Nếu… thì?

Tên gốc: What If?

Từ 10 tuổiđọc 6 phúthài hướckhoa học phổ thông
Lưu ý nội dung tranh vẽ minh họa các thảm họa và cái chết giả định; được kể một cách hài hước
Tìm mua sách ↓

Randall Munroe nhận những câu hỏi giả định kỳ quặc và đôi khi đáng sợ từ độc giả, chẳng hạn chuyện gì sẽ xảy ra nếu bạn thử đánh một quả bóng chày được ném với tốc độ gần bằng tốc độ ánh sáng, rồi trả lời chúng bằng khoa học thật, toán học và những bức tranh vẽ hình người que.

Giới thiệu

What If? Serious Scientific Answers to Absurd Hypothetical Questions do Randall Munroe, một cựu kỹ sư chế tạo robot của NASA và là người vẽ bộ truyện tranh nổi tiếng trên mạng xkcd, viết và xuất bản năm 2014. Cuốn sách bắt nguồn từ một loạt câu trả lời trên trang web của ông, nơi độc giả gửi đến những câu hỏi như chuyện gì sẽ xảy ra nếu Trái Đất ngừng quay, hay tại một thời điểm nhất định có bao nhiêu phần bề mặt Trái Đất được sét chiếu sáng. Munroe, người có nền tảng về vật lý, chọn ra những câu hỏi thú vị nhất và tìm câu trả lời bằng những phép tính cẩn thận và dữ liệu thật, đồng thời thêm vào các câu đùa và hình vẽ. Mỗi chương xem một câu hỏi ngớ ngẩn một cách nghiêm túc, và qua đó dạy về khoa học thật. Sách trở thành sách bán chạy và có một tập tiếp theo.

Tóm tắt đầy đủ

1. Quả bóng chày gần bằng tốc độ ánh sáng

Ý chính: Chương nổi tiếng nhất của sách hỏi chuyện gì sẽ xảy ra nếu một cầu thủ ném bóng ném quả bóng chày với tốc độ bằng chín mươi phần trăm tốc độ ánh sáng về phía người đánh bóng. Munroe lần lượt phân tích vật lý của tình huống này. Quả bóng sẽ va vào các phân tử không khí nhanh đến mức chúng xảy ra phản ứng nhiệt hạch, và quả bóng sẽ bị bao quanh bởi một quả cầu lửa khổng lồ, thiêu hủy người đánh bóng, sân vận động và có lẽ cả một phần lớn thành phố xung quanh. Munroe mô tả điều này bằng giọng khô khan và hài hước, cho thấy một vật bình thường trở nên phi thường như thế nào khi đạt tốc độ cực lớn.

Trong cuộc sống: Chương này minh họa rằng tốc độ rất cao có thể biến những vật quen thuộc thành lực mạnh khủng khiếp, đó là lý do tàu vũ trụ cần lớp chắn bảo vệ đặc biệt.

2. Những câu hỏi nhỏ với đáp án bất ngờ

Ý chính: Không phải câu hỏi nào cũng liên quan đến thảm họa. Một câu hỏi là chuyện gì sẽ xảy ra nếu tất cả mọi người trên Trái Đất cùng nhảy lên một lúc, và Munroe cho thấy hành tinh gần như chẳng hề hay biết, vì con người quá nhỏ so với hành tinh. Chỗ gây cười nằm ở khâu hậu cần: tập hợp mọi người vào một chỗ, rồi cảnh hỗn loạn khi giải tán sau đó. Một câu hỏi khác là mất bao lâu để rút cạn các đại dương. Nhiều đáp án cho thấy một quy luật: trực giác của ta về các con số lớn thường sai, và những phép tính có thể phơi bày quy mô thật của sự vật.

Trong cuộc sống: Làm những ước tính nhanh, chẳng hạn bao nhiêu người có thể đứng vừa một diện tích nào đó, giúp ta đánh giá những lời khẳng định về các con số lớn.

