Moby Dick: bản tóm tắt dài
Trước khi đọc (không tiết lộ nội dung)
Moby Dick là cuốn sách đồ sộ, kỳ lạ, kỳ diệu, đồng thời là cuộc phiêu lưu trên biển đầy lôi cuốn. Một thủy thủ lên tàu săn cá voi do vị thuyền trưởng đã mất một chân vì con cá voi trắng khổng lồ chỉ huy; ông quyết săn nó bằng mọi giá. Thuyền trưởng Ahab là một trong những nhân vật lớn của văn học: cao quý, điên loạn, hùng biện và bị định mệnh hủy diệt, kéo thủy thủ đoàn theo mình đến chỗ diệt vong. Câu chuyện do một thủy thủ tự xưng Ishmael kể lại; anh quan sát và không ngừng suy ngẫm.
Nhưng cuốn sách còn nhiều hơn một cuộc săn đuổi. Melville liên tục dừng cốt truyện để kể về cá voi: cách phân loại, săn bắt, đun mỡ thành dầu, thức ăn của thủy thủ và cách điều khiển tàu. Những chương ấy đôi khi có vẻ chậm, nhưng thường hài hước, giàu chất thơ và đầy kinh ngạc; chúng khiến biển cả trở nên chân thực. Đây cũng là một vở kịch với những bài diễn thuyết và độc thoại như trên sân khấu, đồng thời khám phá ý tưởng về Chúa, định mệnh, chủng tộc, dân chủ và ám ảnh.
Tiểu thuyết xuất bản năm 1851; những thay đổi nhịp độ là một phần của trải nghiệm đọc, chứ không đơn giản là sự trì hoãn trước cuộc săn. Sách đòi hỏi sự kiên nhẫn. Có thể đọc thành nhiều phần; trong lần đọc đầu, nhiều độc giả lướt qua các chương khoa học về cá voi rồi quay lại sau.
Sách có cảnh săn cá voi đẫm máu và miêu tả chi tiết việc giết cá voi như công việc bình thường của thời đó. Độc giả từ mười ba tuổi trở lên yêu thích phiêu lưu và những ý tưởng lớn sẽ tìm được nhiều điều thú vị. Phần sau tiết lộ toàn bộ câu chuyện, kể cả kết thúc.
Ai là ai
- Ishmael: người kể chuyện, thầy giáo trở thành thủy thủ, quan sát tinh tường và hài hước.
- Queequeg: thợ phóng lao xăm mình đến từ một hòn đảo Thái Bình Dương, bạn thân nhất của Ishmael.
- Thuyền trưởng Ahab: chỉ huy tàu Pequod, có chân giả bằng xương hàm cá voi và lời thề báo thù.
- Starbuck: phó thuyền trưởng thứ nhất, tín đồ Quaker nghiêm túc, sùng đạo ở Nantucket, phản đối kế hoạch của Ahab.
- Stubb: phó thuyền trưởng thứ hai, điềm tĩnh, hay đùa.
- Flask: phó thuyền trưởng thứ ba, thấp bé và hiếu chiến.
- Tashtego và Daggoo: những người phóng lao làm việc cùng Stubb và Flask.
- Fedallah: thủ lĩnh nhóm thủy thủ trên xuồng riêng của Ahab, vốn được giấu kín.
- Pip: cậu bé phụ việc trên tàu, người Mỹ da đen, mất trí sau khi bị bỏ lại một mình giữa biển.
- Peleg và Bildad: hai chủ tàu Quaker của Pequod.
- Cha Mapple: mục sư giảng bài về Jonah.
- Moby Dick: con cá nhà táng trắng khổng lồ.
Phần một: Ishmael ra khơi
Nỗi bồn chồn của Ishmael. Sách mở đầu bằng lời Ishmael giải thích vì sao anh ra khơi: mỗi khi buồn bã, thấy mình dừng chân trước cửa hiệu bán quan tài hay muốn hất mũ người khác, anh biết đã đến lúc xuống biển. Anh đến New Bedford, Massachusetts, định đăng ký làm việc trên một tàu săn cá voi.
Quán Spouter-Inn và Queequeg. Quán trọ kín chỗ; Ishmael được báo phải ngủ chung giường với người phóng lao đang ra ngoài buổi tối. Khi người kia trở về—một người đàn ông to lớn, xăm mình, mang theo cái đầu người đã thu nhỏ để bán—Ishmael hoảng sợ. Nhưng Queequeg hóa ra tốt bụng, trung thực và đàng hoàng; sau một đêm ngủ chung, họ trở thành bạn. Queequeg là hoàng tử ở quê nhà và thờ một tượng gỗ nhỏ, nhưng đối xử với Ishmael như anh em. Hai người quyết định cùng lên tàu.
