểu quá khứ của chính mình, gọi tên cảm xúc và hàn gắn những rạn nứt không thể tránh khỏi.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →