Nói sao cho trẻ chịu nghe và nghe sao cho trẻ chịu nói

Tên gốc: How to Talk So Kids Will Listen and Listen So Kids Will Talk

Từ 13 tuổiđọc 6 phútnuôi dạy congiao tiếpphát triển trẻ em
Tìm mua sách ↓

Cha mẹ có thể có được sự hợp tác tốt hơn và mối quan hệ gần gũi hơn với con bằng cách thừa nhận cảm xúc của trẻ, mô tả vấn đề thay vì trách móc, và dùng những kỹ năng giao tiếp đơn giản, tôn trọng.

Giới thiệu

Nói sao cho trẻ chịu nghe và nghe sao cho trẻ chịu nói do Adele Faber và Elaine Mazlish viết và xuất bản lần đầu năm 1980. Cả hai tác giả đều là phụ huynh và từng theo học nhà tâm lý học trẻ em Haim Ginott, người tin rằng cách người lớn nói chuyện với trẻ sẽ quyết định cách trẻ nhìn nhận chính mình. Cuốn sách ra đời từ các buổi hội thảo mà hai bà tổ chức cho cha mẹ, và dạy những kỹ năng thực hành bằng các đoạn đối thoại mẫu và tranh biếm họa. Mỗi chương giải thích một kỹ năng, đưa ví dụ về những điều không nên nói và nên nói thay vào đó, và có kèm bài tập. Sách đã bán được hàng triệu bản và được cập nhật nhiều lần.

Tóm tắt đầy đủ

1. Giúp trẻ đối diện với cảm xúc của mình

Ý chính: Kỹ năng đầu tiên là thừa nhận cảm xúc của trẻ. Những đứa trẻ bị bảo rằng cảm xúc của mình là sai, ngớ ngẩn hay quá đà thường cảm thấy không được thấu hiểu và có thể thôi không chia sẻ nữa. Các tác giả khuyên nên lắng nghe trọn vẹn, gọi tên cảm xúc (“Nghe có vẻ bực bội nhỉ”) và chấp nhận nó mà không tranh cãi, khuyên bảo hay phủ nhận. Họ cho thấy việc phủ nhận (“Con đâu có đói thật”) có thể dẫn đến thêm xung đột, trong khi sự chấp nhận thường làm trẻ bình tĩnh lại, rồi trẻ có thể nghĩ rõ hơn về cách giải quyết.

Trong cuộc sống: Một đứa trẻ nói “Con ghét trường học” có thể cần nghe “Nghe như hôm nay con có một ngày thật khó khăn” trước khi kể về những gì đã xảy ra.

2. Khơi gợi sự hợp tác

Ý chính: Thay vì cằn nhằn, mắng mỏ hay đe dọa, các tác giả đề xuất những cách mời trẻ hợp tác. Đó là mô tả vấn đề (ví dụ nhắc rằng có chiếc khăn ướt đang nằm trên giường), cung cấp thông tin (như sữa để ngoài sẽ bị hỏng), đưa ra một lựa chọn, nói bằng một từ (“Khăn!”), nói về cảm xúc của chính mình (“Bố mẹ không thích khi...”) và viết một mẩu giấy nhắn. Những cách này coi trẻ là người có năng lực và tránh trách móc, xúc phạm.

Trong cuộc sống: Nói “Chú chó đang đói” có thể hiệu quả hơn “Con chẳng bao giờ cho chó ăn”.

3. Những cách thay cho trừng phạt

Ý chính: Các tác giả cho rằng trừng phạt thường khiến trẻ oán giận và chỉ nghĩ đến việc trả thù hoặc cách tránh bị bắt quả tang. Họ gợi ý những cách khác: bày tỏ rõ sự không đồng tình mạnh mẽ với hành vi mà không công kích nhân cách của trẻ; nói rõ điều mình mong đợi; chỉ cho trẻ cách sửa chữa lỗi lầm; đưa ra các lựa chọn; hành động, chẳng hạn chấm dứt hoạt động đó; và để trẻ trải nghiệm hậu quả từ hành động của mình. Họ cũng khuyến khích cùng nhau giải quyết vấn đề, trong đó cha mẹ và con cùng nói về tình huống, liệt kê các ý tưởng và chọn một kế hoạch.

Trong cuộc sống: Nếu một đứa trẻ làm vỡ cửa sổ, cùng nhau quyết định cách sửa sẽ có ích hơn là chỉ nghe một bài giảng.

4. Khuyến khích tính tự lập

Ý chính: Trẻ cần có cơ hội tự quyết định và tự giải quyết vấn đề của mình. Các tác giả khuyên nên để trẻ tự loay hoay một chút, tỏ ra tôn trọng nỗ lực của trẻ, tránh hỏi quá nhiều câu hỏi và đừng vội trả lời mọi câu hỏi. Họ cũng gợi ý không nên dập tắt hy vọng của trẻ bằng cách dự đoán thất bại. Dần dần, trẻ học cách dựa vào phán đoán của mình và chịu trách nhiệm về lựa chọn và sai lầm của mình.

Trong cuộc sống: Để trẻ tự chọn giữa hai bộ quần áo hoặc giúp lên kế hoạch cho bữa tối của gia đình sẽ xây dựng sự tự tin.

5. Lời khen và lòng tự trọng

Ý chính: Thay vì đánh giá (“Con thông minh quá”), các tác giả khuyên mô tả những gì mình thấy và cảm nhận (nhận xét rằng cả sàn nhà giờ đã sạch và mình rất cảm kích). Kiểu khen này để trẻ tự rút ra những kết luận tích cực về bản thân. Họ cảnh báo rằng lời khen mơ hồ, phóng đại có thể khiến trẻ lo lắng hoặc nghi ngờ, trong khi những mô tả cụ thể giúp trẻ biết mình đã làm tốt điều gì.

Trong cuộc sống: Nói với trẻ “Con đã cố gắng cho đến khi xếp xong bức tranh ghép” là ghi nhận nỗ lực và nuôi dưỡng tính kiên trì.

6. Giải thoát trẻ khỏi những vai gán sẵn

Ý chính: Các gia đình thường gán vai cho con, như “đứa lười”, “đứa phá phách” hay “đứa thông minh”, điều có thể nhốt trẻ trong một hình ảnh cố định. Các tác giả thúc giục cha mẹ tránh gắn nhãn, cho trẻ thấy bằng chứng về những mặt khác của chính các em, và để các em tình cờ nghe được những nhận xét tích cực. Họ cũng gợi ý cha mẹ nên cẩn thận khi so sánh anh chị em ruột với nhau. Khi nhìn con là những cá nhân luôn thay đổi, cha mẹ giúp con lớn lên vượt ra khỏi những vai ấy.

Trong cuộc sống: Thay vì gọi một đứa trẻ là nhút nhát, cha mẹ có thể nói “Bố mẹ thấy hôm nay con đã chào hàng xóm đấy”.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Cuốn sách này đã trở thành một tác phẩm kinh điển về lời khuyên nuôi dạy con. Giọng văn thực tế, tôn trọng và cụ thể, còn những bức tranh biếm họa giúp ý tưởng dễ nhớ. Sách được dùng rộng rãi trong các lớp dạy làm cha mẹ, trường học và tư vấn, và các tác giả đã viết những cuốn tiếp theo về anh chị em, tuổi thiếu niên và trường học.

Ảnh hưởng của nó thể hiện ở lời khuyên phổ biến là “công nhận cảm xúc của trẻ” (validate feelings) và nói chuyện với trẻ một cách tôn trọng. Nhiều bậc cha mẹ nói rằng dùng những kỹ năng này đã giúp gia đình êm ấm hơn và quan hệ ấm áp hơn, và chúng còn hữu ích ở những môi trường khác, như nơi làm việc.

Những ý chính

  • Thừa nhận cảm xúc. Gọi tên cảm xúc giúp trẻ bình tĩnh lại.
  • Hãy mô tả, đừng trách móc. Nói ra vấn đề hoặc cảm xúc của mình.
  • Thử những cách thay cho trừng phạt. Cùng nhau giải quyết vấn đề.
  • Ủng hộ tính tự lập. Để trẻ thử và tự quyết định.
  • Khen bằng cách mô tả. Những nhận xét cụ thể về điều bạn thấy xây dựng sự tự tin thật sự.
  • Tránh gắn nhãn. Nhìn trẻ là những con người luôn thay đổi giúp các em lớn lên.

Bài học có thể rút ra

Cuốn sách nhắc chúng ta rằng lời nói rất quan trọng. Một thay đổi nhỏ, như nói “Bố mẹ thấy ở đây đang bừa bộn” thay vì “Con bừa bộn quá”, có thể làm giảm căng thẳng và giữ sự chú ý vào việc giải quyết vấn đề.

Cuốn sách cũng cho thấy sức mạnh của việc lắng nghe. Khi trẻ cảm thấy mình được lắng nghe, các em sẵn lòng lắng nghe lại hơn, và điều này cũng đúng với người lớn, trong tình bạn và trong công việc.

Cuối cùng, cuốn sách khuyến khích sự kiên nhẫn và luyện tập. Các tác giả thừa nhận rằng những thói quen mới lúc đầu thấy gượng gạo và cha mẹ sẽ mắc lỗi, và trấn an rằng không bao giờ là quá muộn để cải thiện.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số bậc cha mẹ và nhà phê bình thấy những câu nói theo kịch bản có thể nghe giả tạo, và trẻ có thể nhìn thấu chúng hoặc phản ứng theo những cách bất ngờ. Lời khuyên cũng có thể có vẻ không thực tế khi cha mẹ mệt mỏi hoặc khi vấn đề an toàn đòi hỏi phải ra lệnh ngay. Những người khác chỉ ra rằng cuốn sách dựa trên kinh nghiệm và các buổi hội thảo của các tác giả chứ không phải trên nghiên cứu có đối chứng, và chủ yếu phản ánh hoàn cảnh các gia đình trung lưu ở phương Tây.

Một số độc giả còn nói rằng cuốn sách đưa ra quá ít cách xử lý đối với những vấn đề hành vi nghiêm trọng hoặc với trẻ có nhu cầu đặc biệt. Những người ủng hộ đáp rằng các kỹ năng này là nền tảng và cha mẹ có thể điều chỉnh cho phù hợp. Những phụ huynh có lo ngại nghiêm trọng nên tìm sự giúp đỡ chuyên môn.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách phù hợp với cha mẹ, ông bà, giáo viên và người chăm sóc trẻ, cũng như thanh thiếu niên muốn hiểu về giao tiếp. Sách dễ đọc và có thể dùng từng chương một. Sách không thay thế sự giúp đỡ chuyên môn đối với những khó khăn nghiêm trọng.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Dạy con phát triển toàn não bộ

Daniel J. Siegel and Tina Payne Bryson

Hiểu được bộ não của trẻ phát triển như thế nào sẽ giúp cha mẹ ứng xử với những cơn giận dữ, nỗi sợ và xung đột của con theo cách vừa kết nối, vừa xoa dịu, vừa dạy dỗ, để các vùng khác nhau trong não cùng phối hợp với nhau.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Đắc nhân tâm

Dale Carnegie

Con người bị chi phối bởi cảm xúc và khao khát được cảm thấy mình quan trọng, nên cách để hòa hợp với họ, và thuyết phục họ theo quan điểm của bạn, là thôi chỉ trích, thể hiện sự quan tâm và trân trọng chân thành, và nhìn sự việc từ phía họ.

🌱 Phát triển bản thân

Giao tiếp phi bạo lực

Marshall B. Rosenberg

Nhà tâm lý học Marshall Rosenberg dạy một phương pháp nói và lắng nghe, dựa trên quan sát, cảm xúc, nhu cầu và lời đề nghị, nhằm thay thế sự đổ lỗi, chỉ trích và đòi hỏi bằng sự trung thực và đồng cảm, để xung đột có thể được giải quyết bằng lòng trắc ẩn.

🌱 Phát triển bản thân

Kỷ luật tích cực

Jane Nelsen

Jane Nelsen cho rằng trẻ em cư xử tốt hơn khi được đối xử vừa tử tế vừa kiên định, và bà đưa ra những công cụ thực tế, như họp gia đình và hệ quả hợp lý, để dạy trẻ biết chịu trách nhiệm mà không cần trừng phạt hay nuông chiều.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Bài ca chiến trận của bà mẹ hổ

Amy Chua

Giáo sư luật Đại học Yale Amy Chua kể lại, bằng sự hài hước và đầy tự vấn, việc bà nuôi hai cô con gái với những quy tắc nghiêm ngặt và kỳ vọng cao theo kiểu mà bà gọi là kiểu Trung Hoa, và chuyện gì đã xảy ra khi cô con gái út đứng lên phản kháng.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Cuốn sách bạn ước bố mẹ mình đã đọc

Philippa Perry

Nhà trị liệu tâm lý Philippa Perry cho rằng nuôi dạy con tốt không nằm ở kỹ thuật mà ở mối quan hệ, và ta giúp con nhiều nhất khi hiểu quá khứ của chính mình, gọi tên cảm xúc và hàn gắn những rạn nứt không thể tránh khỏi.

🎓 Nuôi dạy con & giáo dục

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →