Thương lượng không nhân nhượng
Tên gốc: Getting to Yes
Roger Fisher và William Ury giới thiệu một phương pháp gọi là đàm phán theo nguyên tắc (principled negotiation): tập trung vào lợi ích thực sự thay vì lập trường, tách con người khỏi vấn đề, nghĩ ra nhiều phương án có lợi cho cả hai bên và đòi hỏi những tiêu chí công bằng, để các bên đạt được thỏa thuận mà không phải cò kè mặc cả hay thù địch nhau.
Giới thiệu
Getting to Yes: Negotiating Agreement Without Giving In ra mắt năm 1981, do Roger Fisher và William Ury thuộc Dự án Đàm phán Harvard (Harvard Negotiation Project) viết; ở các lần tái bản sau có thêm Bruce Patton. Cuốn sách xuất phát từ công việc của dự án này về cách giải quyết tranh chấp, rồi trở thành sách bán chạy suốt nhiều năm và là một trong những cuốn nổi tiếng nhất về đàm phán. Các tác giả cho rằng phần lớn mọi người đàm phán theo một trong hai cách: mềm mỏng, tức là nhượng bộ để giữ mối quan hệ, hoặc cứng rắn, tức là đấu để giành phần thắng. Cả hai đều kém hiệu quả. Họ đề xuất cách thứ ba: kiên định về nội dung của vấn đề nhưng nhẹ nhàng với những người liên quan. Phương pháp này dùng được cho các thương vụ, cho gia đình và cả cho những xung đột quốc tế.
Tóm tắt đầy đủ
1. Đừng mặc cả xoay quanh lập trường
Ý chính: Các tác giả mở đầu bằng việc giải thích vì sao lối mặc cả theo lập trường (positional bargaining), tức là mỗi bên nêu ra một lập trường rồi bảo vệ nó, lại kém hiệu quả và làm tổn hại các mối quan hệ. Nó biến cuộc thương lượng thành cuộc đọ ý chí, nơi các bên cứ khăng khăng giữ ý mình và mỗi lần nhượng bộ đều cảm thấy như bị thua. Họ cho rằng cách này còn dễ dẫn đến những thỏa thuận tồi, vì chúng không đáp ứng được những mối quan tâm nằm bên dưới. Một phương pháp tốt phải đạt được thỏa thuận khôn ngoan một cách hiệu quả và hòa nhã, điều mà lối mặc cả theo lập trường hiếm khi làm được.
Trong cuộc sống: Hai người cò kè về giá có thể rốt cuộc vẫn bực bội với nhau, dù đã chốt được giá.
2. Tách con người khỏi vấn đề
Ý chính: Nguyên tắc thứ nhất là xử lý khía cạnh con người của cuộc đàm phán tách biệt với nội dung cần bàn. Người đàm phán cũng là con người, có cảm xúc, cái tôi và những cách nhìn khác nhau, và họ có thể để bụng chuyện cá nhân. Các tác giả khuyên nên đặt mình vào vị trí của đối phương, thừa nhận cảm xúc của họ và truyền đạt rõ ràng, kèm theo việc lắng nghe chủ động. Họ gợi ý hai bên cùng nhau giải quyết vấn đề như những người cộng tác, thay vì công kích nhau. Nhờ vậy mối quan hệ vẫn được giữ nguyên trong khi vấn đề được xử lý.
Trong cuộc sống: Nói “hãy cùng nhau giải quyết chuyện này” khác hẳn với nói “bạn sai rồi”.
3. Tập trung vào lợi ích, không phải lập trường
Ý chính: Nguyên tắc thứ hai là nhìn xuyên qua điều người ta nói mình muốn để thấy những lợi ích nằm bên dưới. Một ví dụ nổi tiếng minh họa ý này là hai người tranh cãi xem cửa sổ thư viện nên mở hay đóng: một người muốn có không khí trong lành, người kia không muốn bị gió lùa, và cô thủ thư giải quyết bằng cách mở một cửa sổ ở phòng bên cạnh. Các tác giả gợi ý hỏi “tại sao?” và “tại sao không?” để khám phá lợi ích, và nhớ rằng mỗi bên đều có nhiều lợi ích. Những nhu cầu cơ bản của con người, như đời sống kinh tế ổn định và quyền làm chủ cuộc sống của mình, thường là những lợi ích mạnh nhất.
Trong cuộc sống: Một người thuê nhà đòi giảm tiền thuê có thể thật ra chỉ muốn chủ nhà sửa chữa nhà.
4. Nghĩ ra nhiều phương án có lợi cho cả hai bên
Ý chính: Nguyên tắc thứ ba là động não ra thật nhiều giải pháp có thể có trước khi quyết định, và tìm những phương án có lợi cho cả hai bên, tức là làm chiếc bánh lớn thêm thay vì chia một chiếc bánh có sẵn. Các tác giả chỉ ra những trở ngại đối với sự sáng tạo, như phán xét quá sớm và niềm tin rằng chỉ có một đáp án, và gợi ý tách việc nghĩ ra phương án khỏi việc chọn phương án. Họ cũng khuyên nhìn vấn đề từ góc nhìn của những chuyên gia khác nhau, và làm cho đối phương dễ dàng nói đồng ý.
Trong cuộc sống: Một nhóm bạn lên kế hoạch đi chơi có thể tìm được phương án chứa đủ mong muốn của mọi người nếu họ liệt kê các lựa chọn trước.
5. Đòi hỏi tiêu chí khách quan
Ý chính: Nguyên tắc thứ tư là xây dựng thỏa thuận trên những tiêu chuẩn công bằng, không phụ thuộc ý chí của bên nào, chẳng hạn giá thị trường, ý kiến chuyên gia, tiền lệ hay chuẩn mực nghề nghiệp. Cách này tránh được cuộc đọ ý chí, và cho phép mỗi bên nhượng bộ trước một nguyên tắc chứ không phải trước đối phương. Các tác giả gợi ý coi mỗi vấn đề là một cuộc cùng nhau tìm tiêu chí khách quan, biết lý lẽ và sẵn sàng lắng nghe lý lẽ của người khác, và không bao giờ khuất phục trước áp lực, chỉ nhường trước nguyên tắc.
Trong cuộc sống: Thống nhất xem giá những căn nhà tương tự có thể giải quyết một tranh chấp khi mua bán nhà.
6. Nếu đối phương mạnh hơn, hoặc không chịu chơi theo luật thì sao?
Ý chính: Những chương cuối bàn về các tình huống khó. Nếu đối phương mạnh hơn, các tác giả nói bạn nên biết rõ phương án thay thế tốt nhất nếu thương lượng không thành, mà họ gọi là BATNA, vì đó mới là nguồn sức mạnh thật sự của bạn và cho bạn biết khi nào nên bỏ đi. Nếu đối phương không chịu theo cách đàm phán theo nguyên tắc, họ gợi ý cứ tiếp tục áp dụng nó, và dùng một chiêu gọi là “nhu thuật đàm phán” (negotiation jujitsu): không đẩy ngược lại, mà chuyển những đòn công kích của họ thành những câu hỏi về chính vấn đề. Họ cũng mô tả cách đối phó với những thủ đoạn bẩn, chủ yếu là gọi tên chiêu trò đó và bàn về chính luật chơi của cuộc đàm phán theo cùng những nguyên tắc ấy, và bàn đến việc nhờ một bên thứ ba giúp sức.
Trong cuộc sống: Biết rằng mình còn một lời mời làm việc khác sẽ cho bạn thêm tự tin khi thương lượng lương.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Thương lượng không nhân nhượng đã bán được hàng triệu bản và được coi là cuốn sách kinh điển về đàm phán. Những khái niệm của nó, như BATNA và lợi ích so với lập trường, đã trở thành một phần vốn từ của giới kinh doanh, luật và ngoại giao, và phương pháp này được áp dụng trong các tổ chức, công tác xã hội và các khóa học ở trường. Các tác giả minh họa bằng những trường hợp trải dài từ tranh chấp thường ngày đến các cuộc đàm phán quốc tế. Bằng cách chỉ ra rằng đàm phán không nhất thiết là một cuộc chiến, cuốn sách đã thay đổi cách người ta nghĩ về xung đột. Các tác giả và đồng nghiệp của họ về sau còn viết thêm nhiều sách khác về đàm phán.
Những ý chính
- Đừng mặc cả xoay quanh lập trường. Hãy xem điều gì nằm đằng sau chúng.
- Tách con người khỏi vấn đề. Mềm mỏng với con người, cứng rắn với vấn đề.
- Tập trung vào lợi ích. Hãy hỏi vì sao mỗi bên muốn điều họ muốn.
- Nghĩ ra các phương án có lợi cho cả hai. Tạo ra giá trị trước khi chia nó.
- Dùng tiêu chí khách quan và biết BATNA của mình. Sự công bằng và các phương án thay thế mang lại sức mạnh.
Bài học có thể rút ra
Lần tới khi bất đồng với ai đó, hãy hỏi xem họ thật sự cần gì, và nói cho họ biết bạn cần gì. Hãy lắng nghe để hiểu, và ghi nhận cảm xúc của họ. Hãy lập một danh sách các giải pháp có thể có, lúc đầu đừng vội đánh giá chúng. Hãy đề xuất một tiêu chuẩn công bằng, chẳng hạn hỏi xem thông lệ thường là gì hoặc một chuyên gia sẽ nói sao. Trước một cuộc đàm phán lớn, hãy nghĩ về phương án thay thế tốt nhất của bạn. Hãy giữ bình tĩnh, và coi người đối diện như một người cộng tác. Những bước này dùng được với bạn bè, cha mẹ và anh chị em ruột, không chỉ trong kinh doanh. Và hãy nhớ rằng đôi khi bỏ đi mới là khôn ngoan.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà phê bình cho rằng phương pháp này lý tưởng hóa: nó hiệu quả nhất khi cả hai bên sẵn lòng hợp tác và có sức mạnh tương đương, còn khi quyền lực chênh lệch quá lớn, hoặc khi đối phương hành động thiếu thiện chí, nó có thể kém hiệu quả hơn. Những người khác lưu ý rằng việc nhấn mạnh lợi ích chung có thể bỏ qua những tình huống mà nguồn lực là cố định và các lợi ích thật sự đối lập nhau. Một số học giả nữ quyền cho rằng lời khuyên được viết từ góc nhìn của nam giới, và các đánh giá về việc áp dụng nó giữa các nền văn hóa cho rằng cách tiếp cận này phản ánh chủ yếu quan điểm phương Tây. Một số ít người nói cuốn sách hơi đơn giản. Dù vậy, những nhận định cốt lõi của nó vẫn được chấp nhận rộng rãi.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho bất kỳ ai cần đàm phán, gồm học sinh, sinh viên, phụ huynh, nhân viên và quản lý. Sách ngắn, rõ ràng và thiết thực. Ai muốn tìm hiểu sâu hơn về lý thuyết đàm phán có thể đọc những cuốn sau của chính các tác giả này và của các học giả khác.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Hội thoại
Kerry Patterson and others
Bốn chuyên gia giao tiếp chỉ cách xử lý những cuộc trò chuyện mà mức độ rủi ro cao, ý kiến khác nhau và cảm xúc mạnh, bằng cách giữ cho cuộc đối thoại luôn mở, tạo cảm giác an toàn để nói chuyện và chuyển từ lời nói sang hành động.
🌱 Phát triển bản thânGiao tiếp phi bạo lực
Marshall B. Rosenberg
Nhà tâm lý học Marshall Rosenberg dạy một phương pháp nói và lắng nghe, dựa trên quan sát, cảm xúc, nhu cầu và lời đề nghị, nhằm thay thế sự đổ lỗi, chỉ trích và đòi hỏi bằng sự trung thực và đồng cảm, để xung đột có thể được giải quyết bằng lòng trắc ẩn.
🌱 Phát triển bản thânĐắc nhân tâm
Dale Carnegie
Con người bị chi phối bởi cảm xúc và khao khát được cảm thấy mình quan trọng, nên cách để hòa hợp với họ, và thuyết phục họ theo quan điểm của bạn, là thôi chỉ trích, thể hiện sự quan tâm và trân trọng chân thành, và nhìn sự việc từ phía họ.
🌱 Phát triển bản thânSếp xịn - Trở thành vị sếp khó tính thân tình
Kim Scott
Kim Scott lập luận rằng những người sếp và đồng nghiệp tốt nhất kết hợp hai thói quen, quan tâm đến con người một cách chân thành và thẳng thắn thách thức họ, và bà chỉ cách đưa ra phản hồi trung thực mà không tàn nhẫn hay giả tạo.
💼 Kinh doanhNgoại giao
Henry Kissinger
Henry Kissinger, cựu Ngoại trưởng Hoa Kỳ, khảo sát lịch sử quan hệ quốc tế từ Hồng y Richelieu đến khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, và lập luận rằng hòa bình bền vững phụ thuộc vào cán cân quyền lực và vào những nhà lãnh đạo biết kết hợp thực tế với tầm nhìn.
⚖️ Chính trị & xã hộiThay đổi tí hon, hiệu quả bất ngờ
James Clear
Những thay đổi lớn trong cuộc sống không đến từ những bước nhảy vọt khổng lồ mà từ những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày, và bạn có thể xây dựng thói quen tốt (cũng như bỏ thói quen xấu) bằng cách thiết kế cuộc sống sao cho những lựa chọn đúng trở nên rõ ràng, hấp dẫn, dễ làm và mang lại sự hài lòng.
🌱 Phát triển bản thânMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.