Không phải ngày tận thế
Tên gốc: Not the End of the World
Nhà khoa học dữ liệu Hannah Ritchie lập luận rằng các vấn đề môi trường tuy nghiêm trọng nhưng có thể giải quyết được, và rằng thái độ thực tế mà vẫn hy vọng, thay vì bi quan tận thế hay phủ nhận, chính là cách để thế hệ chúng ta trở thành thế hệ đầu tiên xây dựng được một thế giới bền vững.
Giới thiệu
Not the End of the World: How We Can Be the First Generation to Build a Sustainable Planet ra mắt năm 2024, do Hannah Ritchie viết. Bà là phó tổng biên tập và là nhà nghiên cứu chủ chốt của trang web Our World in Data, đồng thời là nghiên cứu viên cao cấp tại Đại học Oxford. Bà kể rằng hồi còn là sinh viên, bà từng thấy choáng ngợp trước các vấn đề môi trường và suýt bỏ cuộc, và chính những dữ liệu về xu hướng dài hạn đã thay đổi cách nhìn của bà. Cuốn sách xem xét bảy vấn đề môi trường lớn: ô nhiễm không khí, biến đổi khí hậu, nạn phá rừng, lương thực, mất đa dạng sinh học, rác thải nhựa trên đại dương và đánh bắt quá mức. Với mỗi vấn đề, bà cho thấy dữ liệu nói gì và có thể làm gì. Giọng văn của bà bình tĩnh và thiết thực.
Tóm tắt đầy đủ
1. Giữa tuyệt vọng và chủ quan
Ý chính: Ritchie cho rằng hai phản ứng phổ biến trước tin tức về môi trường, tuyệt vọng và phủ nhận, đều chẳng giúp ích gì, và bà mở đầu bằng trải nghiệm choáng ngợp của chính mình. Theo bà, sự thật là nhân loại đang đối mặt với những vấn đề có thật và cấp bách, nhưng cũng đã có nhiều tiến bộ và nhiều giải pháp, và dữ liệu cho thấy mọi thứ không phải đều đang xấu đi. Mục tiêu của bà là một lập trường giữ được cả sự cấp bách lẫn hy vọng, để mọi người cảm thấy hành động là có tác dụng. Bà khuyên người đọc nhìn vào dữ liệu dài hạn thay vì tin tức hằng ngày. Bà giải thích rằng thế giới chưa bao giờ thực sự bền vững, vì một thế giới bền vững phải vừa đáp ứng nhu cầu của con người vừa bảo vệ thiên nhiên. Bà dẫn ra những bước tiến lớn trong đời sống con người, như tỷ lệ trẻ em tử vong và tình trạng nghèo cùng cực đã giảm mạnh trong hai thế kỷ qua. Bà bác bỏ việc giảm dân số hoặc thu nhỏ nền kinh tế (“depopulation” và “degrowth”) như những lời giải thực tế, mà hướng tới công nghệ và cách làm tốt hơn.
Trong cuộc sống: Tin rằng một vấn đề là vô vọng khiến người ta thôi cố gắng, và tin rằng vấn đề ấy không tồn tại cũng dẫn đến đúng kết quả đó.
2. Ô nhiễm không khí
Ý chính: Tác giả lưu ý rằng ô nhiễm không khí giết chết hàng triệu người mỗi năm, cả vì khói bụi ngoài trời lẫn vì nấu ăn trong nhà bằng nhiên liệu rắn. Nhưng ô nhiễm thường tăng lên khi một nước công nghiệp hóa, rồi giảm xuống khi nước đó áp dụng quy định và công nghệ, và các nước giàu đã cắt giảm nó rất nhiều. Bà kể rằng Bắc Kinh (Beijing), nổi tiếng về khói bụi vào khoảng Thế vận hội 2008, đã có không khí sạch hơn hẳn vào Thế vận hội mùa đông 2022 nhờ sức ép của người dân và hành động của chính phủ. Bà cũng nhắc đến những thành công mang tính quốc tế, như Nghị định thư Montreal (Montreal Protocol) về các hóa chất phá hủy tầng ozone. Bà cho rằng các nước nghèo hơn cũng có thể làm được như vậy. Bà nhấn mạnh rằng các giải pháp đã được biết đến, như nhiên liệu nấu ăn sạch, chấm dứt việc đốt rơm rạ và phụ phẩm cây trồng, loại bỏ lưu huỳnh khỏi nhiên liệu hóa thạch, giao thông sạch hơn và năng lượng tái tạo, và điều cần nhất là áp dụng chúng rộng rãi hơn.
Trong cuộc sống: London, nơi từng chịu trận Đại sương mù (Great Smog) chết người năm 1952, nay có không khí sạch hơn nhiều.
3. Biến đổi khí hậu
Ý chính: Ritchie mô tả một thế giới nóng hơn 6 độ là tàn khốc, và cho biết chỉ vài năm trước bà còn tin rằng con đường đó, hoặc ít nhất là mức nóng thêm 4 hay 5 độ, gần như chắc chắn xảy ra. Bà nói rằng năng lượng tái tạo, như điện mặt trời và điện gió, đã trở nên hiệu quả về chi phí hơn nhiều. Bà ghi nhận rằng các chính sách hiện tại hướng tới mức nóng lên khoảng 2,5 đến 2,9 độ vào năm 2100, và nếu các cam kết quốc gia được thực hiện thì con số này sẽ gần với 2,1 độ. Bà lạc quan một cách thận trọng rằng có thể giữ mức nóng lên gần hai độ so với thời kỳ trước công nghiệp, nhưng cũng lưu ý rằng rất ít nhà khoa học khí hậu kỳ vọng đạt được mục tiêu 1,5 độ nếu không có một bước đột phá lớn. Triển vọng tốt hơn những kịch bản xấu nhất, nhưng vẫn đòi hỏi hành động khẩn cấp. Bà cũng chỉ ra rằng số người chết vì thiên tai đã giảm theo thời gian, điều cho thấy con người có thể giải quyết vấn đề, và rằng các nước giàu nên giúp những nước nghèo nhất, vốn gây ra rất ít khí thải nhưng lại chịu tác động nặng nề nhất.
Trong cuộc sống: Điện mặt trời và điện gió nay rẻ hơn nhiều so với trước kia.
4. Nạn phá rừng và đa dạng sinh học
Ý chính: Tác giả giải thích rằng các nước giàu như Pháp và Anh đã phá những diện tích rừng lớn từ rất lâu trước đây, nhưng sau đó nhiều nước giàu thấy rừng phục hồi khi nông nghiệp trở nên năng suất hơn. Nạn phá rừng trên toàn cầu đã giảm kể từ đỉnh điểm vào những năm 1980. Nguyên nhân chính của nạn phá rừng hiện nay là nông nghiệp, và riêng thịt bò chiếm một phần lớn. Bà nói rằng ăn ít thịt hơn, nhất là thịt bò, có thể làm giảm nạn phá rừng và giúp ta dùng ít đất hơn. Bà cũng chỉ ra rằng dầu cọ là loại cây cho năng suất rất cao trên mỗi héc-ta, nên việc chuyển sang các loại dầu khác chỉ vì tiếng xấu của nó có thể gây phá rừng nhiều hơn. Bà đính chính nhận định phổ biến cho rằng rừng Amazon cung cấp một phần năm lượng oxy của thế giới, vì khu rừng dùng gần hết lượng oxy nó tạo ra, nhưng vẫn nhấn mạnh rằng rừng nhiệt đới có vô số loài và đang bị đe dọa. Về nạn mất đa dạng sinh học, bà giải thích rằng con số được dẫn rộng rãi, quần thể động vật hoang dã giảm khoảng hai phần ba kể từ năm 1970, là mức trung bình tính trên các quần thể được theo dõi chứ không có nghĩa là hai phần ba tổng số động vật đã biến mất, và rằng khoảng một nửa số quần thể đó thực ra đang tăng lên. Vấn đề vẫn nghiêm trọng, như trường hợp tê giác trắng phương Bắc chỉ còn hai con cái, nhưng bà cho rằng việc bảo vệ và khôi phục môi trường sống có thể giúp các loài hồi phục.
Trong cuộc sống: Rừng ở các nước ôn đới như Pháp đã mọc lại sau nhiều thế kỷ bị phá.
5. Lương thực, rác thải nhựa và đại dương
Ý chính: Ritchie xem xét cái giá môi trường của thực phẩm, và nói rằng một trong những thay đổi cá nhân hiệu quả nhất là ăn ít thịt và sữa hơn, nhất là thịt bò, vì chăn nuôi dùng một lượng đất khổng lồ và thải ra khí nhà kính. Bà nói rằng ăn gì quan trọng hơn việc thức ăn đó là của địa phương hay hữu cơ. Bà lập luận rằng thế giới vốn đã trồng đủ lương thực để nuôi tất cả mọi người, nên nạn đói là vấn đề phân phối và nghèo đói, và có thể giải quyết được. Bà cũng phản bác nhận định rằng chỉ còn vài chục vụ mùa nữa vì đất đai bị suy thoái. Về rác thải nhựa trên đại dương, bà nghi ngờ dự báo nổi tiếng rằng đến năm 2050 sẽ có nhiều nhựa hơn cá, nhưng nói rằng ô nhiễm nhựa gây hại thật sự cho động vật hoang dã, và giải pháp lớn nhất là đầu tư vào quản lý rác thải để nhựa không rò rỉ ra sông và biển. Về đánh bắt quá mức, bà giải thích rằng nhận định đại dương sẽ cạn kiệt cá vào năm 2048 xuất phát từ việc hiểu sai một nghiên cứu đo lượng cá đánh bắt đang giảm, và dù khoảng một phần ba trữ lượng cá đang bị đánh bắt quá mức, việc quản lý tốt, hạn ngạch đánh bắt và nuôi cá có thể giúp trữ lượng phục hồi.
Trong cuộc sống: Thay vài bữa thịt bò bằng thịt gà hoặc đậu sẽ làm giảm dấu chân môi trường từ bữa ăn của bạn.
6. Trở thành thế hệ bền vững đầu tiên
Ý chính: Xuyên suốt cuốn sách, Ritchie lập luận rằng chưa xã hội nào đạt được lối sống thực sự bền vững, tức là mức sống cao mà tác động lên môi trường thấp, nhưng nay điều đó đã khả thi, và chúng ta có cơ hội trở thành thế hệ đầu tiên làm được. Bà nhấn mạnh rằng hành động ở cấp quốc gia và toàn cầu là thiết yếu, song hành với lựa chọn của từng cá nhân, như cách ăn uống, đi lại và bỏ phiếu. Bà khuyên mọi người tập trung vào những lựa chọn có tác động lớn nhất, như ăn gì, thay vì những việc như mua đồ địa phương hay hữu cơ.
Trong cuộc sống: Cắt giảm một nguồn lãng phí lớn quan trọng hơn nhiều so với hàng loạt chỉnh sửa nhỏ lẻ.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Không phải ngày tận thế được ca ngợi rộng rãi như một liều thuốc giải cho nỗi tuyệt vọng về khí hậu, nhờ cho thấy rằng các sự kiện thực tế là cơ sở cho một niềm hy vọng thực tế. Nền tảng về dữ liệu của Ritchie, cùng cách bà dùng biểu đồ và số liệu rõ ràng, tạo nên độ tin cậy. Cuốn sách nằm trong cuộc tranh luận về cách nói chuyện về môi trường. Nó kiểm chứng một số nhận định được lặp lại rộng rãi, như tỷ lệ oxy của thế giới do rừng Amazon tạo ra, số vụ mùa còn lại, và thời điểm đại dương cạn kiệt cá, giúp người đọc phân biệt hành động hiệu quả với những quan niệm sai lầm. Sách nhận được lời khen từ những nhân vật nổi tiếng như Margaret Atwood và Bill Gates, và cho người đọc một cách hành động mà không bị choáng ngợp.
Những ý chính
- Cả bi quan tận thế lẫn phủ nhận đều không giúp ích. Hy vọng thực tế thúc đẩy hành động.
- Nhiều vấn đề có giải pháp. Năng lượng sạch và cách làm tốt hơn đều có hiệu quả.
- Tiến bộ là có thật. Chất lượng không khí và rừng đã được cải thiện ở một số nơi.
- Lựa chọn thực phẩm có ý nghĩa. Ăn ít thịt hơn tạo ra tác động lớn.
- Tập trung vào những đòn bẩy lớn. Ưu tiên những hành động có tác động nhiều nhất.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng cuốn sách để xem những con số đằng sau tin tức về môi trường, và để tập trung vào những hành động có tác động lớn, như cách bạn đi lại, ăn uống và bỏ phiếu. Hãy chia sẻ sự thật với những người bạn đang lo lắng và khuyến khích họ hành động. Hãy cảnh giác với cảm giác tội lỗi về những chuyện nhỏ, và với những lời cho rằng không thể làm gì được. Hãy ủng hộ các chính sách và công nghệ làm giảm khí thải và bảo vệ thiên nhiên. Và hãy nhớ rằng hy vọng và thực tế có thể song hành với nhau.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà môi trường cho rằng cuốn sách quá lạc quan, và đánh giá thấp tốc độ lẫn quy mô của những thiệt hại đã xảy ra, các giới hạn của tăng trưởng, cũng như nhu cầu thay đổi sâu hơn trong nền kinh tế và cách tiêu dùng. Những người khác lập luận rằng việc sách tập trung vào công nghệ và dữ liệu đã bỏ qua những vấn đề như bất bình đẳng và quyền lực chính trị. Một nhà phê bình thấy sách hơi quá lạc quan so với việc tương lai trông đáng lo đến thế nào. Ritchie đáp lại rằng bà không nói mọi thứ đều ổn, mà nói rằng hành động có hiệu quả.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả quan tâm đến môi trường, đặc biệt là những người cảm thấy lo lắng hoặc bất lực. Sách rõ ràng và được tổ chức tốt. Những ai muốn có cái nhìn phê phán hơn về hệ thống kinh tế nên đọc thêm các tác giả khác.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Cách tránh một thảm họa khí hậu
Bill Gates
Bill Gates lập luận rằng thế giới phải đạt mức phát thải khí nhà kính ròng bằng không vào năm 2050, và đưa ra một kế hoạch thực tế dựa trên công nghệ mới, việc thu hẹp "chênh lệch giá xanh" (green premium), chính sách thông minh và đầu tư lớn.
🔬 Khoa họcTrái Đất không thể sống được
David Wallace-Wells
Nhà báo David Wallace-Wells trình bày, không hề làm nhẹ đi, hàng loạt tác hại mà tình trạng nóng lên toàn cầu không được kiềm chế có thể gây ra, từ nắng nóng và đói kém đến thiên tai và xung đột, để người đọc hiểu được điều gì đang bị đặt cược trong những lựa chọn của chúng ta.
🔬 Khoa họcKhai sáng ngay bây giờ
Steven Pinker
Steven Pinker lập luận rằng những lý tưởng của thời Khai sáng, gồm lý trí, khoa học, chủ nghĩa nhân văn và tiến bộ, đã làm cho thế giới khỏe mạnh hơn, giàu có hơn, an toàn hơn và tự do hơn, và đáng được bảo vệ trước sự bi quan cùng những cuộc công kích từ nhiều phía.
🔬 Khoa họcSự thật về thế giới
Hans Rosling with Ola Rosling and Anna Rosling Ronnlund
Hans Rosling cho thấy thế giới tốt đẹp hơn phần lớn mọi người nghĩ, và mười bản năng có sẵn trong ta, như nỗi sợ, thói đổ lỗi và thói quen chia thế giới thành hai phía, làm méo cách ta nhìn thế giới nhưng có thể được kiềm chế bằng một tư duy dựa trên sự thật.
🔬 Khoa họcMùa xuân vắng lặng
Rachel Carson
Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.
🔬 Khoa họcLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.