Định lý cuối cùng của Fermat

Tên gốc: Fermat's Last Theorem

Từ 13 tuổiđọc 6 phúttoán họclịch sử khoa họcphi hư cấu kể chuyện
Lưu ý nội dung có nhắc ngắn gọn đến những lần tự tử không thành của một số nhà toán học trong lịch sử
Tìm mua sách ↓

Simon Singh kể câu chuyện về một bài toán trông có vẻ đơn giản do Pierre de Fermat đặt ra từ thế kỷ mười bảy, bài toán đã đánh bại những bộ óc giỏi nhất suốt hơn ba trăm năm cho đến khi Andrew Wiles giải được nó vào những năm 1990.

Giới thiệu

Fermat’s Last Theorem: The Story of a Riddle That Confounded the World’s Greatest Minds for 358 Years ra mắt năm 1997, do Simon Singh viết. Ông là một nhà văn khoa học kiêm nhà sản xuất truyền hình, từng làm một phim tài liệu về đề tài này cho đài BBC. Định lý nói rằng không có những số nguyên nào thỏa mãn một phương trình nhất định khi số mũ lớn hơn hai. Định lý dễ phát biểu nhưng cực kỳ khó chứng minh. Singh không đòi hỏi người đọc phải biết toán cao cấp. Ông kể câu chuyện qua con người, từ người Hy Lạp cổ đại đến các nhà toán học hiện đại, và tập trung vào những năm Wiles làm việc bí mật.

Tóm tắt đầy đủ

1. Một dòng ghi chú bên lề trang sách

Ý chính: Singh bắt đầu với Pierre de Fermat, một luật sư người Pháp kiêm nhà toán học nghiệp dư của thế kỷ mười bảy. Ông đã ghi bên lề một cuốn sách rằng mình tìm được một chứng minh tuyệt diệu cho việc một phương trình nào đó không có nghiệm, nhưng lề giấy quá hẹp để chép ra. Ông không bao giờ viết nó ra. Phát biểu ấy, rằng không có các số nguyên dương x, y và z nào để x mũ n cộng y mũ n bằng z mũ n khi n lớn hơn hai, về sau được gọi là Định lý cuối cùng của ông.

Trong cuộc sống: Một dòng ghi chú nói rằng có lời giải nhưng không kèm cách làm có thể làm người ta bối rối hàng thế kỷ.

2. Pythagoras và cội nguồn của bài toán

Ý chính: Tác giả lần ngược bài toán về Pythagoras, người có định lý về tam giác vuông cho ta nhiều nghiệm nguyên của phương trình khi số mũ là hai, chẳng hạn ba, bốn và năm. Fermat hỏi chuyện gì xảy ra với các số mũ cao hơn, và nói rằng khi ấy không có nghiệm. Singh cũng kể về nhà toán học Hy Lạp Diophantus, người có cuốn sách các bài toán mà Fermat đang đọc, và về vẻ đẹp của lý thuyết số, nơi những câu hỏi giản dị có thể giấu những câu trả lời sâu xa.

Trong cuộc sống: Một tam giác có các cạnh ba, bốn và năm là ví dụ đơn giản về một nghiệm nguyên.

3. Một chuỗi thất bại và những chiến thắng một phần

Ý chính: Qua nhiều thế kỷ, nhiều nhà toán học đã cố chứng minh định lý. Euler chứng minh được trường hợp số mũ ba. Sophie Germain, người trao đổi thư từ với các nhà toán học hàng đầu dưới một bút danh nam, đã đạt một bước tiến lớn bao trùm cả một lớp trường hợp, và những người khác mở rộng chứng minh sang thêm nhiều trường hợp, mỗi lần một số mũ. Nhưng vì có vô hạn số mũ, cách này không bao giờ hoàn tất được chứng minh. Singh mô tả nỗi bực bội ấy, và khoản tiền thưởng mà nhà công nghiệp Đức kiêm nhà toán học nghiệp dư Paul Wolfskehl để lại trong di chúc, được công bố năm 1908, khiến nhiều người nghiệp dư gửi đến những chứng minh sai sót.

Trong cuộc sống: Giải từng trường hợp một không giải được một bài toán có vô hạn trường hợp.

4. Toán học hiện đại và một mối liên hệ bất ngờ

Ý chính: Đến thế kỷ hai mươi, một ý tưởng khác xuất hiện. Hai nhà toán học Nhật Bản, Yutaka Taniyama và Goro Shimura, đề xuất một giả thuyết nối hai lĩnh vực tưởng như không liên quan là đường cong elliptic (elliptic curves) và dạng modular (modular forms). Sau đó Gerhard Frey gợi ý, và Ken Ribet chứng minh năm 1986, rằng nếu giả thuyết Taniyama-Shimura đúng thì Định lý cuối cùng của Fermat sẽ suy ra được. Như vậy, để chứng minh bài toán cũ, người ta phải chứng minh một giả thuyết mới và lớn, và một con đường đã hiện ra.

Trong cuộc sống: Đôi khi cách giải một câu đố là nối nó với một lĩnh vực khác tưởng chừng chẳng liên quan.

5. Cuộc theo đuổi bí mật của Wiles

Ý chính: Andrew Wiles, một nhà toán học người Anh ở Princeton, bị bài toán này mê hoặc từ năm mười tuổi, quyết định chinh phục giả thuyết Taniyama-Shimura, ít nhất là phần cần dùng. Ông làm việc gần như hoàn toàn bí mật trong khoảng bảy năm, hầu như không tâm sự với ai ngoài vợ mình. Ông dùng các phương pháp cao cấp từ nhiều lĩnh vực của toán học. Tháng 6 năm 1993, ông trình bày chứng minh của mình tại một hội nghị ở Cambridge, nước Anh, trong sự kinh ngạc và tán dương, và tin này lan ra báo chí thế giới.

Trong cuộc sống: Theo đuổi một bài toán lớn nhiều năm đòi hỏi sự kiên nhẫn, và thường là sự riêng tư.

6. Lỗ hổng và việc sửa chữa

Ý chính: Trong quá trình thẩm định, người ta tìm thấy một lỗ hổng trong chứng minh. Wiles nản lòng, và trong gần một năm ông làm việc để sửa nó, với sự giúp đỡ của người học trò cũ Richard Taylor. Cuối cùng, vào tháng 9 năm 1994, họ tìm ra cách, bằng một hướng tiếp cận mà trước đó Wiles đã bỏ. Chứng minh đã sửa được công bố năm 1995, và năm 1997 Wiles nhận giải thưởng Wolfskehl. Singh kết lại bằng một suy ngẫm về kịch tính của con người trong câu chuyện này và sức mạnh của sự kiên trì.

Trong cuộc sống: Phát hiện ra sai sót trong công việc của mình thật đau, nhưng sửa nó có thể dẫn đến kết quả tốt hơn.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Định lý cuối cùng của Fermat là một cuốn sách bán chạy và là hình mẫu về cách viết toán học cho độc giả phổ thông. Sách cho thấy toán học có những câu chuyện, nhân vật và kịch tính chứ không chỉ có công thức. Chứng minh của Wiles là một cột mốc của lý thuyết số, và các phương pháp ông phát triển vẫn còn được dùng. Cuốn sách của Singh cũng góp phần đưa Wiles thành một nhân vật của công chúng, và khuyến khích học sinh theo đuổi toán học. Nó bắt nguồn từ bộ phim tài liệu của BBC năm 1996 của Singh về đề tài này, và sau đó ông viết thêm các sách về mật mã học và vũ trụ học. Cuốn sách vẫn là phần giới thiệu được yêu thích về vẻ đẹp và độ khó của toán học thuần túy.

Những ý chính

  • Câu hỏi đơn giản có thể rất khó. Câu đố của Fermat mất hàng thế kỷ mới giải xong.
  • Kiên trì đem lại kết quả. Wiles làm việc bí mật trong khoảng bảy năm.
  • Toán học kết nối. Chứng minh đã nối các nhánh xa nhau của môn này.
  • Sai sót có thể sửa. Lỗ hổng trong chứng minh đầu tiên đã được vá lại.
  • Con người thúc đẩy khám phá. Đây là câu chuyện của đam mê và cạnh tranh.

Bài học có thể rút ra

Bạn có thể thử một số câu đố số học đơn giản trong sách, chẳng hạn tìm nghiệm nguyên cho các tam giác. Hãy để ý cách các nhà toán học xây tiếp trên công trình của người đi trước, và cách một ý tưởng duy nhất có thể mở khóa một bài toán. Khi bí, hãy thử nhìn vấn đề từ một góc khác, như các nhà toán học hiện đại đã làm. Hãy kiên trì, và sẵn sàng sửa lại công việc của mình. Và hãy tận hưởng ý nghĩ rằng có vẻ đẹp trong những câu hỏi chưa thấy công dụng rõ ràng, một lý do chính đáng để học toán vì chính toán học.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số nhà toán học nói rằng Singh đơn giản hóa toán học, và phần giải thích các ý tưởng then chốt, như dạng modular và đường cong elliptic, còn nông, điều khó tránh trong một cuốn sách cho công chúng. Những người khác nhận xét rằng sách tập trung vào một vài người hùng và lướt qua đóng góp của nhiều người khác, và phần kể về kịch tính của lỗ hổng bị nén lại. Có người cho rằng bản thân Fermat nhiều khả năng không có một chứng minh đúng. Dù vậy, giới chuyên môn nhìn chung tôn trọng cuốn sách như một bản tường thuật trung thực và hấp dẫn.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách dành cho những độc giả thích câu chuyện khám phá và tò mò về toán học, dù ít được đào tạo. Sách rõ ràng và lôi cuốn. Ai muốn biết chi tiết kỹ thuật của chứng minh sẽ cần tìm đến các tài liệu chuyên sâu.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Gödel, Escher

Douglas R. Hofstadter

Douglas Hofstadter đan ba con người vào nhau là nhà logic học Kurt Gödel, họa sĩ M. C. Escher và nhà soạn nhạc J. S. Bach, để tìm hiểu làm sao ý nghĩa và cảm giác về một cái "tôi" có thể nảy sinh từ những hệ thống ký hiệu tự quay về chính mình, thứ mà ông gọi là vòng lặp kỳ lạ (strange loop).

🔬 Khoa học

Chuỗi xoắn kép

James D. Watson

James Watson kể lại một cách cá nhân, thẳng thắn và gây nhiều tranh cãi việc ông và Francis Crick tìm ra cấu trúc xoắn kép của DNA vào năm 1953, cùng với sự ganh đua, may mắn và tham vọng đi kèm.

🔬 Khoa học

Kinh độ

Dava Sobel

Dava Sobel kể về việc John Harrison, một thợ đồng hồ người Anh tự học, đã dành hàng chục năm chế tạo những chiếc đồng hồ giải được bài toán xác định kinh độ trên biển, và phải đấu tranh để giới khoa học chính thống công nhận.

🏛️ Lịch sử

Cách chinh phục toán và khoa học

Barbara Oakley

Barbara Oakley, người từng chuyển từ sinh viên ngành ngôn ngữ và quân nhân sang làm giáo sư kỹ thuật, giải thích cách bộ não học những môn khó như toán và khoa học, và đưa ra những kỹ thuật thực tế để học hiệu quả hơn.

🔬 Khoa học

Hỗn loạn: Sự hình thành một khoa học mới

James Gleick

Nhà báo khoa học James Gleick kể câu chuyện về một nhóm nhà khoa học đã phát hiện, vào những năm 1960 và 1970, rằng những hệ thống đơn giản có thể hành xử một cách không thể đoán trước, từ đó khai sinh lý thuyết hỗn loạn và một cách mới để nhìn sự phức tạp của tự nhiên.

🔬 Khoa học

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →