Bẫy-22

Tên gốc: Catch-22

Từ 16 tuổiđọc 6 phúttác phẩm kinh điểnchâm biếmtiểu thuyết chiến tranhCó tiết lộ nội dung
Lưu ý nội dung bạo lực chiến tranh và những cái chết; đề cập đến tình dục; một vụ hiếp dâm và giết người; hài đen về cái chết
Tìm mua sách ↓

Yossarian, một sĩ quan ném bom (bombardier), tìm cách sống sót qua Thế chiến thứ hai bằng cách giả điên, nhưng bị mắc kẹt trong một quy định quân đội mang tên Catch-22, thứ khiến mọi lối thoát đều bị chặn kín.

Giới thiệu

Bẫy-22 là tiểu thuyết châm biếm về chiến tranh của Joseph Heller, xuất bản năm 1961. Truyện lấy bối cảnh năm 1944 trên một hòn đảo nhỏ ở Địa Trung Hải, Pianosa, nơi đóng quân của một phi đội máy bay ném bom Mỹ, và dựa trên chính thời gian Heller phục vụ với vai trò sĩ quan ném bom. Câu chuyện được kể không theo thứ tự thời gian, với những sự kiện lặp lại từ nhiều góc nhìn, khiến nó có cảm giác quay cuồng, luẩn quẩn, giống như thứ logic mà nó chế giễu. Cuốn tiểu thuyết pha trộn hài đen với nỗi kinh hoàng, và cho thấy những quy định phi lý, các sĩ quan tham vọng và lòng tham có thể khiến chiến tranh càng chết chóc hơn. Cụm từ “Catch-22” đã trở thành một phần của ngôn ngữ hằng ngày để chỉ một tình thế dù làm gì cũng thua.

Nhân vật chính

  • Đại úy John Yossarian: một sĩ quan ném bom muốn sống, và kinh hãi trước viễn cảnh bị giết.
  • Đại tá Cathcart: chỉ huy đầy tham vọng, người cứ liên tục tăng số phi vụ mà thuộc cấp phải bay.
  • Bác sĩ Daneeka: bác sĩ của phi đội, chỉ lo cho bản thân.
  • Milo Minderbinder: sĩ quan phụ trách nhà ăn, người xây dựng một tập đoàn (syndicate) sinh lời, buôn bán với cả hai phía.
  • Orr: bạn cùng phòng ít nói của Yossarian, người cứ liên tục làm máy bay của mình rơi.
  • Cha tuyên úy Tappman: một cha tuyên úy quân đội hiền lành, hay do dự.
  • Major Major Major Major: một người được thăng chức nhờ một trò đùa của máy tính và cố tránh mặt mọi người.
  • Nately và Snowden: những phi công trẻ mà cái chết của họ tác động sâu sắc đến Yossarian.

Tóm tắt đầy đủ

Cái bẫy

Yossarian nằm trong bệnh viện, giả vờ mắc bệnh gan để khỏi phải bay các phi vụ. Xung quanh anh toàn những nhân vật kỳ quặc. Anh càng bay nhiều phi vụ thì càng có nhiều khả năng bị giết, mà đại tá Cathcart cứ liên tục nâng số phi vụ bắt buộc. Yossarian nghe bác sĩ Daneeka giải thích về Catch-22: phi công có thể được cho nghỉ bay nếu bị điên, nhưng bất cứ ai xin nghỉ bay đều chứng tỏ mình đủ tỉnh táo để hiểu mối nguy hiểm, và vì vậy phải tiếp tục bay. Quy định này là một cái bẫy không có lối ra.

Phi đội

Phi đội của Yossarian đầy những người kỳ quặc. Major Major được thăng chức nhờ một trò đùa của máy tính, và tránh mọi tiếp xúc bằng cách chỉ tiếp khách khi mình đã ra khỏi văn phòng. Cha tuyên úy nghi ngờ mình có ích gì. Milo Minderbinder tổ chức một tập đoàn thương mại khổng lồ, M&M Enterprises, trong đó ai cũng có cổ phần, buôn trứng, bông và nhiều hàng hóa khác, thậm chí còn cho máy bay ném bom chính căn cứ của mình theo hợp đồng với quân Đức. Lợi nhuận của Milo được biện minh bằng ý nghĩ rằng cái gì tốt cho tập đoàn thì tốt cho đất nước.

Yossarian cũng gặp Orr, một người ít nói và lạ lùng, dành nhiều thời gian lúi húi với một cái bếp lò và nói chuyện về táo. Orr cứ liên tục bị bắn rơi và rơi xuống biển, khiến mọi người kinh ngạc, và thoạt đầu chuyện này có vẻ chỉ là xui xẻo thuần túy. Yossarian không hiểu sao anh ta sống sót, và về sau mới nhận ra những lần rơi đó là để tập dượt.

Các phi vụ và nỗi sợ

Câu chuyện đi tới đi lui trong thời gian. Trong một phi vụ, máy bay của Yossarian bị bắn trúng, và anh cố giúp một xạ thủ tên Snowden bị thương nặng. Khi anh mở chiếc áo giáp chống mảnh đạn (flak jacket) của Snowden, anh thấy ruột gan người này lòi ra, và nhận ra con người chỉ là vật chất, còn cái chết thì đột ngột và vô nghĩa. Sự kiện này ám ảnh anh suốt cuốn sách, và câu chuyện đầy đủ chỉ được kể ở cuối. Yossarian cũng mất những người bạn, như Nately, người yêu một cô gái điếm trẻ ở Rome, và bị giết trong một phi vụ.

Tham vọng của Cathcart

Đại tá Cathcart, người nôn nóng được thăng chức, bắt binh sĩ bay ngày càng nhiều phi vụ, và lần nào họ sắp chạm mức quy định thì ông lại nâng con số lên. Ông thích được cấp trên chú ý, và có kế hoạch để tên của binh sĩ mình được đăng lên báo. Yossarian nhận ra hệ thống này sẽ không bao giờ cho anh về nhà. Anh quyết định đình công và từ chối bay. Cấp trên đưa ra cho anh một thỏa thuận: nếu anh ca ngợi họ và nói rằng mình quý họ, anh sẽ được cho về nước. Anh bị cám dỗ.

Cathcart, người được cấp phó là đại tá Korn cố vấn, cũng tạo thêm áp lực bằng những mưu mẹo riêng để gây ấn tượng với cấp trên, chẳng hạn thúc ép cha tuyên úy tổ chức buổi cầu nguyện trước các phi vụ. Trợ lý của cha tuyên úy, hạ sĩ Whitcomb, đề nghị gửi thư chia buồn theo mẫu cho gia đình những người đã chết, việc chỉ làm cảm giác vô nghĩa thêm sâu sắc. Tướng Dreedle, chỉ huy nghiêm khắc của cả liên đoàn không quân (wing), có những thói quen kỳ quặc riêng, và không ai hỏi những phi vụ ấy để làm gì.

Cuộc trốn chạy

Yossarian kinh hoàng với ý nghĩ về một thỏa thuận sẽ phản bội bạn bè mình, và anh quyết định bỏ chạy. Anh biết rằng Orr, người vẫn thường làm máy bay rơi, đã chèo thuyền suốt đường đến Thụy Điển trung lập, đó vốn là kế hoạch của anh ta từ đầu. Được tiếp thêm cảm hứng, Yossarian quyết định đi theo. Cha tuyên úy khích lệ anh, và Yossarian chuẩn bị rời đi, né thêm một nhát dao nữa của cô gái điếm trẻ mà Nately từng yêu, người đổ lỗi cho anh về cái chết của Nately và đã đâm anh một lần rồi, khi anh bước ra. Cuốn sách kết thúc với cảnh Yossarian bỏ chạy, với hy vọng anh sẽ thoát được.

Trước quyết định cuối cùng này, Yossarian đi bộ qua Rome vào ban đêm và nhìn thấy nỗi khổ của những người bình thường: một người phụ nữ bị đánh, một ông già nằm ngoài đường và những đứa trẻ bị bỏ lại một mình. Thành phố hiện ra như một cơn ác mộng tàn nhẫn, và anh thấy rằng chiến tranh đã khiến mọi người nghi kỵ và hung bạo. Cảm giác về một thế giới đổ vỡ này khiến quyết định ra đi của anh không còn là hèn nhát mà là cần thiết. Cũng trong đêm đó, anh biết rằng một sĩ quan đồng đội của mình, Aarfy, đã hiếp rồi giết một cô hầu gái trẻ tên Michaela và không hề thấy tội lỗi; vậy mà người bị quân cảnh bắt lại là Yossarian, vì tội có mặt ở Rome mà không có giấy phép.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Bẫy-22 đã trở thành biểu tượng cho sự phi lý của chiến tranh và của bộ máy quan liêu. Sách bán rất chạy, đặc biệt trong thời Chiến tranh Việt Nam, khi nhiều độc giả cảm thấy nó nói thật về đời sống quân đội. Sách được chuyển thể thành phim năm 1970 do Mike Nichols đạo diễn và thành phim truyền hình nhiều tập năm 2019. Nhan đề của nó đã đi vào tiếng Anh như một thuật ngữ chỉ một quy tắc tự mâu thuẫn khiến người ta bị mắc kẹt.

Cuốn tiểu thuyết cũng ảnh hưởng đến cả một thế hệ nhà văn và diễn viên hài, và thường được xếp vào danh sách những tiểu thuyết tiếng Anh hay nhất thế kỷ hai mươi.

Những ý chính

  • Chiến tranh có thể phi lý. Quy định và tham vọng có thể được đặt trên mạng sống con người.
  • Bộ máy quan liêu có thể giam người ta trong bẫy. Catch-22 là một quy định không có lối thoát.
  • Lợi nhuận làm hư hỏng con người. Milo buôn bán với kẻ thù.
  • Sống sót là một dạng tỉnh táo. Nỗi sợ của Yossarian là hợp lý.
  • Có thể chống lại. Yossarian chọn bỏ chạy.

Bài học có thể rút ra

Cuốn tiểu thuyết cho thấy quy tắc và lập luận có thể được dùng để biện minh cho những điều vô lý. Khi một hệ thống dường như chẳng có nghĩa lý gì, có thể nó đang phục vụ lợi ích của ai đó.

Nó cũng khuyến khích ta trân trọng sự sống và đặt câu hỏi với mệnh lệnh. Việc Yossarian từ chối làm anh hùng chỉ để phục vụ sự nghiệp của một đại tá khiến ta suy nghĩ xem điều gì đáng để liều mình.

Cuối cùng, tiếng cười có thể là một cách đối diện với những sự thật đáng sợ. Heller làm người đọc bật cười rồi giáng cho họ một cú sốc bằng một cái chết, để cho thấy cái giá của chiến tranh.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số độc giả thấy cuốn tiểu thuyết khó theo dõi, vì cấu trúc không theo trình tự thời gian và những đoạn đối thoại lặp đi lặp lại, và có người thấy sự hài hước quá u ám hoặc gượng ép. Các nhà phê bình cũng lưu ý rằng các nhân vật nữ hiếm khi được khắc họa sâu sắc, và thường bị biến thành đối tượng của ham muốn hoặc nhân vật gây cười.

Một số cựu chiến binh nói rằng cách cuốn sách miêu tả quân đội là bất công, vì phần lớn sĩ quan không hoài nghi đến thế. Những người khác cho rằng chuỗi dài các tình tiết phi lý có thể trở nên nhàm chán. Dù vậy, cuốn sách vẫn được ngưỡng mộ rộng rãi.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này phù hợp với thiếu niên đã trưởng thành và người lớn. Sách dài, có cấu trúc phức tạp, và chứa bạo lực chiến tranh, những đề cập đến tình dục và hài đen. Độc giả có thể cần kiên nhẫn, nhưng nhiều người thấy xứng đáng.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Lò sát sinh số 5

Kurt Vonnegut

Billy Pilgrim, người lính Thế chiến II sống sót sau trận ném bom lửa xuống Dresden, bị "lạc khỏi dòng thời gian" (unstuck in time), cứ nhảy qua lại giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, và tìm thấy ý nghĩa trong ý niệm rằng mọi khoảnh khắc đều tồn tại mãi mãi.

📜 Kinh điển

Phía Tây không có gì lạ

Erich Maria Remarque

Một người lính trẻ người Đức nhận ra rằng chiến tranh hiện đại không chỉ hủy hoại thân thể mà còn phá nát niềm tin, những mối quan hệ và tương lai của những người bị buộc phải ra trận.

🌍 Văn học thế giới

Bay trên tổ chim cúc cu

Ken Kesey

Một kẻ lừa đảo nổi loạn tên McMurphy giả điên để trốn lao động trong tù, và cuộc đối đầu của anh với y tá trưởng Ratched đầy kiểm soát đã làm thay đổi cuộc đời các bệnh nhân, qua mắt của một bệnh nhân câm lặng, Chief Bromden.

📜 Kinh điển

Kiêu hãnh và định kiến

Jane Austen

Elizabeth Bennet thông minh, lanh lợi và ngài Darcy giàu có, kiêu hãnh đều hiểu lầm nhau nghiêm trọng, và chỉ khi dám đối diện với khuyết điểm của chính mình, họ mới tìm được đường đến với tình yêu.

📜 Kinh điển

Một chín tám tư

George Orwell

Trong một nước Anh tương lai do một Đảng toàn năng cai trị, một người đàn ông bí mật nổi loạn bằng cách viết nhật ký và yêu, rồi nhận ra một nhà nước toàn trị có thể nghiền nát tâm trí con người hoàn toàn đến mức nào.

📜 Kinh điển

Giết con chim nhại

Harper Lee

Ở một thị trấn nhỏ tại bang Alabama vào những năm 1930, cô bé Scout Finch chứng kiến cha mình, một luật sư, bào chữa cho một người đàn ông da đen bị buộc tội oan, và học được những bài học khó về định kiến, lòng can đảm và cách nhìn thế giới bằng đôi mắt của người khác.

📜 Kinh điển

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →