Đừng bao giờ chia đôi lợi ích
Tên gốc: Never Split the Difference
Chris Voss, cựu nhà đàm phán con tin của FBI, dạy rằng đàm phán giỏi không đến từ lý lẽ và sự nhượng bộ nửa chừng mà từ việc lắng nghe, đồng cảm và đặt đúng câu hỏi, để phía bên kia cảm thấy được thấu hiểu và muốn hợp tác.
Giới thiệu
Never Split the Difference: Negotiating As If Your Life Depended On It do Chris Voss viết cùng nhà văn Tahl Raz, xuất bản năm 2016. Voss từng là nhà đàm phán chính của Cục Điều tra Liên bang Hoa Kỳ (FBI) trong các vụ bắt cóc quốc tế. Ông đã xử lý nhiều vụ việc căng thẳng suốt hàng chục năm, từ cướp ngân hàng đến bắt cóc ở nước ngoài, rồi sau đó giảng dạy về đàm phán tại các trường kinh doanh và tư vấn cho doanh nghiệp. Ông lập luận rằng lối đàm phán truyền thống, dựa trên mặc cả hợp lý và tìm điểm giữa, có sai sót, vì con người không hoàn toàn duy lý mà bị cảm xúc dẫn dắt. Phương pháp của ông, xây dựng từ những vụ việc thật và các chiến thuật đã được thử ngoài thực địa, trở thành sách bán chạy cả trong giới thực thi pháp luật lẫn giới kinh doanh.
Tóm tắt đầy đủ
1. Những quy tắc mới: cảm xúc trước lý lẽ
Ý chính: Voss mở đầu bằng câu chuyện một vụ cướp ngân hàng có con tin ở Brooklyn, nơi các nhà đàm phán phải làm dịu một tình huống khó lường, để cho thấy tầm quan trọng của việc hiểu cảm xúc. Ông phê phán mô hình cổ điển, vốn coi đàm phán là một bài toán giải quyết vấn đề giữa những con người lý trí. Theo ông, con người kém lý trí hơn nhiều so với mô hình đó giả định, vì cảm xúc chi phối phần lớn những gì người ta làm, và các nhà đàm phán giỏi nhất hiểu điều này và tận dụng nó để xây dựng lòng tin. Ông nói đàm phán đơn giản chỉ là giao tiếp có mục đích.
Trong cuộc sống: Trong một cuộc cãi nhau về hóa đơn, người cảm thấy mình được lắng nghe trước sẽ dễ linh hoạt hơn.
2. Hãy là tấm gương
Ý chính: Công cụ đầu tiên là phản chiếu (mirroring): lặp lại vài từ cuối, hoặc những từ then chốt, trong lời người kia vừa nói, thường dưới dạng một câu hỏi. Cách này khuyến khích họ nói tiếp và nói kỹ hơn, và cho bạn thêm thông tin. Voss kết hợp nó với một giọng nói bình tĩnh, ấm áp mà ông gọi là “giọng người dẫn chương trình radio FM đêm khuya” (late-night FM DJ voice), để hạ bớt căng thẳng. Phản chiếu thể hiện sự quan tâm mà không phải phản đối.
Trong cuộc sống: Nếu ai đó nói “Chúng tôi không đủ khả năng mua cái đó”, đáp lại bằng “Không đủ khả năng ạ?” sẽ mời họ giải thích thêm.
3. Đừng cảm nhận nỗi đau của họ, hãy gọi tên nó
Ý chính: Công cụ tiếp theo là đồng cảm có chủ đích (tactical empathy): hiểu cảm xúc và góc nhìn của người kia, đồng thời cho họ thấy là bạn hiểu. Một cách làm là gọi tên cảm xúc (labeling): nói ra cảm xúc ấy bằng cách nói rằng có vẻ người kia đang lo lắng về điều gì đó, hoặc nghe như họ đang cảm thấy một điều nào đó. Voss cho rằng gọi tên cảm xúc tiêu cực sẽ làm chúng dịu đi, còn gọi tên cảm xúc tích cực thì củng cố chúng. Ông cũng gợi ý một “buổi rà soát những lời buộc tội” (accusation audit), trong đó bạn liệt kê tất cả những điều tiêu cực mà phía bên kia có thể nghĩ về mình, nói ra trước khi họ kịp nói, để làm mất sức nặng của chúng.
Trong cuộc sống: Nói “Có thể bạn nghĩ tôi đang đòi hỏi vô lý” trước khi đưa ra một yêu cầu có thể khiến người kia cởi mở hơn.
4. Coi chừng chữ “đồng ý”: hãy làm chủ chữ “không”
Ý chính: Voss lập luận rằng người ta thường nói “đồng ý” mà không thật lòng, và “không” là một khởi đầu tốt hơn “đồng ý” cho cuộc trò chuyện, vì nó khiến người ta cảm thấy an toàn và làm chủ tình hình. Ông gợi ý đặt những câu hỏi mời người kia trả lời “không”, chẳng hạn hỏi xem bây giờ có phải lúc không thích hợp để nói chuyện không, hoặc một ý tưởng có phải là lố bịch không. Ông cũng cảnh báo về “đồng ý giả” (counterfeit yes), kiểu đồng tình chỉ nhằm kết thúc cuộc trò chuyện.
Trong cuộc sống: Người nói “Không, cách đó không hợp với tôi” là người đang thực sự tham gia và thường sẵn sàng giải thích điều gì mới hợp.
5. Khơi ra câu “Đúng vậy” và dùng câu hỏi có định hướng
Ý chính: Mục tiêu là khiến phía bên kia nói ”Đúng vậy” (“That’s right”), nghĩa là họ cảm thấy bạn đã hiểu họ, một bước đột phá khác với “Bạn nói đúng” (“You’re right”), thường chỉ là cách gạt đi cho xong. Để đạt được điều đó, bạn tóm tắt tình huống và cảm xúc của họ. Sau đó bạn dùng câu hỏi có định hướng (calibrated questions), tức những câu hỏi mở bắt đầu bằng “như thế nào” hoặc “cái gì”, chẳng hạn hỏi xem bạn phải làm thế nào để làm được điều họ muốn. Cách này biến phía bên kia thành người cùng giải quyết vấn đề và cho họ thấy khó khăn mà không gây đối đầu.
Trong cuộc sống: Đáp lại một mức giá cao bằng “Chúng ta làm thế nào để việc này khả thi?” có thể dẫn đến những giải pháp sáng tạo.
6. Mặc cả, thiên nga đen và hoàn tất thỏa thuận
Ý chính: Ở những chương cuối, Voss giải thích cách mặc cả, dùng các kỹ thuật như neo giá (anchoring), tức đưa ra mức khởi điểm cực đoan nhưng hợp lý, và “mô hình Ackerman” (Ackerman model), một chuỗi đề nghị được lên kế hoạch trước, tăng với những bước ngày càng nhỏ dần về phía mức giá mục tiêu và kết thúc bằng một con số chính xác, không tròn. Ông cũng bàn về việc tìm ra những “thiên nga đen” (Black Swans), tức những mẩu thông tin chưa ai biết có thể thay đổi toàn bộ tình huống, chẳng hạn một nhu cầu ẩn giấu, và chúng đến từ việc lắng nghe cẩn thận. Ông nhấn mạnh việc chuẩn bị, vì những nhà đàm phán giỏi nhất thu thập thông tin trước.
Trong cuộc sống: Hỏi xem khách hàng thực sự quan tâm điều gì có thể làm lộ ra một ưu tiên quan trọng hơn giá cả.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Đừng bao giờ chia đôi lợi ích trở thành một cuốn sách kinh doanh bán chạy lớn và được dùng trong lớp học cũng như các khóa đào tạo doanh nghiệp. Nó đưa các kỹ thuật đàm phán con tin vào những nơi làm việc bình thường, và ý niệm đồng cảm có chủ đích đã được nhiều người làm nghề áp dụng. Công ty của Voss và các khóa học trực tuyến của ông đã dạy cho hàng nghìn người.
Cuốn sách cũng góp phần vào những cuộc thảo luận về đàm phán đặt cảm xúc vào trung tâm, bên cạnh những cuốn kinh điển như Getting to Yes, và làm phổ biến những cụm từ cùng công cụ thực tế.
Độc giả dùng các công cụ của sách trong đời sống hằng ngày: xin tăng lương, mua xe, giải quyết tranh chấp với hàng xóm hoặc đơn giản là làm dịu một cuộc trò chuyện căng thẳng với người thân.
Những ý chính
- Hãy lắng nghe trước. Hiểu phía bên kia xây dựng lòng tin.
- Phản chiếu và gọi tên cảm xúc. Lặp lại lời nói và gọi tên cảm xúc làm dịu căng thẳng.
- Hãy để họ nói “không”. Điều đó tạo ra cảm giác an toàn và làm chủ tình hình.
- Đặt câu hỏi có định hướng. Những câu hỏi “như thế nào” và “cái gì” mời gọi giải pháp.
- Tìm những sự thật ẩn giấu. Lắng nghe cẩn thận cho thấy điều gì thúc đẩy phía bên kia.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách dạy rằng hầu hết các bất đồng đều liên quan đến cảm xúc cũng nhiều như dữ kiện. Khi ghi nhận cảm xúc, ta có thể hạ bớt sự phòng thủ và làm cho thỏa thuận dễ đạt được hơn.
Nó cũng cho thấy sức mạnh của câu hỏi. Đặt câu hỏi mở và lắng nghe cẩn thận có thể lộ ra những thông tin mà tranh luận không bao giờ có được, đồng thời giúp người khác cảm thấy được tôn trọng.
Cuối cùng, nó nhắc ta phải chuẩn bị. Dù là cuộc nói chuyện về lương hay một cuộc bàn bạc trong gia đình, việc nghĩ trước về điều ta muốn, điều người kia có thể muốn và điều gì có thể trục trặc sẽ giúp ta bình tĩnh và hiệu quả hơn.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà phê bình cho rằng các kỹ thuật của Voss, rút ra từ những tình huống cực đoan, không phải lúc nào cũng phù hợp với các cuộc đàm phán thông thường, nơi các mối quan hệ và sự công bằng quan trọng, và có thể trông như thao túng nếu dùng thiếu chân thành. Những người khác nhận xét rằng sách dựa vào chính những câu chuyện của ông, vốn khó kiểm chứng, và có rất ít thử nghiệm khoa học đối với các chiến thuật cụ thể.
Các học giả về đàm phán chỉ ra rằng sách gạt bỏ các cách tiếp cận cổ điển quá nhanh, vì nhiều ý tưởng, chẳng hạn hiểu lợi ích của các bên, là điểm chung của cả hai. Một số người còn thấy sách lặp lại và có thể đọc như một lời quảng cáo cho các khóa học của ông. Dù vậy, nhiều người vẫn thấy các công cụ này hữu ích.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách phù hợp với thanh thiếu niên và người trưởng thành, nhất là những ai đàm phán ở nơi làm việc hay ở nhà. Sách sinh động và có nhiều câu chuyện. Độc giả nên dùng các công cụ này một cách trung thực và tôn trọng người kia.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI; đang chờ người đọc kiểm tra lại.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Những đòn tâm lý trong thuyết phục
Robert B. Cialdini
Nhà tâm lý học Robert Cialdini chỉ ra sáu nguyên tắc thuyết phục phổ biến, giải thích vì sao người ta gật đầu đồng ý, cách dùng chúng một cách đạo đức và cách tự bảo vệ trước những người lạm dụng chúng.
🌱 Phát triển bản thânĐắc nhân tâm
Dale Carnegie
Con người bị chi phối bởi cảm xúc và khao khát được cảm thấy mình quan trọng, nên cách để hòa hợp với họ, và thuyết phục họ theo quan điểm của bạn, là thôi chỉ trích, thể hiện sự quan tâm và trân trọng chân thành, và nhìn sự việc từ phía họ.
🌱 Phát triển bản thânThương lượng không nhân nhượng
Roger Fisher and William Ury
Roger Fisher và William Ury giới thiệu một phương pháp gọi là đàm phán theo nguyên tắc (principled negotiation): tập trung vào lợi ích thực sự thay vì lập trường, tách con người khỏi vấn đề, nghĩ ra nhiều phương án có lợi cho cả hai bên và đòi hỏi những tiêu chí công bằng, để các bên đạt được thỏa thuận mà không phải cò kè mặc cả hay thù địch nhau.
🌱 Phát triển bản thân48 nguyên tắc chủ chốt của quyền lực
Robert Greene
Robert Greene chắt lọc bài học từ các cận thần, tướng lĩnh, kẻ lừa đảo và vua chúa trong lịch sử thành 48 quy luật về cách giành và giữ quyền lực, trong một cuốn sách vừa chỉ dẫn vừa cảnh báo.
🌱 Phát triển bản thânHội thoại
Kerry Patterson and others
Bốn chuyên gia giao tiếp chỉ cách xử lý những cuộc trò chuyện mà mức độ rủi ro cao, ý kiến khác nhau và cảm xúc mạnh, bằng cách giữ cho cuộc đối thoại luôn mở, tạo cảm giác an toàn để nói chuyện và chuyển từ lời nói sang hành động.
🌱 Phát triển bản thânThay đổi tí hon, hiệu quả bất ngờ
James Clear
Những thay đổi lớn trong cuộc sống không đến từ những bước nhảy vọt khổng lồ mà từ những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày, và bạn có thể xây dựng thói quen tốt (cũng như bỏ thói quen xấu) bằng cách thiết kế cuộc sống sao cho những lựa chọn đúng trở nên rõ ràng, hấp dẫn, dễ làm và mang lại sự hài lòng.
🌱 Phát triển bản thânMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.