Kinh độ
Tên gốc: Longitude
Dava Sobel kể về việc John Harrison, một thợ đồng hồ người Anh tự học, đã dành hàng chục năm chế tạo những chiếc đồng hồ giải được bài toán xác định kinh độ trên biển, và phải đấu tranh để giới khoa học chính thống công nhận.
Giới thiệu
Longitude: The True Story of a Lone Genius Who Solved the Greatest Scientific Problem of His Time do Dava Sobel, một nhà viết sách khoa học, xuất bản năm 1995. Đây là một cuốn sách ngắn và sinh động về bài toán biết con tàu đang ở đâu theo hướng đông hay tây trên đại dương. Vĩ độ, tức vị trí theo hướng bắc hay nam, có thể xác định nhờ mặt trời và các vì sao, nhưng kinh độ khó hơn nhiều, và hàng nghìn thủy thủ đã chết vì tàu bị lạc đường. Vào thế kỷ mười tám, chính phủ Anh treo một giải thưởng khổng lồ cho lời giải. Cuốn sách kể rằng Harrison, con trai một người thợ mộc, đã nhận thử thách đó bằng một loạt chiếc đồng hồ đẹp đẽ và khéo léo.
Tóm tắt đầy đủ
1. Bài toán trên biển
Ý chính: Sobel mở đầu bằng việc giải thích vì sao kinh độ quan trọng. Nếu không biết vị trí của mình theo hướng đông hay tây, thủy thủ có thể đi lệch khỏi nơi cần đến hoặc đâm vào đá ngầm. Năm 1707, một hạm đội Anh trở về sau chiến tranh bị mắc cạn ngoài khơi quần đảo Scilly trong thời tiết xấu, bốn chiếc tàu bị mất, cùng sinh mạng của gần hai nghìn người. Thảm họa này khiến cả nước chấn động. Chính phủ thông qua một đạo luật năm 1714, lập ra một hội đồng và treo giải thưởng lớn, lên tới hai mươi nghìn bảng Anh, cho bất kỳ ai tìm được cách xác định kinh độ khả thi trong thực tế.
Trong cuộc sống: Một du khách không có bản đồ có thể biết mình đang ở xa về phía bắc đến đâu, nhưng không biết mình ở xa về phía đông đến đâu, và vẫn bị lạc.
2. Ý tưởng dùng thời gian
Ý chính: Hiểu biết then chốt là kinh độ gắn với thời gian. Trái đất quay một vòng mỗi hai mươi bốn giờ, nên chênh lệch một giờ giữa giờ địa phương và giờ ở một nơi cố định, chẳng hạn cảng nhà, tương ứng với khoảng cách mười lăm độ. Nếu con tàu mang theo một chiếc đồng hồ chính xác chỉnh theo giờ ở cảng nhà, và người dẫn đường xác định được lúc giữa trưa tại chỗ nhờ mặt trời, thì độ chênh lệch sẽ cho biết kinh độ. Nhưng thời ấy không có chiếc đồng hồ nào chạy đúng được trên một con tàu chòng chành, qua những biến đổi của nhiệt độ và độ ẩm.
Trong cuộc sống: Nếu đồng hồ của bạn chỉ giữa trưa ở nhà, mà một giờ sau mặt trời mới ở ngay trên đầu, bạn biết mình đã đi rất xa.
3. Hai con đường: các vì sao hay chiếc đồng hồ
Ý chính: Các nhà khoa học, như những nhà thiên văn ở đài quan sát hoàng gia, ủng hộ cách tiếp cận dùng mặt trăng và các vì sao, vốn đòi hỏi những phép tính phức tạp và quan sát cẩn thận. Những người khác nghĩ rằng chiếc đồng hồ mới là lời giải, nhưng nhiều chuyên gia cho rằng điều đó là không thể. Sobel mô tả cuộc tranh luận, đặt những học giả trong Hội đồng Kinh độ (Board of Longitude) đối đầu với các thợ thủ công. Chính Isaac Newton cũng hoài nghi rằng một chiếc đồng hồ có thể làm được việc đó.
Trong cuộc sống: Các chuyên gia thường thích những giải pháp phù hợp với chuyên môn của mình, và có thể không thấy giá trị trong cách làm của một người ngoài cuộc.
4. Harrison và những chiếc đồng hồ của ông
Ý chính: John Harrison, đến từ một ngôi làng ở miền bắc nước Anh, là một thợ đồng hồ tự học, đề nghị chế tạo một chiếc đồng hồ có thể chạy được trên biển. Ông trình bày thiết kế đầu tiên năm 1730 và dành khoảng năm năm chế tạo một chiếc đồng hồ đi biển cỡ lớn, dùng hai bánh xe cân bằng nối với nhau thay cho con lắc, để chuyển động của con tàu không làm nó rối loạn. Nó được thử nghiệm trong một chuyến đi tới Lisbon và quay về năm 1736 và hoạt động tốt, và Hội đồng cấp tiền để ông tiếp tục. Sau đó ông chế tạo chiếc đồng hồ đi biển thứ hai và thứ ba, dành nhiều năm cho chiếc thứ ba, và mỗi chiếc dạy ông thêm điều gì đó về ma sát, nhiệt độ và chuyển động của con tàu. Chiếc thứ tư của ông, trông như một chiếc đồng hồ bỏ túi lớn, là một kiệt tác của độ chính xác.
Trong cuộc sống: Nhiều năm kiên nhẫn thử và sai, với mỗi phiên bản học hỏi từ phiên bản trước, có thể dẫn đến một bước đột phá.
5. Cuộc chiến dài để giành giải thưởng
Ý chính: Chiếc đồng hồ đeo tay của Harrison được thử nghiệm trong những chuyến đi tới Tây Ấn vào thập niên 1760 và giữ giờ rất tốt. Nhưng Hội đồng Kinh độ, với các thành viên gồm cả những nhà thiên văn thích phương pháp của riêng họ, cứ đòi thêm các cuộc thử nghiệm và thêm chi tiết, và giữ lại phần thưởng đầy đủ. Sobel cho thấy nỗi bực bội của một người thợ lớn tuổi cảm thấy mình xứng đáng với giải thưởng. Nhờ sự giúp đỡ của Vua George III, người đã tự mình cho thử nghiệm một chiếc đồng hồ đeo tay sau này theo thiết kế của Harrison, cuối cùng Harrison nhận được một khoản tiền lớn từ Quốc hội năm 1773, dù không phải toàn bộ giải thưởng theo điều kiện của Hội đồng.
Trong cuộc sống: Đúng không phải lúc nào cũng có nghĩa là được công nhận nhanh chóng, và thường cần sự kiên trì.
6. Di sản của chiếc đồng hồ đi biển
Ý chính: Sau Harrison, những thợ đồng hồ khác làm các bản sao và phiên bản đơn giản hơn, và chiếc đồng hồ hàng hải (chronometer), như tên gọi của nó, trở thành một dụng cụ chuẩn trên tàu. Những chuyến thám hiểm nổi tiếng, như chuyến đi thứ hai và thứ ba của Thuyền trưởng James Cook, dùng một bản sao chiếc đồng hồ đeo tay thứ tư của Harrison do Larcum Kendall làm, và thấy nó đáng tin cậy. Sobel kết thúc bằng việc cho thấy phát minh này đã làm cho việc đi biển an toàn và chính xác hơn như thế nào, và việc đo thời gian chính xác đã thay đổi thế giới ra sao.
Trong cuộc sống: Một công cụ tưởng chừng chỉ là cải tiến nhỏ có thể làm thay đổi cách cả một hoạt động vận hành.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Kinh độ là cuốn sách bán chạy ngoài dự kiến, và nó góp phần đưa lịch sử khoa học và công nghệ đến với đông đảo bạn đọc. Sách kể câu chuyện về một người thợ đơn độc, nhờ tay nghề và quyết tâm đã giải được một bài toán mà những học giả chưa giải được, và cho thấy những ý tưởng mới có thể gặp phải sự kháng cự như thế nào. Cuốn sách đã khơi dậy làn sóng quan tâm đến lịch sử đồng hồ và hàng hải, cùng các cuộc triển lãm và một bộ phim truyền hình chuyển thể. Nó cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đo thời gian chính xác đối với thám hiểm, thương mại và an toàn. Vì ngắn gọn, rõ ràng và đầy kịch tính con người, sách cũng phù hợp với độc giả nhỏ tuổi hơn.
Những ý chính
- Kinh độ là chuyện của thời gian. Một chiếc đồng hồ chỉnh theo một nơi đã biết có thể cho biết bạn đang ở xa về phía đông hay tây đến đâu.
- Kiên trì sẽ được đền đáp. Harrison làm việc hàng chục năm để cải tiến những chiếc đồng hồ của mình.
- Người ngoài cuộc cũng có thể đổi mới. Một người thợ tự học đã vượt qua các chuyên gia.
- Giới chức quen nếp cũ thường chống lại thay đổi. Hội đồng trao giải chậm chấp nhận một lời giải không khớp với phương pháp của chính họ.
- Chính xác cứu mạng người. Cách dẫn đường tốt hơn đã làm cho biển cả an toàn hơn.
Bài học có thể rút ra
Câu chuyện của Harrison khuyến khích chúng ta bền bỉ với một vấn đề khó và học từ mỗi thất bại. Nó cũng nhắc chúng ta đánh giá ý tưởng theo giá trị của chúng, chứ không theo địa vị của người đề xuất. Nếu bạn tạo ra một thứ gì đó và gặp sự phản đối, hãy ghi chép cẩn thận, đề nghị những cuộc thử nghiệm công bằng và tìm đồng minh. Câu chuyện cũng cho thấy khoa học và nghề thủ công thường đi cùng nhau, và những cải tiến nhỏ về độ chính xác có thể tạo ra tác động lớn đối với thế giới. Nếu bạn thích câu chuyện này, hãy thử làm một chiếc đồng hồ mặt trời đơn giản và so sánh nó với một chiếc đồng hồ, để tự thấy thời gian và vị trí liên quan với nhau như thế nào.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số sử gia cho rằng cách Sobel khắc họa Harrison như một thiên tài đơn độc, còn Hội đồng Kinh độ và các nhà thiên văn như những kẻ phản diện, là quá đơn giản. Họ chỉ ra rằng những nhà thiên văn như Nevil Maskelyne cũng có những đóng góp quan trọng, rằng phương pháp dùng mặt trăng cũng hiệu quả và được sử dụng rộng rãi trong một thời gian, và rằng chi phí của một chiếc đồng hồ như của Harrison khiến người ta vẫn cần một giải pháp rẻ hơn. Những người khác lưu ý rằng cuốn sách đơn giản hóa các chi tiết kỹ thuật của những chiếc đồng hồ. Tốt nhất nên đọc cuốn sách như một phần giới thiệu sinh động, chứ không phải một bộ lịch sử đầy đủ.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho độc giả mọi lứa tuổi, từ các bạn tuổi teen ham tìm hiểu đến người lớn, những ai thích những câu chuyện về phát minh và sự kiên trì. Sách ngắn và dễ đọc. Ai muốn tìm một lịch sử kỹ thuật về hàng hải hoặc nghề đồng hồ có thể cần một nguồn chuyên sâu hơn, nhưng bất kỳ ai thích một câu chuyện hay về một nhà phát minh cứng đầu sẽ thấy thú vị.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Endurance: Chuyến hành trình phi thường của Shackleton
Alfred Lansing
Alfred Lansing kể về việc con tàu của Ernest Shackleton bị băng ở Nam Cực nghiền nát năm 1915, và cách ông dẫn dắt hai mươi bảy người đồng hành vượt qua gần hai năm giá lạnh, đói khát và hiểm nguy, cho đến khi cả hai mươi tám người đều được đưa về nhà an toàn.
🏛️ Lịch sửChín chàng trai trên chiếc thuyền
Daniel James Brown
Daniel James Brown kể lại cách một nhóm thanh niên xuất thân bình dân của Đại học Washington học cách chèo thuyền như một người và giành huy chương vàng cho nước Mỹ tại Thế vận hội Berlin 1936, với câu chuyện của Joe Rantz là trung tâm.
🏛️ Lịch sửLược sử vạn vật
Bill Bryson
Bill Bryson muốn hiểu bằng cách nào chúng ta biết được những điều ta biết về vũ trụ, Trái Đất và sự sống, và ông kể câu chuyện ấy qua những con người kỳ lạ, tài giỏi và đôi khi kém may mắn đã tìm ra chúng.
🏛️ Lịch sửSự ra đời của bom nguyên tử
Richard Rhodes
Richard Rhodes kể toàn bộ câu chuyện về vũ khí hạt nhân, từ những khám phá vật lý cuối thế kỷ XIX, qua dự án bí mật thời chiến đã chế tạo những quả bom đầu tiên, đến các vụ nổ trên Hiroshima và Nagasaki năm 1945.
🏛️ Lịch sửSapiens: Lược sử loài người
Yuval Noah Harari
Loài người thống trị hành tinh này không phải vì chúng ta là loài vật mạnh nhất, mà vì chúng ta có thể tin vào những câu chuyện chung (thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty) giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau.
🏛️ Lịch sửSúng, Vi trùng và Thép
Jared Diamond
Một số xã hội trở thành kẻ chinh phục các xã hội khác không phải vì con người ở đó thông minh hơn hay giỏi hơn, mà vì địa lý đã cho họ lợi thế xuất phát về nông nghiệp, vật nuôi, vi trùng và công nghệ.
🏛️ Lịch sửMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.