Utopia
Thomas More mô tả một hòn đảo tưởng tượng, nơi tài sản được dùng chung, lao động có giới hạn và chính quyền hành xử hợp lý, nhằm soi vào sự tham lam và bất công của châu Âu, rồi để người đọc tự hỏi ông nghiêm túc đến mức nào.
Giới thiệu
Utopia do Thomas More, một luật sư, chính khách và nhà nhân văn người Anh, viết bằng tiếng Latin và xuất bản năm 1516. Tên sách bắt nguồn từ các từ tiếng Hy Lạp, và vừa có nghĩa là “không nơi nào”, vừa có nghĩa là “nơi tốt đẹp”. Sách gồm hai phần. Phần đầu là một cuộc trò chuyện về những vấn nạn của nước Anh và vai trò của các cố vấn cho nhà vua. Phần hai mô tả hòn đảo Utopia, qua lời kể của một du khách tên Raphael Hythloday, người nói rằng mình đã sống ở đó. More, người sau này làm Đại pháp quan (Lord Chancellor) và bị xử tử năm 1535 vì từ chối chấp nhận việc nhà vua đoạn tuyệt với Rome, đã mang đến cho thế giới một từ mới và một thể loại mới.
Nhân vật chính
- Thomas More: xuất hiện trong sách như một nhân vật, người gặp du khách và tham gia cuộc tranh luận.
- Raphael Hythloday: một thủy thủ kiêm triết gia từng đi nhiều nơi, người mô tả hòn đảo Utopia.
- Peter Giles: một người bạn của More, người giới thiệu ông với Hythloday.
- Người Utopia: dân cư của hòn đảo, mà phong tục của họ chiếm phần lớn cuốn sách.
Tóm tắt đầy đủ
Những vấn nạn của nước Anh
Trong quyển thứ nhất, More xuất hiện như một nhân vật gặp Hythloday ở Antwerp. Hai người bàn về tình hình nước Anh, nơi, theo lời Hythloday, việc nuôi cừu đã khiến các địa chủ rào đất và đuổi nông dân đi; những người này sau đó thành ăn mày và trộm cắp, rồi bị treo cổ vì thế. Ông lập luận rằng hình phạt khắc nghiệt không giải quyết được vấn đề, và nguyên nhân thật sự là sự nghèo đói. Ông chỉ trích lòng tham của người giàu và sự lười nhác của giới quý tộc cùng đám tùy tùng của họ.
Người khôn ngoan có nên cố vấn cho nhà vua?
Các nhân vật tranh luận xem một triết gia có nên phục vụ nhà vua hay không. More lập luận rằng cố gắng cải thiện mọi việc từ bên trong là một bổn phận, còn Hythloday nói rằng các vị vua không muốn nghe lời khuyên tốt, và ở triều đình, một cố vấn trung thực sẽ bị phớt lờ hoặc bị làm cho hư hỏng. Ông nói rằng chừng nào còn tài sản riêng và tiền bạc còn là thước đo của mọi thứ, thì một xã hội công bằng là điều không thể. Cuộc thảo luận này phản ánh tình thế khó xử của chính More, vì về sau ông đã vào phục vụ nhà vua.
Hòn đảo và các thành phố
Trong quyển thứ hai, Hythloday mô tả Utopia, một hòn đảo có năm mươi bốn thành phố gần như giống hệt nhau, mỗi thành phố được bố trí theo một quy hoạch đều đặn, với những con phố, khu vườn và nhà cùng một kiểu. Người dân sống theo từng hộ gia đình, và cứ mười năm lại đổi nhà cho nhau bằng cách bốc thăm. Việc cai quản do các quan chức được bầu đảm nhiệm, với một vị thủ lĩnh (prince) được chọn suốt đời, và một hệ thống các hội đồng. Sự ngăn nắp của hòn đảo là một sự tương phản nổi bật với tình trạng hỗn loạn của châu Âu.
Không có tài sản riêng
Đặc điểm trung tâm của Utopia là không có tài sản riêng. Hàng hóa được cất trong các nhà kho, và ai cũng lấy những gì mình cần mà không phải trả tiền. Vàng và bạc bị coi khinh, được dùng làm bô và xiềng xích cho nô lệ, để không ai bị cám dỗ mà coi trọng chúng. Hythloday nói rằng việc bãi bỏ tiền bạc xóa đi nguyên nhân của lòng tham, tội ác và xung đột, và chỉ riêng điều này đã làm cho cộng đồng hạnh phúc.
Lao động, giáo dục và đời sống hằng ngày
Mọi người Utopia đều lao động, làm nông và một nghề thủ công, nhưng chỉ sáu giờ mỗi ngày, và dùng thời gian còn lại để học tập, âm nhạc và giải trí. Không có sự nhàn rỗi vô ích, vì ai cũng đóng góp, kể cả các quan chức và học giả. Họ coi trọng những thú vui giản dị, sức khỏe và việc sử dụng lý trí. Giáo dục dành cho tất cả mọi người, kể cả phụ nữ, và có sự khoan dung tôn giáo. Sách cũng mô tả thái độ của họ đối với chiến tranh, thứ mà họ coi là việc làm thú tính, dù họ vẫn chiến đấu khi cần.
Những phong tục lạ và nỗi nghi ngờ ở phần kết
Phong tục của người Utopia có một số điều với độc giả hiện đại có vẻ khắc nghiệt hoặc kỳ lạ: các cặp đôi được nhìn thấy nhau khi không mặc quần áo trước hôn nhân, để tránh bị lừa dối; tội ngoại tình bị phạt bằng cách bắt làm nô lệ; việc sử dụng nô lệ, phần lớn là tội phạm bị kết án hoặc người nước ngoài bị kết án tử ở nơi khác, được chấp nhận; và chết êm dịu được cho phép đối với người bệnh không thể chữa khỏi, khi họ đồng ý. Ở phần cuối, nhân vật More nói rằng nhiều phong tục có vẻ phi lý, dù có những điều ông mong có thể được áp dụng ở đất nước mình. Ông để ngỏ câu hỏi liệu bức tranh này là một đề xuất nghiêm túc hay là một sự châm biếm.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Utopia đã đặt tên cho cả một truyền thống tưởng tượng về những xã hội lý tưởng, và cho từ “utopian” (không tưởng). Nó ảnh hưởng đến các nhà văn sau này viết về xã hội tưởng tượng, như Francis Bacon, và từ đối lập với nó, “dystopia” (phản không tưởng), nay được dùng cho những nơi tưởng tượng chịu đau khổ lớn, nhằm cảnh báo trước những viễn cảnh như vậy. Cuốn sách là một văn bản quan trọng của chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng, và vẫn tiếp tục được các học giả tranh luận. Sự phê phán của nó đối với nghèo đói, lòng tham và hình phạt vẫn còn ý nghĩa, và tính mơ hồ của nó, sự pha trộn giữa nhiệt huyết cải cách và giọng mỉa mai, mời gọi người đọc nghĩ xem mình muốn sống trong xã hội nào và sẵn sàng trả cái giá nào cho nó.
Những ý chính
- Các vấn đề của xã hội có nguyên nhân xã hội. Nghèo đói thường dẫn đến tội phạm.
- Tài sản và lòng tham là những vấn đề trọng tâm. More xem chúng là nguồn gốc của bất công.
- Có thể cân bằng giữa lao động và nghỉ ngơi. Giờ làm ngắn hơn sẽ cho phép con người học tập.
- Xã hội tưởng tượng là những tấm gương. Chúng giúp ta thấy khuyết điểm của chính mình.
- Lý tưởng có thể phải trả giá. Sự ngăn nắp hoàn hảo có thể hạn chế tự do.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng cuốn sách để tự hỏi mình sẽ thay đổi điều gì trong xã hội của mình, và vì sao. Hãy nghĩ về nguyên nhân của những vấn đề như tội phạm và nghèo đói, và xem hình phạt có phải là cách ứng phó hiệu quả hay không. Hãy tưởng tượng cộng đồng lý tưởng của riêng bạn, và cân nhắc những mặt hạn chế của nó. Hãy nhớ rằng những người đề xuất xã hội hoàn hảo có thể bỏ qua giá trị của tự do cá nhân và sự khác biệt. Và hãy thưởng thức sự hài hước và giọng mỉa mai trong sách, điều gợi ý rằng More không phải lúc nào cũng nghiêm túc, và mời bạn đọc một cách phản biện.
Phê bình và góc nhìn khác
Các học giả tranh luận về cách đọc cuốn sách. Một số người cho rằng More đang đề xuất một mô hình, một dạng của chủ nghĩa cộng sản. Những người khác cho rằng đây là một tác phẩm châm biếm, và trò đùa nhắm vào Hythloday, người có cái tên mang nghĩa đại khái là “chuyên gia nói chuyện vớ vẩn” trong tiếng Hy Lạp, và rằng More, một tín đồ Công giáo sùng đạo, sẽ không tán thành một số ý tưởng này. Các nhà phê bình chỉ ra những nét phi tự do, như sự quản lý đời sống chặt chẽ, việc thiếu riêng tư, chế độ nô lệ và sự không khoan dung với người vô thần. Những điều này khiến sách vừa là tiền thân của các viễn cảnh độc tài toàn trị, vừa là tiền thân của cải cách xã hội.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho độc giả quan tâm đến tư tưởng chính trị, lịch sử và văn học. Sách ngắn và sinh động, và có thể đọc xong trong vài giờ qua một bản dịch hiện đại. Ai thích so sánh các ý tưởng sẽ thích đọc nó cùng với Republic của Plato và các tác phẩm không tưởng và phản không tưởng về sau.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Cộng hòa
Plato
Qua nhân vật Socrates, Plato đặt câu hỏi công lý là gì và hình dung ra một thành bang lý tưởng, lập luận rằng một con người công chính và một nhà nước công chính đều được cai quản bởi trí tuệ, với lý trí dẫn dắt toàn bộ.
🕊️ Triết học & tôn giáoQuân Vương
Niccolo Machiavelli
Một nhà ngoại giao thời Phục hưng khuyên các nhà cai trị hãy đánh giá hành động của mình bằng kết quả chứ không phải bằng đạo đức, và cho rằng một nhà lãnh đạo thành công đôi khi phải mưu mẹo và tàn nhẫn để giành và giữ quyền lực.
⚖️ Chính trị & xã hộiLeviathan
Thomas Hobbes
Thomas Hobbes lập luận rằng nếu không có một chính quyền mạnh, con người sẽ sống trong nỗi sợ và xung đột triền miên, và vì thế họ nên thỏa thuận từ bỏ một phần tự do của mình cho một quyền lực tối cao giữ gìn hòa bình.
🕊️ Triết học & tôn giáoKhế ước xã hội (sách)
Jean-Jacques Rousseau
Rousseau hỏi làm thế nào con người có thể sống cùng nhau dưới luật pháp mà vẫn tự do, và lập luận rằng một chính quyền chính đáng dựa trên một thỏa thuận, trong đó công dân chỉ tuân theo "ý chí chung" (general will) mà chính họ cùng tạo nên.
🕊️ Triết học & tôn giáoThế giới mới tươi đẹp
Aldous Huxley
Trong một thế giới tương lai nơi con người được sản xuất trong nhà máy, được lập trình sẵn cho vai trò của mình và được giữ cho vui vẻ bằng thuốc và giải trí, một người đàn ông lớn lên bên ngoài hệ thống phát hiện ra rằng sự thoải mái hoàn hảo ấy phải trả giá bằng tất cả những gì làm nên con người.
📜 Kinh điểnHoàng tử bé
Antoine de Saint-Exupery
Một phi công mắc kẹt giữa sa mạc gặp một cậu bé đến từ một hành tinh nhỏ xíu, và cậu dạy anh rằng những điều quan trọng nhất trong đời, như tình yêu và tình bạn, chỉ có thể nhìn thấy bằng trái tim.
🌍 Văn học thế giớiMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.