Bài giảng của Cha Mapple. Trước khi rời đi, hai người bạn đến nhà nguyện của những người săn cá voi. Vị mục sư già Cha Mapple giảng về Jonah, nhà tiên tri chạy trốn mệnh lệnh của Chúa rồi bị cá voi nuốt. Đây là gợi ý sớm cho chủ đề chính: điều gì xảy ra khi một người chống lại quyền lực cao hơn mình.
Nantucket và tàu Pequod. Họ đến đảo Nantucket và đăng ký lên Pequod, con tàu săn cá voi cũ kỹ, thô ráp, lan can mở của tàu được viền bằng răng cá nhà táng. Hai chủ tàu, các thuyền trưởng Quaker tên Peleg và Bildad, khôn ngoan, tính toán. Họ kể Ishmael nghe thuyền trưởng Ahab là người kỳ lạ, u sầu, mất chân vì cá voi nhưng vẫn là người tốt.
Phần hai: Chuyến đi và Ahab
Thuyền trưởng xuất hiện. Tàu rời bến vào ngày Giáng sinh, nhiều ngày sau vẫn không thấy Ahab. Khi ông xuất hiện trên boong với chân giả bằng xương hàm cá voi và vết sẹo chạy dọc mặt, gương mặt sẹo cùng dáng vẻ uy quyền gây ấn tượng mạnh với Ishmael. Ahab đi trên boong, nhìn chằm chằm xuống biển.
Đồng doubloon. Một hôm, Ahab tập hợp cả thủy thủ đoàn, đóng một đồng doubloon vàng lên cột buồm, hứa thưởng cho người đầu tiên nhìn thấy cá voi trắng. Ông tiết lộ mục tiêu: họ săn Moby Dick, con cá voi đã lấy mất chân ông. Starbuck phản đối rằng báo thù một con vật câm là xúc phạm thần linh; họ lên tàu để săn cá voi lấy dầu, không phải để báo thù. Ahab đáp con cá voi là chiếc mặt nạ của mọi thứ giày vò ông, rồi đòi thủy thủ đoàn trung thành. Ông uống rượu cùng những người phóng lao; họ thề săn cá voi trắng, dùng đầu lao lộn ngược làm cốc.
Thủy thủ đoàn. Pequod có thủy thủ từ khắp nơi: đảo Thái Bình Dương, châu Phi, Mỹ, châu Âu, châu Á. Trong số họ có nhóm xuồng bí mật của Ahab, do Fedallah chỉ huy—người Parsi trầm lặng, bí ẩn, bị cho là nhà tiên tri hay quỷ dữ nào đó và đã dự đoán số phận Ahab.
Cá voi và màu trắng. Những cuộc săn thật sự đầu tiên bắt đầu. Ishmael kể cảm giác hồi hộp khi hạ xuồng, con cá voi bị phóng lao kéo lê xuồng trong chuyến lao như xe trượt Nantucket [Nantucket sleigh ride], xẻ thịt cá và đun sôi dầu ngay trên boong. Xen giữa là những chương về các loài cá voi và lịch sử nghề săn cá voi. Một chương về màu trắng của cá voi cố giải thích vì sao màu trắng vừa đẹp vừa có thể gây kinh hãi.
Phần ba: Những cuộc gặp trên biển
Trong chuyến đi, Pequod gặp những tàu săn cá voi khác; mỗi cuộc gặp trên biển [gam] lại bổ sung một câu chuyện.
- Tàu Town-Ho. Người ta kể chuyện xung đột giữa một thủy thủ và sĩ quan trên con tàu khác, kết thúc bằng việc cá voi trắng trở thành công cụ báo thù.
- Tàu Jeroboam. Thủy thủ đoàn bị dịch bệnh tấn công; nhà tiên tri Gabriel dự đoán ai tấn công cá voi trắng sẽ chết. Ahab gạt lời ông đi.
- Tàu Samuel Enderby. Thuyền trưởng người Anh cũng mất một cánh tay vì Moby Dick và cảnh báo Ahab hãy để cá voi yên. Ông vui vẻ hơn Ahab về chuyện đó.
- Tàu Bachelor. Con tàu vui vẻ, chở đầy hàng, đang trên đường về nhà với tất cả thùng dầu đầy—tương phản với Pequod.
- Tàu Rachel. Thuyền trưởng cầu xin Ahab giúp tìm cậu con trai mười hai tuổi bị mất trên chiếc xuồng đuổi theo Moby Dick. Ahab từ chối; điều đó cho thấy rõ ông sẵn sàng hy sinh hy vọng của một gia đình khác đến mức nào.
- Tàu Delight. Con tàu vừa mất người vì cá voi và đang chôn một nạn nhân.
Pip. Trong một cuộc đuổi bắt, cậu bé phụ việc trên tàu tên Pip hoảng sợ nhảy khỏi xuồng. Cậu bị bỏ một mình hàng giờ giữa đại dương bao la. Khi được cứu, cậu đã mất trí và nói năng lộn xộn. Trong Ahab vẫn còn chút nhân tính; ông đưa Pip vào cabin riêng và dịu dàng chăm sóc cậu.
Phần bốn: Cuộc săn cuối
Thách thức và lời cảnh báo. Khi hành trình tiếp tục vào Thái Bình Dương, Ahab phá hủy kính lục phân vì nó không thể trả lời ham muốn đang điều khiển ông. Một cơn bão sau đó khiến dây buồm phát ra ánh lửa kỳ lạ; ông coi hiểm nguy là dịp khác để thách thức số phận. Starbuck nghĩ đến chuyện dùng súng hỏa mai đã nạp đạn bắn thuyền trưởng đang ngủ nhưng không thể xuống tay giết ông. Sau khi bão làm la bàn lệch hướng, Ahab tự làm kim la bàn mới, phô diễn khả năng làm chủ trước thủy thủ đoàn đang sợ hãi thay vì chấp nhận một lý do để quay về.
Quan tài đổi công dụng. Queequeg lâm bệnh nặng và nhờ thợ mộc đóng cho mình một chiếc quan tài. Khi khỏi bệnh, chiếc quan tài vẫn ở trên tàu. Về sau, khi phao cứu sinh thông thường bị mất trong một lần cố cứu người, chiếc quan tài được bịt kín và cải tạo thành vật thay thế. Như vậy, nó đã được chuẩn bị để có ích trong thực tế trước khi con tàu cuối cùng bị đắm.
Ngày thứ nhất. Ahab nhìn thấy Moby Dick và nhận phần thưởng ông đã hứa. Xuồng của ông tiến lại gần, cá voi ngậm vỡ nó trong hàm. Ahab và người của ông rơi xuống nước, còn những xuồng khác gần đó vẫn nổi. Sau đó con tàu cứu họ. Thiệt hại ngày đầu không phải là toàn bộ xuồng đều bị phá hủy.
Ngày thứ hai. Cuộc truy đuổi kế tiếp làm dây lao rối vào nhau. Xuồng của Stubb và Flask đâm vỡ vào nhau; xuồng Ahab cũng bị hất lật và hư hại. Các thủy thủ được cứu, nhưng Fedallah mất tích. Ahab biết người Parsi bị mắc vào dây rồi bị kéo xuống biển. Ông bác bỏ lời Starbuck khuyên dừng lại lần nữa.
Ngày thứ ba. Thi thể Fedallah nổi lên cùng cá voi, bị những vòng dây buộc chặt. Ahab nhận ra ý nghĩa khủng khiếp của lời tiên tri về cỗ xe tang đầu tiên: con cá voi đang mang người chết. Cuộc săn vẫn tiếp diễn; Moby Dick quay lại đâm vào thân tàu Pequod. Con tàu hư hại bắt đầu chìm trước cú phóng lao cuối cùng của Ahab. Con tàu đóng ở Mỹ trở thành cỗ xe tang thứ hai trong lời tiên tri.
Ahab lại phóng lao. Khi cố gỡ dây đang chạy, một vòng dây quấn vào cổ và kéo ông khỏi xuồng. Vòng xoáy do con tàu chìm tạo ra hút nốt chiếc xuồng và những mảnh vỡ còn lại xuống biển. Tashtego vẫn đang buộc lá cờ vào cột buồm khi nó biến mất. Một con chim mắc vào đó, tạo thêm hình ảnh ám ảnh về sự hủy diệt chứ không phải dấu hiệu cuối cùng cho thấy ai đã khuất phục được biển cả.
Người sống sót kể chuyện. Ishmael bị hất khỏi xuồng Ahab, tụt lại phía sau trước thảm họa cuối cùng. Anh bị hút chầm chậm về phía vòng xoáy đang tan, nơi chiếc phao cứu sinh làm từ quan tài nổi lên bên cạnh. Anh bám trên đó suốt gần một ngày đêm. Sang ngày thứ hai, tàu Rachel—vẫn đang tìm người mất tích của mình—tìm thấy anh. Ishmael sống sót để kể câu chuyện mà sự sống sót không phải phần thưởng cho việc chỉ huy chuyến đi.
Những khoảnh khắc đáng nhớ khác
Lời tiên tri. Về cuối sách, Fedallah, người Parsi, nói Ahab rằng trước khi chết trong chuyến đi này, ông sẽ thấy hai cỗ xe tang trên biển: cỗ đầu không do bàn tay con người làm ra, cỗ thứ hai bằng gỗ trồng ở Mỹ. Ông còn nói chính mình sẽ chết trước Ahab, và Ahab chỉ có thể bị giết bằng dây thừng. Ahab hiểu lời ấy là mình không thể chết nên càng táo bạo; nhưng mỗi phần lời tiên tri hóa ra đều có hai nghĩa. Đây là một trong những ví dụ hay nhất về cách Melville dùng dự đoán u ám để gây hồi hộp.
Lò nấu mỡ cá voi trên boong. Trong chương về lò nấu mỡ cá voi [try-works], ban đêm thủy thủ đun mỡ trong hai nồi sắt lớn trên boong; ngọn lửa soi sáng buồm và gương mặt họ. Ishmael đang cầm lái thì thoáng mất phương hướng, khiến tàu gặp nguy hiểm. Anh nhận ra khả năng định hướng của mình ở tay lái đã rối loạn đáng sợ. Cảnh này trở thành lời cảnh báo đừng nhìn quá lâu vào lửa—nói cách khác là chìm quá lâu trong những ý nghĩ đen tối. Đây là một trong những đoạn văn hay nhất sách.
Bản giao hưởng. Ngay trước cuộc săn cuối, Ahab trò chuyện yên lặng với Starbuck, nghĩ đến vợ con ở Nantucket và bốn mươi năm lênh đênh trên biển. Trong chốc lát ông có vẻ nghi ngờ bản thân; Starbuck thấy cơ hội thuyết phục ông quay về. Rồi Ahab lấy lại ý chí và bác bỏ đề nghị, nói có thứ gì đó ngoài tầm kiểm soát đang thúc đẩy mình. Đây là cảnh vừa đau buồn sâu sắc vừa căng thẳng tột độ.
Một thế giới lao động. Ngoài cốt truyện, sách có nhiều chương về công việc thực tế của nghề săn cá voi: thợ mộc đóng tàu, thợ rèn làm lao cho Ahab, thủy thủ trèo lên cao để tìm cá voi, đầu bếp bị Stubb mắng vì nướng bít tết cá voi quá chín. Chúng khiến Pequod thành một thế giới lao động trọn vẹn, đồng thời cho thấy dân chủ trong công việc: những người thợ rất lành nghề đến từ nhiều nơi, dù thuyền trưởng vẫn nắm quyền lực phi thường với cả cộng đồng.
Cá voi và sự hài hước. Dù kết thúc bi kịch, sách thường rất buồn cười. Melville trêu chọc độc giả, đùa về giới học giả, tự giễu cách viết của mình và cho thấy Ishmael cười trước những điều lố bịch trong đời sống trên biển. Hài hước làm bi kịch chạm đến người đọc mạnh hơn vì ta đã quý mến những người này.
Giải thích những cảnh then chốt
Ishmael và Queequeg. Tình bạn của hai người là lời phản bác bóng tối của cuốn sách. Họ xuất thân từ hai thế giới khác nhau nhưng đối xử với nhau bằng sự ấm áp và tôn trọng. Đây là một trong những hình ảnh về tình huynh đệ dân chủ lý tưởng.
Đồng doubloon. Bài diễn thuyết Ahab nói với thủy thủ đoàn là bước ngoặt: ông trói con tàu vào nỗi ám ảnh của mình. Đồng tiền trên cột buồm trở thành biểu tượng mà mỗi người diễn giải theo cách khác.
Màu trắng của cá voi. Bài luận của Melville về việc vì sao màu trắng có thể gây kinh hãi cho thấy cá voi trắng không chỉ là một con vật. Nó là trang giấy trống để mỗi người viết lên đó nỗi sợ của mình.
Tàu Rachel. Ahab từ chối giúp thuyền trưởng đang tìm đứa con thất lạc cho thấy ông đã rời xa nhân tính đến mức nào.
Pip. Sự điên loạn của cậu bé phụ việc là bi kịch con người nằm trong bi kịch lớn hơn; sự dịu dàng Ahab dành cho cậu là khoảnh khắc ân huệ cuối cùng của ông.
Cuộc săn. Ba ngày săn đuổi thuộc những chuỗi cảnh hồi hộp nhất văn học. Kết cục không có gì bất ngờ, nhưng vẫn mạnh mẽ như thường.
Vì sao tác phẩm vẫn có ý nghĩa
Ahab cố biến chuyến đi lao động thành sự thể hiện ý chí của riêng mình. Các phó thuyền trưởng, người phóng lao, thợ mộc, đầu bếp và người quan sát có những việc thực tế phải làm, nhưng cuộc đấu tranh riêng của thuyền trưởng quyết định mọi công sức ấy hướng vào đâu. Đồng doubloon giúp biến nỗi bất bình thành cuộc săn chung bằng cách đem cho mỗi người một thứ để khao khát.
Lời kể của Ishmael liên tục làm gián đoạn tầm nhìn thu hẹp đó. Nó xem xét công cụ, cơ thể, màu sắc, niềm tin và khó khăn khi xác định cá voi có ý nghĩa gì. Tình bạn của Queequeg và việc chiếc quan tài đổi mục đích đưa ra lựa chọn khác với đòi hỏi chinh phục của Ahab: vật vốn để dùng cho người chết lại trở thành chỗ nâng đỡ người sống sót. Tàu Rachel cũng tạo ra một đối chiếu khác. Thuyền trưởng tìm con, Ahab từ chối giúp, nhưng cuộc tìm kiếm tiếp tục cuối cùng cứu Ishmael. Những kết nối ấy khiến ám ảnh trở thành câu hỏi về bổn phận với sinh mạng khác, chứ không chỉ là nét tính cách gây ấn tượng.
Những điều cần chú ý khi đọc
- Thay đổi phong cách. Sách chuyển từ hài kịch sang bài giảng, từ khoa học sang kịch, từ phiêu lưu sang triết học. Hãy chú ý Melville đổi giọng ra sao.
- Vai trò của Ishmael. Anh vừa là nhân vật vừa là người quan sát. Hãy để ý khi nào anh kể với tư cách người tham gia, khi nào lùi lại.
- Biểu tượng. Cá voi, đồng doubloon, biển, quan tài, hai màu đen và trắng đều mang ý nghĩa. Hãy nghĩ mỗi thứ tượng trưng cho điều gì.
- Thủy thủ đoàn. Con tàu là một thế giới nhỏ với thủy thủ từ nhiều nước. Hãy chú ý Melville miêu tả họ và phản ứng của họ với Ahab ra sao.
- Điềm báo trước. Điềm gở và lời tiên tri xuất hiện từ đầu. Hãy để ý có bao nhiêu điều thành sự thật.
Câu hỏi để suy ngẫm
- Vì sao Ahab săn cá voi, và bạn có hiểu lý do của ông không?
- Vì sao thủy thủ đoàn theo Ahab dù một số người nghi ngờ ông?
- Cá voi trắng tượng trưng cho điều gì? Nó tốt, xấu hay không thuộc cả hai?
- Vì sao Melville dành nhiều chỗ cho chi tiết nghề săn cá voi?
- Vì sao Ishmael là người duy nhất sống sót, và điều đó gợi ý gì về thông điệp cuốn sách?
Cách đọc sách
Nhiều độc giả thấy hữu ích khi đọc trước các chương cốt truyện và chương kịch ngắn hơn, còn các chương khoa học về cá voi có thể để đọc sau. Hai mươi chương đầu, đến khi Pequod rời bến, là phần dễ bước vào nhất. Sách nói cũng có thể giúp ích vì ngôn ngữ giàu nhạc tính.
Nếu bạn thích Moby Dick
Hãy thử Treasure Island để đọc một chuyến phiêu lưu biển nhẹ nhàng hơn; The Count of Monte Cristo về ám ảnh và báo thù; Heart of Darkness về một chuyến đi u tối khác; hoặc Robinson Crusoe về sinh tồn.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.