3. Dùng dữ liệu thật và đơn vị đo

Ý chính: Trong nhiều chương, Munroe dùng những phép so sánh khác thường để giúp người đọc hình dung quy mô. Ông dựa vào dữ liệu và nguồn thật, và giải thích những giả định của mình. Ông cũng thành thật về sự không chắc chắn, và đôi khi thừa nhận rằng một câu trả lời chỉ là ước tính sơ bộ. Kết quả là người đọc học được cách suy nghĩ bằng con số, như các nhà khoa học vẫn làm.

Trong cuộc sống: Đổi một con số lớn thành thứ quen thuộc, như kích thước của một thành phố, giúp ta dễ hiểu nó hơn.

4. Vì sao một số thí nghiệm nguy hiểm

Ý chính: Nhiều tình huống giả định liên quan đến nhiệt độ, bức xạ, áp suất hoặc tốc độ cực lớn, và Munroe nhấn mạnh rằng không được thử chúng. Chẳng hạn, một chương xét chuyện gì xảy ra nếu bạn ở trong một bể chứa nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng, và ông giải thích các biện pháp an toàn đang được dùng ngoài đời thật. Ông dùng những ví dụ này để dạy về vật lý và an toàn, và để cho thấy khoa học cũng có nghĩa là hiểu rõ các giới hạn.

Trong cuộc sống: Biết về những nguy hiểm của bức xạ hay áp suất cao giúp giải thích vì sao phòng thí nghiệm và nơi làm việc có những quy định nghiêm ngặt.

5. Câu trả lời ngắn và những lá thư lạ

Ý chính: Xen giữa các chương dài là những câu trả lời ngắn cho các câu hỏi nhanh, và một phần gồm các câu hỏi “kỳ quặc và đáng lo” (weird and worrying) trong hộp thư của ông mà ông coi như những màn giải lao hài hước. Điều này cho thấy cả khiếu hài hước tinh nghịch lẫn tinh thần trách nhiệm của Munroe. Các câu trả lời ngắn cho thấy một câu hỏi hay, dù ngớ ngẩn, vẫn có thể là điểm khởi đầu để học được điều gì đó thật sự.

Trong cuộc sống: Đặt câu hỏi “nếu như” là thói quen tốt cho học sinh, vì nó có thể dẫn đến thí nghiệm, sách vở và cả nghề nghiệp.

6. Tò mò như một kỹ năng

Ý chính: Thông điệp ẩn bên dưới cuốn sách là sự tò mò và sẵn lòng tính toán có thể rất vui. Munroe khuyến khích người đọc tự đặt câu hỏi và thử tự tìm lời giải. Ông cho thấy bạn không cần phòng thí nghiệm để khám phá thế giới, chỉ cần một cuốn sổ, một chút kiến thức và trí tưởng tượng. Theo cách đó, cuốn sách nói về cách suy nghĩ cũng nhiều như về những sự kiện cụ thể.

Trong cuộc sống: Nhiều độc giả được truyền cảm hứng để tự tra cứu các con số đằng sau câu hỏi của mình, từ một cái cây uống bao nhiêu nước đến đi bộ vòng quanh Trái Đất mất bao lâu.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Nếu… thì? nhiều tháng liền nằm trong danh sách sách bán chạy và được học sinh và giáo viên yêu thích rộng rãi vì khiến môn vật lý trở nên vui nhộn và gần gũi. Sách cho thấy việc truyền đạt khoa học có thể vui tươi mà vẫn chính xác, và giúp tạo ra một lượng độc giả theo dõi những cuốn sách tương tự của Munroe, như Thing Explainer, cuốn giải thích những thứ phức tạp chỉ bằng một nghìn từ tiếng Anh thông dụng nhất.

Nhiều độc giả nói đây là cuốn sách đã khiến họ yêu khoa học, và sách thường được giới thiệu cho những bạn trẻ tò mò thích giải đố.

Sách cũng được các giáo viên dùng để cho học sinh thấy việc ước lượng, đơn vị đo và vật lý cơ bản có thể áp dụng vào những câu hỏi mà các em quan tâm, và được các bậc cha mẹ dùng khi muốn có một cuốn sách cả nhà cùng thưởng thức.

Những ý chính

  • Câu hỏi nào cũng có thể mở đầu một bài học khoa học. Ngay cả câu hỏi ngớ ngẩn cũng dạy vật lý thật.
  • Hãy tính toán. Phép tính phơi bày quy mô thật của sự vật.
  • Hãy thành thật về sự không chắc chắn. Ước tính sơ bộ vẫn hữu ích.
  • Sự hài hước giúp học. Niềm vui khiến kiến thức dễ nhớ.
  • Hãy giữ sự tò mò. Hỏi “nếu như” là một thói quen đáng giữ.

Bài học có thể rút ra

Cuốn sách dạy rằng sự tò mò là điểm khởi đầu của khoa học. Khi thắc mắc về một điều gì đó, ta có thể thử tìm số liệu, kiểm tra sự kiện và suy luận ra câu trả lời, thay vì chỉ đoán bừa.

Sách cũng cho thấy cách chia một vấn đề lớn thành những bước nhỏ. Munroe lấy những tình huống khổng lồ và xây dựng câu trả lời từ những phần đơn giản, một kỹ năng hữu ích trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống.

Cuối cùng, sách nhắc rằng việc học có thể vui. Thích thú một chủ đề, bật cười trước một câu đùa và thưởng thức một bức vẽ thông minh không làm khoa học bớt nghiêm túc.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số độc giả, nhất là những người muốn có lời giải thích sâu hơn, thấy cuốn sách khá nhẹ nhàng và một số câu trả lời bị đơn giản hóa hoặc lướt qua chi tiết. Các nhà vật lý đôi khi chỉ ra những lỗi nhỏ hoặc những chỗ tính gần đúng, và một vài người thấy một số tình huống không thực tế. Lối hài hước dựa vào hình người que và những câu đùa khô khan không hợp khẩu vị của tất cả mọi người.

Sách cũng giả định người đọc đã quen phần nào với đơn vị đo và các số lớn, điều này có thể là thử thách với độc giả nhỏ tuổi hơn. Một vài nhà phê bình nhận xét rằng một số kịch bản thảm họa có thể gây cảm giác u ám. Tuy nhiên, nhìn chung, hầu hết người đánh giá xem đây là cuốn sách thú vị và bổ ích đến bất ngờ.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách phù hợp với độc giả từ khoảng mười tuổi đến người lớn yêu thích khoa học và sự hài hước. Các chương ngắn và có thể đọc theo thứ tự nào cũng được. Đây là cuốn sách hay để cả nhà cùng đọc.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Vật lý thiên văn cho người vội vã

Neil deGrasse Tyson

Nhà vật lý thiên văn Neil deGrasse Tyson dẫn người đọc đi một vòng nhanh và thân thiện qua những ý tưởng lớn nhất của thiên văn học hiện đại, từ Vụ Nổ Lớn đến vật chất tối và việc tìm kiếm những thế giới khác, trong một cuốn sách ngắn mà chỉ vài giờ là đọc xong.

🔬 Khoa học

Chắc là anh đùa, Feynman!

Richard P. Feynman

Nhà vật lý từng đoạt giải Nobel Richard Feynman kể những câu chuyện vui về cuộc đời mình, cho thấy một trí óc tò mò, ham chơi và độc lập, thích giải câu đố và ghét thói làm màu.

🔬 Khoa học

Lược sử vạn vật

Bill Bryson

Bill Bryson muốn hiểu bằng cách nào chúng ta biết được những điều ta biết về vũ trụ, Trái Đất và sự sống, và ông kể câu chuyện ấy qua những con người kỳ lạ, tài giỏi và đôi khi kém may mắn đã tìm ra chúng.

🏛️ Lịch sử

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Nguồn gốc các loài

Charles Darwin

Mọi sinh vật đều có quan hệ họ hàng với nhau và đã thay đổi dần dần qua những khoảng thời gian vô cùng dài, do chọn lọc tự nhiên (natural selection) tạo nên, tức là quá trình trong đó những cá thể thích nghi tốt hơn với môi trường sẽ sống sót và truyền các đặc điểm của mình lại.

🔬 Khoa học

Mùa xuân vắng lặng

Rachel Carson

Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →