Sự sống vấn vít
Tên gốc: Entangled Life
Nhà sinh học Merlin Sheldrake đưa người đọc vào thế giới ẩn khuất của nấm, cho thấy những sinh vật kỳ lạ này, vốn không phải thực vật cũng không phải động vật, định hình các hệ sinh thái, kết đôi cộng sinh với thực vật, và có thể giúp giải quyết các vấn đề của con người.
Giới thiệu
Entangled Life: How Fungi Make Our Worlds, Change Our Minds and Shape Our Futures ra mắt năm 2020, do Merlin Sheldrake viết. Ông là một nhà sinh học người Anh, có bằng tiến sĩ về sinh thái học nhiệt đới của Đại học Cambridge, và nghiên cứu của ông tập trung vào các mạng lưới nấm dưới lòng đất trong rừng nhiệt đới. Ông viết về cây nấm như phần quả nhìn thấy được của một cơ thể khổng lồ ẩn bên dưới, gọi là hệ sợi nấm (mycelium), một mạng lưới những sợi mảnh lan khắp đất, gỗ và các vật liệu khác. Cuốn sách kết hợp các nghiên cứu khoa học, những câu chuyện từ trải nghiệm của chính ông và chân dung của các nhà nấm học. Sách là một tác phẩm bán chạy và nhận được nhiều giải thưởng. Giọng văn đầy nhiệt huyết, và cuốn sách là một lời ca ngợi sự tò mò.
Tóm tắt đầy đủ
1. Nấm là gì?
Ý chính: Sheldrake mở đầu bằng việc giải thích rằng nấm là một giới sinh vật riêng, khác biệt như thực vật và động vật, và thực ra có họ hàng gần với động vật hơn với thực vật. Theo ông, cây nấm chỉ là cơ quan sinh sản, giống như quả táo trên cây, còn phần chính của nấm là hệ sợi nấm, một mạng lưới những sợi cực nhỏ mọc xuyên qua thức ăn của nó và hấp thụ chất dinh dưỡng. Một số loại nấm tạo thành những mạng lưới khổng lồ, và một cá thể nấm mật ong (honey fungus) ở Oregon được cho là phủ một diện tích vài dặm vuông.
Trong cuộc sống: Một cây nấm mọc trên bãi cỏ là dấu hiệu của một mạng lưới ẩn bên dưới.
2. Những kẻ phân hủy và tái chế
Ý chính: Tác giả mô tả vai trò của nấm là sinh vật phân hủy: chúng phân giải xác thực vật và động vật, rồi trả chất dinh dưỡng về cho đất. Nếu không có chúng, thế giới sẽ chất đầy gỗ mục và lá chết. Nấm tạo ra những loại enzyme mạnh có thể tiêu hóa các vật liệu cứng như lignin trong gỗ. Một số loại còn phân hủy được dầu và các chất gây ô nhiễm khác, nên được nghiên cứu để làm sạch những khu vực bị nhiễm bẩn, một lĩnh vực gọi là xử lý ô nhiễm bằng nấm (mycoremediation).
Trong cuộc sống: Một khúc gỗ đổ dần dần biến thành đất vì nấm ăn nó.
3. Quan hệ đối tác với thực vật: rễ nấm cộng sinh
Ý chính: Hầu hết thực vật trên cạn, khoảng chín mươi phần trăm, hình thành quan hệ đối tác với nấm ở phần rễ, gọi là rễ nấm cộng sinh (mycorrhiza). Nấm mở rộng tầm với của cây, cung cấp nước và khoáng chất như phốt pho, còn cây đáp lại bằng đường do quang hợp tạo ra. Sheldrake cho rằng mối quan hệ như vậy có thể đã giúp thực vật lên cạn từ hàng trăm triệu năm trước. Theo ông, nhiều khu rừng phụ thuộc vào các mạng lưới này để giữ được sức khỏe.
Trong cuộc sống: Một cái cây và nấm của nó giống như hai đối tác kinh doanh trao đổi cho nhau những gì mỗi bên dư thừa.
4. Mạng lưới ngầm của rừng (“wood wide web”)
Ý chính: Sheldrake bàn về ý tưởng rằng các mạng lưới nấm nối rễ của những cây khác nhau, và có thể cho phép chúng chia sẻ tài nguyên và tín hiệu, như trong khái niệm nổi tiếng về mạng lưới ngầm của rừng. Các thí nghiệm cho thấy carbon di chuyển giữa các cây thông qua nấm, và những “cây mẹ” (mother tree) lớn tuổi có thể nâng đỡ cây con. Ông trình bày những phát hiện này một cách hào hứng, nhưng cũng lưu ý rằng khoa học vẫn đang phát triển và ý nghĩa của những sự trao đổi ấy còn đang được tranh luận.
Trong cuộc sống: Hãy hình dung một đường dây điện thoại ngầm nối các cây trong rừng, dù các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu nó hoạt động ra sao.
5. Trí óc, hóa chất và những khả năng kỳ lạ
Ý chính: Cuốn sách khám phá một số khả năng khác thường của nấm. Nấm nhầy (slime mold), vốn không phải nấm thực sự nhưng thường được nghiên cứu cùng với nấm, có thể giải được mê cung mà không cần não, và hệ sợi nấm cho thấy những hành vi trông giống như đang ra quyết định. Một số loại nấm tạo ra những chất tác động lên trí óc con người, như psilocybin, hoạt chất trong “nấm gây ảo giác” (magic mushroom), hiện đang được nghiên cứu để điều trị trầm cảm và một số bệnh khác. Sheldrake đặt câu hỏi: suy nghĩ mà không có não nghĩa là gì?
Trong cuộc sống: Một con nấm nhầy tìm ra đường ngắn nhất qua mê cung cho thấy trí thông minh có thể mang nhiều hình thức.
6. Nấm và tương lai của con người
Ý chính: Ở các chương cuối, ông xem xét nhiều công dụng của nấm: làm thực phẩm, như men nở cho bánh mì và men bia, và các loại nấm ăn; làm thuốc, như penicillin và các kháng sinh khác; và làm vật liệu mới, như bao bì và gạch xây dựng được nuôi từ hệ sợi nấm. Nấm cũng có thể được dùng để làm sạch ô nhiễm và để giúp loài ong mật. Ông gợi ý rằng nấm có thể đem lại giải pháp cho các vấn đề về rác thải và khí hậu, và rằng chúng ta nên học từ chúng cách sống trong quan hệ hợp tác.
Trong cuộc sống: Bao bì làm từ vật liệu nấm có thể thay thế xốp nhựa và phân hủy được.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Sự sống vấn vít là một trong những cuốn sách khoa học phổ thông được khen ngợi nhiều nhất trong năm ra mắt, và đã góp phần nâng cao nhận thức về nấm, vốn từ lâu bị bỏ quên so với thực vật và động vật. Sách khơi dậy cả sự quan tâm khoa học lẫn sự tò mò của công chúng, và khiến nhiều độc giả nhìn rừng, đất và nấm theo một cách mới. Cuốn sách cũng phản ánh một sự chuyển hướng rộng hơn trong sinh học, hướng đến nghiên cứu sự cộng sinh, tức quan hệ đối tác giữa các loài, như một động lực lớn của sự sống. Sách được những người nghiên cứu về phát triển bền vững và những ai tìm kiếm một cách khác để nhìn thiên nhiên xem như nguồn cảm hứng.
Những ý chính
- Nấm là một giới riêng. Chúng không phải thực vật.
- Hệ sợi nấm là cơ thể chính. Cây nấm chỉ là phần quả.
- Nấm tái chế sự sống. Chúng phân hủy vật chất đã chết và làm giàu đất.
- Quan hệ đối tác rất phổ biến. Hầu hết thực vật dựa vào đối tác là nấm.
- Nấm có thể giúp chúng ta. Chúng cung cấp thực phẩm, thuốc và công cụ làm sạch môi trường.
Bài học có thể rút ra
Lần tới khi đi dạo trong rừng hay công viên, hãy tìm những cây nấm và nghĩ đến mạng lưới dưới chân bạn. Hãy tìm hiểu về các loài nấm trong vùng bạn sống, bằng một cuốn sách hướng dẫn, và đừng ăn nấm hoang dại khi chưa có lời khuyên của chuyên gia, vì một số loại có thể gây chết người. Hãy trân trọng ý tưởng rằng hợp tác cũng quan trọng trong thiên nhiên như cạnh tranh. Hãy nghĩ về cách sự phân hủy và tái chế diễn ra, và những gì bạn có thể ủ làm phân ở nhà. Và hãy để cuốn sách gợi lên sự tò mò về những phần vô hình của thế giới.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà khoa học cho rằng cuốn sách lặp lại với quá nhiều nhiệt tình những nhận định về “wood wide web” và việc cây chia sẻ tài nguyên và thông tin với nhau, những điều mà các nghiên cứu sau này đã đặt nghi vấn, vì bằng chứng cho thấy mạng lưới nấm có lợi cho cây con hay giúp cây giao tiếp là còn hạn chế. Những người khác chỉ ra rằng cách nói so sánh nấm với trí óc hay trí thông minh chỉ là ẩn dụ và có thể gây hiểu lầm. Một vài nhà phê bình thấy văn quá bay bổng, hoặc những giai thoại cá nhân gây xao nhãng. Tác giả cẩn thận chỉ ra những chỗ còn chưa chắc chắn, và nhiều nhà khoa học khen ngợi cuốn sách.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả yêu thiên nhiên, sinh học và lối viết rõ ràng. Sách sâu sắc và vui, với một vài đoạn mang tính kỹ thuật. Những ai muốn có một cuốn cẩm nang nhận dạng nấm thì cần một cuốn sách khác.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Một thế giới bao la
Ed Yong
Nhà báo khoa học Ed Yong khám phá muôn vàn cách động vật cảm nhận thế giới, từ loài dơi "nhìn" bằng âm thanh đến loài cá cảm nhận được điện trường, và cho thấy mỗi loài sống trong một bong bóng giác quan riêng của mình.
🔬 Khoa họcNiên lịch miền gió cát
Aldo Leopold
Nhà lâm nghiệp và sinh thái học Aldo Leopold kể về một năm trên một trang trại kiệt quệ ở Wisconsin cùng những chuyến đi của ông, và lập luận cho một "đạo đức đối với đất đai" (land ethic): con người là thành viên của cộng đồng đất đai, và có bổn phận chăm sóc nó.
🔬 Khoa họcCon cá trong bạn
Neil Shubin
Nhà cổ sinh vật học Neil Shubin cho thấy, qua việc tìm ra hóa thạch một loài cá có những dấu vết đầu tiên của chi, rằng cơ thể con người mang dấu vết của tổ tiên xa xưa, nên bàn tay, cái đầu và thậm chí cả cơn nấc cụt của chúng ta đều có thể được giải thích bằng tiến hóa.
🔬 Khoa họcCơ thể người: Cẩm nang dành cho người sử dụng
Bill Bryson
Bill Bryson dẫn người đọc đi một vòng quanh cơ thể con người, từ làn da đến bộ não, kèm theo lịch sử của những người đã nghiên cứu nó, với giọng văn hài hước và đầy thán phục, để cho thấy cơ thể ta kỳ diệu, phức tạp và mong manh đến nhường nào.
🔬 Khoa họcMùa xuân vắng lặng
Rachel Carson
Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.
🔬 Khoa họcLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.