Nền dân chủ chết như thế nào
Tên gốc: How Democracies Die
Hai nhà khoa học chính trị ở Harvard lập luận rằng ngày nay các nền dân chủ thường không chết vì đảo chính mà vì những nhà lãnh đạo dân cử từ từ làm suy yếu các quy tắc, và rằng nền dân chủ sống sót khi các đảng phái và chính trị gia tôn trọng những chuẩn mực bất thành văn về sự khoan dung và tự kiềm chế.
Giới thiệu
Nền dân chủ chết như thế nào ra mắt năm 2018, do Steven Levitsky và Daniel Ziblatt, những người nghiên cứu sự sụp đổ của dân chủ ở châu Mỹ Latin và châu Âu, viết. Họ viết sách này để đáp lại nỗi lo về tình trạng chính trị Mỹ. Sách xem xét các trường hợp lịch sử, trong đó có sự trỗi dậy của Hitler ở Đức, Mussolini ở Ý, Chavez ở Venezuela và những người khác, và hỏi những dấu hiệu cảnh báo là gì và điều gì có thể ngăn một cú trượt dài về chế độ độc đoán. Sau đó sách chuyển sang Hoa Kỳ, nơi theo họ, những chuẩn mực dân chủ vốn nâng đỡ hiến pháp đang yếu đi.
Tóm tắt đầy đủ
1. Những liên minh định mệnh và những người gác cổng
Ý chính: Các tác giả bắt đầu từ nhận xét rằng nhiều kẻ muốn trở thành nhà độc tài lên nắm quyền qua những cuộc bầu cử công bằng, nhờ sự giúp đỡ của các chính trị gia lâu năm nghĩ rằng mình có thể kiểm soát họ. Họ đưa ra ví dụ Mussolini và Hitler, những người được giới tinh hoa mời vào chính phủ vì đánh giá thấp họ. Theo họ, chìa khóa để bảo vệ dân chủ là vai trò của các đảng chính trị như những người gác cổng (gatekeepers), những đảng phải giữ cho các phần tử cực đoan không nắm được quyền lực, kể cả phải trả giá bằng việc hợp tác với đối thủ.
Trong cuộc sống: Một câu lạc bộ bầu ra một người vi phạm quy tắc của chính nó, với hy vọng kiểm soát được anh ta, có thể sẽ phải hối hận.
2. Bốn dấu hiệu cảnh báo
Ý chính: Levitsky và Ziblatt đưa ra một phép thử đơn giản để nhận ra một chính trị gia độc đoán. Các dấu hiệu cảnh báo gồm: cam kết yếu ớt với các quy tắc dân chủ, chẳng hạn sẵn sàng bỏ qua hiến pháp hoặc hủy bầu cử; phủ nhận tính chính đáng của đối thủ, chẳng hạn gọi họ là tội phạm hay kẻ thù; dung túng hoặc khuyến khích bạo lực; và sẵn sàng hạn chế các quyền tự do dân sự của đối thủ và báo chí. Họ nói rằng nếu một chính trị gia thể hiện dù chỉ một trong số đó, thì cũng nên đáng lo ngại.
Trong cuộc sống: Một ứng cử viên nói rằng không được để phía bên kia thắng đang phát đi một tín hiệu nào đó.
3. Phá hoại dân chủ từng bước một
Ý chính: Các tác giả nói rằng những kẻ chuyên quyền thời nay thường không xóa bỏ các thiết chế dân chủ mà chiếm lấy chúng. Khi đã nắm quyền, chúng có thể kiểm soát những “trọng tài”, như tòa án và lực lượng thực thi pháp luật, bằng cách nhét vào đó những người trung thành; gạt sang bên những người chơi quan trọng, như báo chí và các chủ doanh nghiệp, bằng áp lực; và thay đổi luật chơi để nghiêng sân chơi về phía mình, chẳng hạn viết lại hiến pháp hay đổi hệ thống bầu cử. Mỗi bước có thể trông hợp pháp, nên rất khó chống lại.
Trong cuộc sống: Một trọng tài bị thay bằng bạn của một đội sẽ làm thay đổi trận đấu.
4. Những hàng rào bảo vệ: khoan dung lẫn nhau và sự tự kiềm chế
Ý chính: Các tác giả lập luận rằng sức mạnh của nền dân chủ Mỹ dựa trên hai chuẩn mực bất thành văn. Một là sự khoan dung lẫn nhau (mutual toleration), tức sự thấu hiểu rằng các đảng đối thủ chấp nhận nhau là những bên cạnh tranh chính đáng. Hai là sự tự kiềm chế của các thiết chế (institutional forbearance), tức thói quen không dùng hết mức quyền lực hợp pháp của mình để làm hại phía bên kia. Theo họ, những chuẩn mực này đóng vai trò như hàng rào bảo vệ (guardrails) của dân chủ, và việc chúng suy yếu khiến hệ thống mong manh hơn.
Trong cuộc sống: Luật có thể cho phép hai đội chơi xấu, nhưng tinh thần thể thao giữ cho trận đấu tiếp diễn.
5. Sự rã ra ở Hoa Kỳ
Ý chính: Levitsky và Ziblatt kể rằng những chuẩn mực này từng mạnh hơn vào giữa thế kỷ hai mươi, một phần vì việc loại trừ người da đen ở miền Nam đã hạn chế xung đột giữa các đảng, và rằng chúng bị suy yếu khi chính trị ngày càng phân cực theo ranh giới chủng tộc và văn hóa trong những thập niên sau thời kỳ dân quyền. Họ chỉ ra những chiêu thức như chặn các đề cử nhân sự, dùng thủ tục để cản trở, và lời lẽ coi đối thủ là kẻ thù, như những dấu hiệu của sự xói mòn các chuẩn mực.
Trong cuộc sống: Khi mỗi bên tin rằng bên kia là mối nguy cho đất nước, việc bẻ cong luật chơi trở nên dễ dàng hơn.
6. Cứu lấy dân chủ
Ý chính: Ở chương cuối, các tác giả bàn về việc cần làm. Họ nói rằng dân chủ được bảo vệ tốt nhất bởi những đảng từ chối hợp tác với các phần tử cực đoan, và họ thúc giục người Mỹ khôi phục những chuẩn mực cơ bản về khoan dung và tự kiềm chế và mở rộng chúng ra toàn bộ một xã hội đa dạng. Họ khuyên những người thuộc đảng Cộng hòa xây dựng một khối cử tri đa dạng hơn mà không dựa vào chủ nghĩa dân tộc da trắng, và thúc giục những người thuộc đảng Dân chủ nghiêm túc xem xét bất bình đẳng, vì sức khỏe của nền dân chủ phụ thuộc vào đó. Họ kết thúc bằng ba viễn cảnh có thể xảy ra cho đất nước, và nhấn mạnh rằng kết quả phụ thuộc vào lựa chọn của người dân và các nhà lãnh đạo.
Trong cuộc sống: Những người có quan điểm khác nhau có thể cần cùng nhau bảo vệ những quy tắc cho phép họ bất đồng.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Nền dân chủ chết như thế nào trở thành một cuốn sách bán chạy và được trích dẫn rộng rãi trong cuộc tranh luận về sức khỏe của nền dân chủ. Việc sách tập trung vào chuẩn mực chứ không chỉ luật pháp đã thay đổi cách nhiều người nghĩ về điều gì bảo vệ một hệ thống chính trị. Những dấu hiệu cảnh báo của sách đã được các nhà báo và học giả bàn luận nhiều. Sách nằm trong dòng các tác phẩm về sự thoái lui của dân chủ, và được các nhà báo, chính trị gia và người dân đọc. Ngay cả những người không đồng ý với việc áp dụng nó vào Hoa Kỳ cũng thấy khung so sánh của sách hữu ích. Nó nhắc người đọc rằng các thiết chế dựa vào những thói quen chung.
Những ý chính
- Dân chủ có thể chết dần chết mòn. Các nhà lãnh đạo dân cử có thể làm nó xói mòn từ bên trong.
- Hãy để ý các dấu hiệu cảnh báo. Cam kết yếu với các quy tắc, phủ nhận tính chính đáng của đối thủ, dung túng bạo lực và hạn chế các quyền.
- Chuẩn mực là hàng rào bảo vệ. Khoan dung và tự kiềm chế giữ cho cạnh tranh lành mạnh.
- Các đảng là người gác cổng. Họ phải từ chối trao quyền cho các phần tử cực đoan.
- Người dân có vai trò. Dân chủ phụ thuộc vào những người bảo vệ các thói quen của nó.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng bốn dấu hiệu cảnh báo khi đánh giá các nhà lãnh đạo ở bất kỳ tổ chức nào, kể cả trường học hay thị trấn của bạn. Hãy tập thói quen khoan dung và tự kiềm chế khi bất đồng, bằng cách coi đối thủ là chính đáng chứ không phải kẻ thù. Hãy sẵn lòng ủng hộ những quy tắc tốt, ngay cả khi chúng gây bất lợi cho phe mình. Hãy tham gia đời sống công dân bằng việc đi bỏ phiếu và tham gia các nhóm địa phương. Và hãy tìm hiểu kinh nghiệm của các nước khác, vì chúng cho thấy sự suy thoái dân chủ có thể xảy ra ở bất cứ đâu, và có thể chống lại được.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà phê bình cho rằng cuốn sách phóng đại vai trò của chuẩn mực và đánh giá thấp những nguyên nhân sâu xa hơn như bất bình đẳng kinh tế và ảnh hưởng của mạng xã hội. Những người khác lập luận rằng phân tích của các tác giả mang tính đảng phái, như khi một người điểm sách của The Wall Street Journal chê họ là bêu xấu các chính trị gia Cộng hòa, và rằng cách họ định nghĩa việc vi phạm chuẩn mực là chủ quan. Sử gia Adam Tooze gọi họ là ngây thơ về quyền lực, và lưu ý rằng họ xem nhẹ vai trò của vũ lực trong việc phá hủy và tái thiết các nền dân chủ. Một số người cũng nghĩ rằng cuốn sách quá báo động và rằng các thiết chế Mỹ có sức chống chịu cao hơn. Tuy nhiên, các tác giả có đưa ra lời khuyên cho cả hai đảng lớn.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những ai quan tâm đến chính trị, lịch sử và tương lai của nền dân chủ. Sách ngắn, rõ ràng và được tổ chức tốt, với nhiều ví dụ lịch sử. Ai muốn kiểm chứng các luận điểm của sách nên đọc thêm những quan điểm khác và các nghiên cứu so sánh.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Bàn về chế độ chuyên chế
Timothy Snyder
Nhà sử học Timothy Snyder rút ra hai mươi bài học thực tế từ lịch sử của chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản và các chế độ độc tài khác trong thế kỷ XX, để giúp người dân bình thường bảo vệ tự do trong các xã hội dân chủ ngày nay.
🏛️ Lịch sửNguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị
Hannah Arendt
Hannah Arendt xem xét việc chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa đế quốc và sự rã đám của xã hội ở châu Âu đã chuẩn bị mảnh đất cho các chế độ toàn trị (totalitarian) của nước Đức Quốc xã và Liên Xô thời Stalin ra sao, và điều gì khiến những chế độ ấy vừa mới mẻ vừa kinh hoàng đến thế.
🏛️ Lịch sửSự kết thúc của lịch sử và con người cuối cùng
Francis Fukuyama
Francis Fukuyama lập luận rằng việc Chiến tranh Lạnh kết thúc cho thấy nền dân chủ tự do có thể là giai đoạn cuối cùng của sự phát triển chính trị, và đặt câu hỏi liệu những người sống trong một hệ thống như vậy sẽ cảm thấy thỏa mãn hay sẽ khao khát những cuộc đấu tranh mới.
🏛️ Lịch sửTại sao các quốc gia thất bại
Daron Acemoglu and James A. Robinson
Quốc gia giàu hay nghèo chủ yếu là do thể chế: những nước chia sẻ quyền lực và trân trọng công sức của người dân thường sẽ thịnh vượng, còn những nước do một nhóm nhỏ nắm quyền vì lợi ích riêng thì vẫn nghèo.
💰 Tiền bạc & kinh tếNền dân trị Mỹ
Alexis de Tocqueville
Sau chuyến đi khắp nước Mỹ vào những năm 1830, chàng trai trẻ người Pháp Alexis de Tocqueville viết một công trình nghiên cứu sắc sảo về nền dân chủ Mỹ, ca ngợi sức sống và tự do của nó, đồng thời cảnh báo những mối nguy như sự chuyên chế của số đông và việc thu mình vào đời sống riêng tư.
⚖️ Chính trị & xã hộiQuân Vương
Niccolo Machiavelli
Một nhà ngoại giao thời Phục hưng khuyên các nhà cai trị hãy đánh giá hành động của mình bằng kết quả chứ không phải bằng đạo đức, và cho rằng một nhà lãnh đạo thành công đôi khi phải mưu mẹo và tàn nhẫn để giành và giữ quyền lực.
⚖️ Chính trị & xã hộiMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.