Một thế giới bao la

Tên gốc: An Immense World

Từ 10 tuổiđọc 8 phútđộng vật họchành vi động vậtkhoa học phổ thông
Lưu ý nội dung có mô tả một số thí nghiệm trên động vật
Tìm mua sách ↓

Nhà báo khoa học Ed Yong khám phá muôn vàn cách động vật cảm nhận thế giới, từ loài dơi "nhìn" bằng âm thanh đến loài cá cảm nhận được điện trường, và cho thấy mỗi loài sống trong một bong bóng giác quan riêng của mình.

Giới thiệu

An Immense World: How Animal Senses Reveal the Hidden Realms Around Us ra mắt năm 2022, do Ed Yong viết. Ông là nhà báo khoa học, từng đoạt giải Pulitzer năm 2021 nhờ loạt bài về đại dịch COVID-19 khi đang là cây bút của tạp chí The Atlantic. Cuốn sách xây dựng trên một khái niệm của nhà động vật học Jakob von Uexkull, gọi là umwelt, tức phần thế giới mà một con vật có thể cảm nhận và có ý nghĩa với nó. Yong đi qua từng giác quan một và cho thấy thế giới của các loài động vật khác nhau đến mức nào. Ông đến thăm các phòng thí nghiệm và hiện trường, và trò chuyện với nhiều nhà khoa học. Kết quả là một cuốn sách đầy kinh ngạc và khiêm nhường.

Tóm tắt đầy đủ

1. Ý niệm về umwelt

Ý chính: Yong mở đầu bằng việc mời bạn hình dung một phòng thể dục của trường học có một con voi, một con chuột, một con chim cổ đỏ (robin), một con cú, một con dơi, một con rắn đuôi chuông, một con nhện, một con muỗi, một con ong nghệ và một người, rồi nghĩ xem mỗi con sẽ cảm nhận cùng một căn phòng ấy khác nhau đến thế nào. Sau đó ông giới thiệu umwelt, một từ được nhà động vật học Jakob von Uexkull phổ biến vào năm 1909 để chỉ phần môi trường xung quanh mà một con vật thực sự có thể cảm nhận và trải nghiệm. Chẳng hạn, một con bọ ve đang tìm động vật có vú chỉ quan tâm đến hơi ấm cơ thể, cảm giác chạm vào lông và mùi axit butyric, còn phần còn lại của thế giới đơn giản là không tồn tại với nó. Con người cũng bị giới hạn, và ta dễ nhầm những gì mình cảm nhận được với tất cả những gì có thể cảm nhận. Yong nói thẳng rằng đây không phải cuốn sách xếp hạng động vật theo độ nhạy của giác quan, và ông cảnh báo rằng quên đi những umwelt khác là một kiểu nhân hóa động vật một cách âm thầm. Hiểu động vật đòi hỏi sự tò mò và trí tưởng tượng.

Trong cuộc sống: Một con chó dừng lại ngửi trụ nước cứu hỏa đang đọc xem ai đã đi ngang qua, một thông điệp mà bạn không thể cảm nhận được.

2. Khứu giác và vị giác

Ý chính: Chương đầu tiên nói về các giác quan hóa học, mà Yong gọi là cổ xưa nhất và phổ biến nhất trong tất cả. Chó có “bộ máy” ngửi mạnh hơn người rất nhiều, gồm nhiều tế bào thần kinh ở mũi hơn và một chiếc mũi giúp mùi hương liên tục đi vào đều đặn, và chúng làm được những việc như phân biệt cặp song sinh giống hệt nhau bằng mùi. Yong cũng cảnh báo rằng so sánh khứu giác của các loài động vật khác nhau thường chẳng có nghĩa lý gì, và ông cho rằng mũi người tốt hơn những gì sách giáo khoa vẫn nói. Các loài chim biển mũi ống (tubenose), một nhóm gồm chim hải âu lớn và hải âu nhỏ (shearwater), lần theo mùi của một loại khí gọi là đimetyl sunfua (dimethyl sulfide) để tìm những vùng nước giàu thức ăn giữa đại dương mênh mông. Loài kiến điều hành xã hội của chúng bằng các tín hiệu hóa học gọi là pheromone, còn loài rắn ngửi bằng chiếc lưỡi chẻ đôi. Vị giác hoạt động theo cách khác: nhiều loài côn trùng nếm bằng chân, và cá trê có chồi vị giác khắp cơ thể. Yong lưu ý rằng vì loài người là sinh vật thiên về thị giác, nên khứu giác rất dễ bị bỏ qua.

Trong cuộc sống: Để chó đi dạo chậm rãi và thoải mái đánh hơi cho nó cơ hội dùng giác quan chính của mình.

3. Thị giác và ánh sáng

Ý chính: Thị giác rất đa dạng trong thế giới động vật. Nhện nhảy dùng cặp mắt lớn ở giữa để nhìn sắc nét và những mắt nhỏ hơn ở hai bên để phát hiện chuyển động, còn sò điệp có hàng chục con mắt, ở một số loài lên đến khoảng 200, dù chúng có thể không nhìn thấy toàn cảnh như chúng ta. Hầu hết các loài động vật nhìn được màu sắc cũng nhìn được tia cực tím. Những bông hoa như hoa hướng dương có hình tròn như bia ngắm phản chiếu tia cực tím ở gốc cánh hoa mà ong nhìn thấy được, trong khi với chúng ta chúng trông trơn tru. Tôm tít (mantis shrimp) có 12 loại thụ thể màu, vậy mà các thí nghiệm cho thấy chúng phân biệt các màu gần giống nhau rất kém. Ở đại dương sâu, ánh nắng mờ dần thành màu xanh rồi thành bóng tối, nhiều loài tự phát ra ánh sáng, và mực khổng lồ có đôi mắt to lớn, có lẽ giúp nó nhận ra ánh sáng phát ra khi cá nhà táng khuấy động nước.

Trong cuộc sống: Một bông hoa trông bình thường với bạn có thể có một điểm đáp sáng rực cho loài ong.

4. Cảm giác đau và nhiệt

Ý chính: Yong cho thấy ngay cả cảm giác đau và nhiệt độ cũng được điều chỉnh theo cuộc sống của từng loài. Chuột chũi trần (naked mole-rat) sống trong những tổ ngầm đông đúc nơi khí carbon dioxide tích tụ, không cảm thấy đau vì axit hay vì chất làm ớt cay nóng, dù chúng vẫn không thích bị véo hay bị bỏng. Sóc đất mười ba sọc không bận tâm đến nhiệt độ thấp mà với một con chuột sẽ lạnh đến đau, điều này giúp chúng ngủ đông. Rắn đuôi chuông có hai hố cảm nhận ở mõm để nhận biết nhiệt hồng ngoại của con mồi máu nóng, nên về cơ bản chúng có thể “nhìn” thấy nhiệt.

Trong cuộc sống: Quả ớt cay nóng vì nó kích hoạt một cảm biến vốn dùng để phát hiện nhiệt độ gây đau.

5. Xúc giác, rung động và âm thanh

Ý chính: Các chương tiếp theo nói về xúc giác, dòng chảy, rung động trên bề mặt và thính giác. Chuột chũi mũi sao khám phá các đường hầm của nó bằng chiếc mũi hình ngôi sao, và hải cẩu cảng dùng bộ ria để lần theo vệt nước do cá để lại. Dế gỗ cảm nhận luồng không khí bị đẩy về phía trước khi một con nhện tấn công, bằng những sợi lông nhỏ xíu. Nhiều loài côn trùng, trong đó có rầy sừng (treehopper), giao tiếp bằng những rung động truyền qua cây cối, và nhện cảm nhận mọi thứ qua tơ của mạng nhện. Voi tạo ra những tiếng ầm trầm bằng hạ âm trong không khí mà con người không nghe được, và chúng cũng có thể thu tín hiệu qua mặt đất. Dế đực hát để thu hút dế cái, và một loài ruồi ký sinh đã học cách tìm ra chúng bằng cách nghe lén. Nhiều loài bướm đêm có tai nghe được tiếng dơi, và tiếng lách tách của bướm đêm hổ (tiger moth) cùng những chiếc đuôi dài của bướm đêm luna (luna moth) giúp đánh lạc hướng dơi.

Trong cuộc sống: Một con rầy sừng trên chiếc lá đang gửi đi những bài hát mà bạn chỉ có thể nghe được nhờ một thiết bị.

6. Định vị bằng tiếng vang

Ý chính: Dơi và cá heo dùng sonar, phát ra âm thanh rồi đọc tiếng vang để dựng nên bức tranh về những gì ở phía trước. Một con dơi có thể tìm thấy một con nhện trong mạng của nó và gỡ nó đi trong bóng tối, và Yong theo chân các nhà nghiên cứu tìm hiểu cách dơi lần theo bướm đêm và cách bướm đêm chống trả. Cuốn sách nhấn mạnh rằng giác quan này, dù ấn tượng, vẫn có thể bị đánh lừa.

Trong cuộc sống: Một con dơi bắt côn trùng trong bóng tối đang dùng âm thanh giống như bạn dùng thị giác.

7. Điện và từ trường

Ý chính: Một số loài động vật có những giác quan mà con người không có. Cá dao (knifefish) và các loài cá điện khác tạo ra điện trường và cảm nhận những biến dạng của nó, nhờ đó định hướng và giao tiếp trong những dòng sông đục. Cá mập và cá đuối có thể phát hiện những tín hiệu điện yếu ớt của con mồi nằm vùi dưới cát. Nhiều loài động vật có thể cảm nhận từ trường Trái Đất và dùng nó như la bàn, trong đó có các loài chim biết hót di cư như chim cổ đỏ châu Âu, rùa biển, dơi nâu lớn và chuột chũi. Yong giải thích rằng các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu giác quan này hoạt động ra sao, và có nhiều cách giải thích vẫn đang được kiểm nghiệm.

Trong cuộc sống: Một con rùa biển con bơi ra đại dương mênh mông được dẫn đường bởi chiếc la bàn từ có sẵn trong cơ thể.

8. Bảo vệ những giác quan chúng ta cùng chia sẻ

Ý chính: Ở các chương cuối, Yong xem xét cách động vật kết hợp thông tin từ các giác quan của mình, rồi cách hoạt động của con người đang làm rối loạn thế giới giác quan của chúng. Ánh sáng nhân tạo vào ban đêm kéo những loài chim biết hót di cư về phía ánh đèn sáng của thành phố và dụ rùa biển mới nở rời xa biển. Tiếng ồn từ tàu thuyền khiến cá voi lưng gù ngừng hát và gây căng thẳng cho các loài khác, còn thuốc trừ sâu có thể làm suy yếu khứu giác vốn dẫn cá hồi trở về dòng suối quê hương. Ông lập luận rằng ô nhiễm giác quan là một dạng tổn hại môi trường. Tin tốt là ánh sáng và tiếng ồn dừng lại ngay khi ta giảm chúng xuống, nên chúng nằm trong số những vấn đề dễ khắc phục nhất. Ông kết thúc bằng lời kêu gọi khiêm nhường, và nói rằng con người là loài động vật duy nhất có thể thử tưởng tượng những loài khác cảm nhận điều gì.

Trong cuộc sống: Tắt những ngọn đèn ngoài trời không cần thiết có thể giúp các loài chim di cư.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Một thế giới bao la được khen ngợi rộng rãi như một tác phẩm viết về khoa học. Sách đã đưa khái niệm umwelt đến với công chúng đông đảo, và đưa nghiên cứu của nhiều nhà khoa học lên trang giấy. Cuốn sách khuyến khích người đọc tò mò về những sinh vật quanh mình và tưởng tượng những cách cảm nhận khác. Nó cũng làm nổi bật các vấn đề môi trường ít được nói đến hơn, như ô nhiễm ánh sáng và tiếng ồn. Sách mời gọi người đọc nhìn việc dắt chó đi dạo bằng con mắt mới, và nhắc chúng ta rằng sự cảm nhận của chính mình chỉ là một lát cắt nhỏ của thế giới.

Những ý chính

  • Mỗi loài động vật có thế giới giác quan riêng. Umwelt là những gì có ý nghĩa với một sinh vật.
  • Giác quan rất đa dạng. Động vật nhìn, nghe và cảm nhận những điều mà chúng ta không thể.
  • Có những giác quan ẩn. Điện và từ trường dẫn đường cho một số loài.
  • Hoạt động của con người làm rối loạn giác quan. Ánh sáng, tiếng ồn và hóa chất có thể gây hại cho động vật.
  • Khiêm nhường và kinh ngạc là điều phù hợp. Sự cảm nhận của chúng ta có giới hạn.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể dùng cuốn sách để nhìn thú cưng, chim chóc và côn trùng bằng sự tò mò, và tự hỏi thế giới trông như thế nào với chúng. Hãy dành vài phút quan sát một con vật và nghĩ xem nó có thể cảm nhận được điều gì. Hãy giảm ô nhiễm ánh sáng và tiếng ồn khi có thể, chẳng hạn kéo rèm vào ban đêm hoặc tránh bật những ngọn đèn không cần thiết, và để chó đánh hơi trong lúc đi dạo. Hãy tìm hiểu về động vật hoang dã ở địa phương. Và hãy nhớ rằng giác quan của chúng ta có giới hạn, nên ta cần khiêm tốn khi khẳng định điều gì là có thật. Đây cũng là một lý do chính đáng để bảo vệ các loài khác.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số nhà khoa học chỉ ra rằng những giác quan như cảm nhận từ trường vẫn chưa được hiểu rõ, nên các phát hiện trong những lĩnh vực đó còn mang tính tạm thời. Những người khác lưu ý rằng rất khó biết động vật thực sự trải nghiệm điều gì, và cách nói về “thế giới” của chúng có phần phỏng đoán. Cuốn sách dài, và một số độc giả có thể thấy phần điểm qua nhiều loài giống như một bản danh sách. Một số thí nghiệm được mô tả đặt ra những câu hỏi đạo đức về cách đối xử với động vật. Dù vậy, sách vẫn được khen ngợi rộng rãi.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho độc giả mọi lứa tuổi yêu động vật và thiên nhiên, và thích học những điều bất ngờ. Sách dễ đọc và đầy những ví dụ sinh động. Những ai muốn có một bản tổng quan kỹ thuật về sinh học giác quan có thể tìm đọc các giáo trình khoa học.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Sự sống vấn vít

Merlin Sheldrake

Nhà sinh học Merlin Sheldrake đưa người đọc vào thế giới ẩn khuất của nấm, cho thấy những sinh vật kỳ lạ này, vốn không phải thực vật cũng không phải động vật, định hình các hệ sinh thái, kết đôi cộng sinh với thực vật, và có thể giúp giải quyết các vấn đề của con người.

🔬 Khoa học

In the Shadow of Man

Jane Goodall

Jane Goodall kể lại việc bà, khi còn là một phụ nữ trẻ chưa có bằng cấp khoa học nào, đã đến Tanzania và làm quen với những con tinh tinh hoang dã như từng cá thể riêng biệt, qua đó khám phá ra rằng chúng biết chế tạo công cụ, có cảm xúc và có đời sống xã hội phức tạp.

🔬 Khoa học

Con cá trong bạn

Neil Shubin

Nhà cổ sinh vật học Neil Shubin cho thấy, qua việc tìm ra hóa thạch một loài cá có những dấu vết đầu tiên của chi, rằng cơ thể con người mang dấu vết của tổ tiên xa xưa, nên bàn tay, cái đầu và thậm chí cả cơn nấc cụt của chúng ta đều có thể được giải thích bằng tiến hóa.

🔬 Khoa học

Cơ thể người: Cẩm nang dành cho người sử dụng

Bill Bryson

Bill Bryson dẫn người đọc đi một vòng quanh cơ thể con người, từ làn da đến bộ não, kèm theo lịch sử của những người đã nghiên cứu nó, với giọng văn hài hước và đầy thán phục, để cho thấy cơ thể ta kỳ diệu, phức tạp và mong manh đến nhường nào.

🔬 Khoa học

Niên lịch miền gió cát

Aldo Leopold

Nhà lâm nghiệp và sinh thái học Aldo Leopold kể về một năm trên một trang trại kiệt quệ ở Wisconsin cùng những chuyến đi của ông, và lập luận cho một "đạo đức đối với đất đai" (land ethic): con người là thành viên của cộng đồng đất đai, và có bổn phận chăm sóc nó.

🔬 Khoa học

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →